SKKN Hoạt động nhóm và sử dụng sơ đồ tư duy giúp học sinh học tốt môn Lịch Sử 9

SKKN Hoạt động nhóm và sử dụng sơ đồ tư duy giúp học sinh học tốt môn Lịch Sử 9SKKN Hoạt động nhóm và sử dụng sơ đồ tư duy giúp học sinh học tốt môn Lịch Sử 9SKKN Hoạt động nhóm và sử dụng sơ đồ tư duy giúp học sinh học tốt môn Lịch Sử 9SKKN Hoạt động nhóm và sử dụng sơ đồ tư duy giúp học sinh học tốt môn Lịch Sử 9SKKN Hoạt động nhóm và sử dụng sơ đồ tư duy giúp học sinh học tốt môn Lịch Sử 9SKKN Hoạt động nhóm và sử dụng sơ đồ tư duy giúp học sinh học tốt môn Lịch Sử 9SKKN Hoạt động nhóm và sử dụng sơ đồ tư duy giúp học sinh học tốt môn Lịch Sử 9SKKN Hoạt động nhóm và sử dụng sơ đồ tư duy giúp học sinh học tốt môn Lịch Sử 9SKKN Hoạt động nhóm và sử dụng sơ đồ tư duy giúp học sinh học tốt môn Lịch Sử 9SKKN Hoạt động nhóm và sử dụng sơ đồ tư duy giúp học sinh học tốt môn Lịch Sử 9SKKN Hoạt động nhóm và sử dụng sơ đồ tư duy giúp học sinh học tốt môn Lịch Sử 9

I LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI

1 Cơ sở lí luận.

Trong nhà trường phổ thông, các môn học có một vị trí quan trọng trong toàn bộ chương

trình, bởi lẽ các môn học này góp phần hình thành phát triển và hoàn thiện nhân cách học sinh theo mục tiêu giáo dục Đảng ta đã xác định con người vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sự phát triển xã hội Để thực hiện thành công sự nghiệp CNH-HĐH đất nước, cần phải có những người lao động mới phát triển toàn diện, do vậy cần phải đổi mới giáo dục nói chung và đổi mới giáo dục phổ thông nói riêng Nhiệm vụ đổi mới giáo dục đã được thể hiện rõ trong các Nghị quyết của Đảng, Quốc hội và trong Luật Giáo dục năm 2005

Nghị quyết 40/2000/QH10 về đổi mới chương trình giáo dục phổ thông đã khẳng định mục

tiêu là “Xây dựng nội dung chương trình, phương pháp giáo dục, sách giáo khoa phổ thông mới nhằm nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện thế hệ trẻ, đáp ứng nguồn nhân lực phục vụ CNH-HĐH đất nước.” Báo cáo chính trị của Đại hội Đảng lần thứ IX đã đề ra nhiệm vụ:“Tiếp tục nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, đổi mới nội dung, phương pháp dạy học” Luật Giáo dục năm 2005 Điều 2 đã xác định:“Mục tiêu của giáo dục phổ thông là đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện, có đạo đức, tri thức, sức khoẻ, thẩm mĩ và nghề nghiệp; trung thành với lí tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội; hình thành và bồi dưỡng nhân cách, phẩm chất

và năng lực công dân, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc”

Đặc biệt Nghị quyết Hội nghị lần thứ tám của BCH trung ương Đảng khoá XI về đổi

mới căn bản, toàn diện GD&ĐT đã chỉ rõ mục tiêu tổng quát đó là:

“Tạo chuyển biến căn bản, mạnh mẽ về chất lượng, hiệu quả giáo dục, đào tạo; đáp ứng ngày càng tốt hơn công cuộc xây dựng, bảo vệ Tổ quốc và nhu cầu học tập của nhân dân Giáo dục con người Việt Nam phát triển toàn diện và phát huy tốt nhất tiểm năng, khả năng sáng tạo của mỗi cá nhân; yêu gia đình, yêu Tổ quốc, yêu đồng bào; sống tốt và làm việc hiệu quả Xây dựng nền giáo dục mở, thực học, thực nghiệp, dạy tốt, học tốt, quản lí tốt; có cơ cấu và phương thức giáo dục hợp lí, gắn với xây dựng xã hội học tập; bảo đảm các điều kiện nâng cao chất lượng; chuẩn hoá, hiện đại hoá, dân chủ hoá, xã hội hoá và hội nhập quốc tế hệ thống giáo dục và đào tạo; giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa và bản sắc dân tộc Phấn đấu đến năm 2030, nền giáo dục Việt Nam đạt trình độ tiên tiến trong khu vực”.

Để thực hiện tốt nhiệm vụ giáo dục theo tinh thần Nghị quyết Hội nghị lần thứ tám của Ban chấp hành Trung ương Đảng khoá XI về đổi mới căn bản toàn diện giáo dục, đào tạo thì mỗi giáo viên chúng ta phải tìm ra các giải pháp hữu hiệu thực hiện Để thực hiện tốt nhiệm vụ này,

rõ ràng không thể xem nhẹ việc giáo dục phẩm chất học sinh lòng yêu quê hương đất nước, tinh thần dân tộc và đặc biệt là thái độ của lớp trẻ đối với lịch sử, đối với cội nguồn, để xây dựng một nước Việt Nam độc lập, dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh mà trước hết

là thực hiện sự nghiệp “Công nghiệp hóa, Hiện đại hóa đất nước” Bác Hồ cũng đã từng nói :

“ Dân ta phải biết sử ta

Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam”.

Dạy học lịch sử là một quá trình giáo viên cung cấp cho học sinh những kiến thức cơ bản của

lịch sử nhân loại nói chung cũng như những kiến thức của lịch sử dân tộc nhằm phục vụ cho việc giáo dục học sinh phát triển toàn diện lịch sử nó vốn tồn tại khách quan và đã diễn ra trong quá khứ cho nên muốn học sinh tiếp thu được vấn đề đòi hỏi giáo viên phải lựa chọn các phương pháp dạy học khác nhau sao cho đạt kết quả cao

Với phương pháp dạy học tích cực lấy học sinh làm trung tâm, học sinh chủ động lĩnh hội tri thức càng đòi hỏi người thầy giáo phải khai thác triệt để các phương pháp dạy học tích cực để thu hút sự chú

ý của học sinh Đặc thù của bộ môn Lịch sử là dài, nhiều sự kiện với những mốc Lịch sử khác nhau

nên khó ghi nhớ Để giúp học sinh học tốt môn Lịch sử, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, trong quá trình giảng dạy, với sự tích luỹ kinh nghiệm của bản thân, tôi mạnh dạn đưa ra kinh

nghiệm : “ Hoạt động nhóm và sử dụng sơ đồ tư duy giúp học sinh học tốt môn Lịch Sử 9” Hy

vọng đề tài này sẽ góp phần tích cực trong việc đổi mới phương pháp giảng dạy theo hướng tích cực hiện nay

2 Cơ sở thực tiễn.

2.1 Đối với giáo viên

Năm học 2016-2017, năm học đầu tiên thực hiện Nghị quyết Đại hội Đảng các cấp; Nhiệm vụ của ngành giáo dục Phù Cừ nói chung và Trường THCS xã Minh Tân nói riêng Tiếp tục thực hiện Chương trình hành động của Bộ GDĐT về thực hiện Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 04/11/2013 của BCH TƯ khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo; Nghị quyết

số 88/2014/QH13 ngày 28/11/2014 của Quốc hội về đổi mới chương trình, sách giáo khoa giáo dục phổ thông; Quyết định 404/QĐ-TTg ngày 27/3/2015 của Thủ tướng chính phủ về phê duyệt

đề án đổi mới chương trình, sách giáo khoa giáo dục phổ thông Nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác với CBQL, giáo viên, nhân viên; nghiêm túc thực hiện nhiệm vụ có nền nếp kỉ cương; chú trọng giáo dục cho HS về đạo đức, lối sống, kỹ năng sống, ý thức trách nhiệm của công dân đối với xã hội, cộng đồng

Thực hiện triệt để dạy học định hướng phát triển năng lực và phẩm chất học sinh, vận dụng ưu điểm của mô hình THM nhằm phát huy tính tích cực, chủ động, tự lực, sáng tạo và hợp tác của học sinh; tăng cường kĩ năng thực hành vận dụng kiến thức vào giải quyết các vấn đề thực tiến; đa dạng hóa hình thức tổ chức dạy học, chú trọng các hoạt động trải nghiệm sáng tạo, nghiên cứu KHKT; đẩy mạnh ứng dụng CNTT; Tổ chức thi, kiểm tra đánh giá kết quả học tập và rèn luyện của HS theo hướng phát triển năng lực và phẩm chất HS đảm bảo trung thực, khách quan Nâng cao hiệu quả công tác quản lý, quyền tự chủ của nhà trường Phát triển đội ngũ CBQL, GV về năng lực chuyên môn, kĩ năng xây dựng và thực hiện kế hoạch giáo dục theo định hướng phát triển năng lực, phẩm chất HS; năng lực tổ chức các hoạt động và đổi mới kiểm tra đánh giá, hoạt động trải nghiệm sáng tạo của HS; phát triển đội ngũ tổ trưởng chuyên môn, GV cốt cán, GVCN lớp, tổ chức Đoàn, Đội, gia đình và cộng đồng trong việc phối hợp giáo dục toàn diện cho HS Tổ chức tốt hoạt động giáo dục hướng nghiệp, tích cực phân luồng cho học sinh lớp

9 sau tốt nghiệp THCS

Là giáo viên đã công tác được 17 năm trong ngành, trong quá trình công tác, được tham gia tập huấn, dự giờ đồng nghiệp và hơn hết là có nhiều năm trực tiếp giảng dạy bộ môn lịch sử lớp

9 tôi thấy nhiều giáo viên vẫn xem nhẹ bộ môn của mình Tâm lí môn phụ đã làm cho không ít giáo viên có suy nghĩ “dạy cho xong”, hoặc là chỉ truyền tải những gì trong sách giáo khoa yêu cầu mà không chú ý đến việc đầu tư chiều sâu cho bài giảng mặt khác, chương trình lịch sử lớp

9 vẫn còn dài, nặng về kiến thức làm cho học sinh khó khăn trong việc lĩnh hội kiến thức

Việc học tập Lịch sử, cũng như học tập bất cứ bộ môn nào ở nhà trường đều nhằm cung cấp kiến thức khoa học, hình thành thế giới quan khoa học, phẩm chất đạo đức chính trị cho học sinh Trong những năm qua khi thực hiện chương trình thay sách giáo khoa, việc đổi mới phương pháp dạy học đã được nhiều người quan tâm và khẳng định vai trò quan trọng của việc đổi mới phương pháp dạy học trong việc nâng cao chất lượng dạy học Bộ môn Lịch sử cung cấp cho học sinh những kiến thức

cơ sở của khoa học lịch sử, nên đòi hỏi học sinh không chỉ nhớ mà còn phải hiểu và vận dụng kiến thức

đã học vào cuộc sống Cho nên, cùng với các môn học khác, việc học tập Lịch sử đòi hỏi phát triển tư duy, thông minh, sáng tạo Đã có quan niệm sai lầm cho rằng học Lịch sử chỉ cần học thuộc lòng sách giáo khoa, ghi nhớ các sự kiện - hiện tượng lịch sử là đạt, không cần phải tư duy - động não, không có bài tập thực hành,… Đây là một trong những nguyên nhân làm suy giảm chất lượng môn học

Điều quan trọng nhất trong trong việc đổi mới phương pháp dạy học là thầy dạy thế nào để học sinh động não, làm thay đổi chất lượng hoạt động trí tuệ của học sinh, làm phát triển trí thông minh, trí sáng tạo của các em Hiện nay, trong quá trình dạy học trên lớp, hoạt động trí tuệ chủ yếu của học sinh là ghi nhớ và tái hiện Ở nhà, học sinh tự học dưới dạng học bài và làm bài…nhưng về căn bản đã được hướng dẫn ở lớp, nên hoạt động trí tuệ của học sinh vẫn nặng về rèn luyện trí nhớ và khả năng tái hiện Như vậy, rèn luyện năng lực tư duy, khả năng tưởng tượng, sáng tạo phát triển trí tuệ, trí thông minh…của học sinh nói chung, được xem là nhiệm vụ chủ yếu, nhiệm vụ quan trọng nhất của quá trình dạy học hiện đại Vì vậy, then chốt của việc đổi mới phương pháp dạy học là điều chỉnh mối quan hệ giữa tái hiện và sáng tạo, đến việc tăng cường các phương pháp sáng tạo nhằm đổi mới tính chất hoạt động nhận thức của học sinh trong quá trình dạy học

2.2 Đối với học sinh.

Tâm lí học sinh vẫn xem nhẹ bộ môn Lịch sử và coi Lịch sử là môn phụ, các em chưa thực sự tập trung tìm hiểu sâu bài học mà chỉ dừng lại ở mức độ học thuộc những gì thầy cô cho ghi Mặt khác bộ môn Lịch sử vốn khô khan, dễ nhàm chán, nhiều giáo viên chưa có phương pháp phù hợp nên các em không ưa thích, không hứng thú

Đầu năm học 2016-2017 để phục vụ cho việc nghiên cứu đề tài tôi có làm một bài tập trắc nghiệm để tìm hiểu động cơ và thái độ học tập của 44 học sinh khối lớp 9 trường THCS Minh Tân như sau:

Nội

dung

Lớp (sĩ số)

Trước khi áp dụng kinh nghiệm

Với những biện pháp đã thực hiên ở trên, tôi thấy không khí tiết học Lịch sử sôi động, học sinh hiểu bài, hứng thú hơn Đa số các em đều thích tìm hiểu kiến thức Lịch Sử

Dạy học Lịch sử là dạy những sự kiện gì đã xảy ra trong quá khứ, mỗi bài học đều có rất nhiều

sự kiện và khái niệm lịch sử học sinh phải nhớ và hiểu Trong thực tế hiện nay, còn nhiều học sinh học tập một cách thụ động, chỉ đơn thuần là nhớ kiến thức một cách máy móc mà chưa rèn luyện kỹ năng tư duy Học sinh chỉ học bài nào biết bài đấy, nhớ các kiến thức lịch sử một cách rời rạc rất nhanh quên

Ngoài ra, do quan niệm sai lệch về vị trí, chức năng của môn lịch sử trong đời sống xã hội Một

số học sinh và phụ huynh có thái độ xem thường bộ môn lịch sử, coi đó là môn học phụ, môn học thuộc lòng, không cần đầu tư công sức nhiều, dẫn đến hậu quả học sinh không nắm đựơc những sự kiện lịch sử cơ bản, nhớ sai, nhầm lẫn kiến thức lịch sử là hiện tượng khá phổ biến trong thực tế ở nhiều trường

Qua nhiều năm giảng dạy lịch sử , bản thân tôi luôn trăn trở để tìm ra những phương pháp giúp học sinh hứng thú học tập bộ môn hơn và đạt kết quả cao hơn Một trong những phương pháp có hiệu quả tôi đã thực hiện gây hứng thú học tập cho học sinh là sử dụng các hoạt động nhóm và

sơ đồ để dạy và củng cố bài học Trên cơ sở đó, bản thân tôi đã chọn đề tài nhỏ về đổi mới phương pháp dạy học:

Trong những năm gần đây kết quả các kì thi đại học, cao đẳng cho thấy đa số học sinh không nắm được những kiến thức của Lịch sử dân tộc, tỉ lệ điểm môn lịch sử đạt trên điểm trung bình rất thấp, có những trường Phổ thông trung học chỉ có một em thi môn Lịch sử điều đó làm cho chúng ta không khỏi băn khoăn và càng thấy sự cấp bách của việc thay đổi phương pháp dạy học Từ những thực trạng trên và nhiều năm giảng dạy bộ môn lịch sử 9 tôi muốn chia sẻ với đồng nghiệp những

kinh nghiệm “Hoạt động nhóm và sử dụng sơ đồ tư duy giúp học sinh học tốt môn Lịch sử 9”.

II ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

1 Đối tượng nghiên cứu

“Hoạt động nhóm và sử dụng sơ đồ tư duy giúp học sinh học tốt môn lịch sử 9” ở Trường

trung học cơ sở Đối tượng là giáo viên và học sinh khối lớp 9 trường THCS Minh Tân – Phù Cừ

- Hưng Yên

2 Phạm vi nghiên cứu.

Nghiên cứu về đề tài“Hoạt động nhóm và sử dụng sơ đồ tư duy giúp học sinh học tốt môn lịch sử 9” ở trường trung học cơ sở Các văn bản chỉ đạo của Bộ GD&ĐT Tài liệu tập huấn

chuyên môn do Bộ Giáo dục-Đào tạo,Sở GD&ĐT và phòng GD&ĐT Sách giáo viên, sách giáo khoa và các tài liệu tham khảo khác thuộc bộ môn Lịch sử

Thời gian tiến hành trong năm học 2015-2016 và năm học 2016-2017 Đến tháng 3 năm 2017 nghiệm thu đề tài, đánh giá đề tài và có kết luận thực nghiệm áp dụng giảng dạy trong năm học 2016-2017 và những năm học tiếp theo

III PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.

Để thực hiện đề tài “Hoạt động nhóm và sử dụng sơ đồ tư duy giúp học sinh học tốt môn lịch sử 9” tôi áp dụng các phương pháp sau:

1 Phương pháp nghiên cứu lí luận.

Nghiên cứu một số tài liệu về phương pháp dạy học, đổi mới phương pháp dạy học ở trường THCS và dạy học tích hợp của Sở GD&ĐT, Bộ GD&ĐT Văn bản chỉ đạo nhiệm vụ năm học của Bộ GD&ĐT; của Sở GD&ĐT Hưng Yên; phòng GD&ĐT Phù Cừ

2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- Nghiên cứu thực tiễn: Chủ yếu rút ra từ thực tế kinh nghiệm của bản thân và các bạn đồng nghiệp qua quan sát, thực hành, kiểm tra, đối chiếu chất lượng

Điều tra những thuận lợi, khó khăn của giáo viên, học sinh trong quá trình giảng dạy và học

tập môn Lịch sử, sinh hoạt chuyên môn của giáo viên Chất lượng giảng dạy môn Lịch sử của giáo viên như thế nào, đạt hiệu quả ra sao? Tìm hiểu kĩ việc hoạt động nhóm và sử dụng sơ đồ tư duy giúp học sinh học tốt môn lịch sử 9

3 Phương pháp phân tích- tổng hợp- khái quát.

Mở chuyên đề về hoạt động nhóm và sử dụng sơ đồ tư duy giúp học sinh học tốt môn Lịch

Sử Để tổ chuyên môn xây dựng góp ý giúp cho giáo viên có thêm kiến thức phương pháp giảng dạy tốt môn Lịch Sử 9

Đây là khâu cuối cùng thu lượm tất cả các vấn đề, các ý kiến tham gia của giáo viên, học sinh

tổng hợp lại Nghiên cứu và đưa ra kết luận về đề tài nghiên cứu khoa học “Hoạt động nhóm và

sử dụng sơ đồ tư duy giúp học sinh học tốt môn Lịch sử 9”.

IV NỘI DUNG ĐỀ TÀI SKKN.

1 Thực trạng nhà trường.

1.1- Những thuận lợi.

Năm học 2016-2017, trường THCS Minh Tân có 187 học sinh ở 4 khối, trong đó khối lớp 6

có 45 học sinh, khối lớp 7 có 58 học sinh, khối lớp 8 có 41 học sinh và khối lớp 9 có 44 học sinh Đội ngũ cán bộ quản lí, giáo viên và nhân viên là 21, trong đó CBQL có 2, thầy cô trực tiếp đứng lớp là 16 giáo viên

Đội ngũ cán bộ quản lí, giáo viên, công nhân viên trẻ, phẩm chất đạo đức tốt, lối sống lành mạnh, trình độ chuyên môn vững vàng, có tinh thần trách nhiệm cao, năng động, nhiệt tình công tác, thực hiện và chấp hành tốt các quy định của ngành, hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao Với bản thân: Bản thân là một giáo viên có nhiều năm tham gia giảng dạy môn Lịch sử 9 nên nắm bắt rất rõ đặc điểm của bộ môn, mục đích, yêu cầu của chương trình và nắm bắt rất rõ những khó khăn mà các em gặp phải khi lĩnh hội kiến thức lịch sử

Từ năm học 2016-2017 trường tôi có 3 giáo viên giảng dạy bộ môn Lịch sử với trình độ trên chuẩn, đó là điều kiện để chúng tôi thường xuyên thực hiện các chuyên đề, dự giờ, thao giảng và rút kinh nghiệm nhằm nâng cao chất lượng bộ môn

Ngày nay với sự bùng nổ của các phương tiện thông tin truyền thông đã giúp các em tiếp cận Lịch sử với nhiều nguồn khác nhau để lĩnh hội kiến thức Lịch sử một cách đầy đủ nhất Bên cạnh đó các em nhìn nhận bộ môn Lịch sử cũng theo chiều hướng tích cực hơn

Học sinh Trường trung học cơ sở Minh Tân đa số các em đều ngoan, được trang bị đầy đủ sách giáo khoa, sách bài tập và có thư viện với các đầu sách để các em tham khảo

` 1.2 Khó khăn:

Thứ nhất: Học sinh trường Trung học cơ sở Minh Tân có đến 99% là con em nông dân có

bố mẹ làm ruộng, đời sống vật chất khó khăn, trình độ không đồng đều nên chất lượng bộ môn thấp

Thứ hai: Chưa có phòng học bộ môn, các trang thiết bị phục vụ dạy học vẫn còn thiếu, xuống cấp

Thứ ba: Đa số các em chưa biết khai thác các kênh thông tin để nâng cao hiệu quả lĩnh hội kiến thức Lịch sử

Thứ tư: Để vận dụng tốt đề tài này vào dạy học Lịch sử đòi hỏi giáo viên giảng dạy phải thành thạo hoạt động nhóm và thường xuyên sử dụng sơ đồ tư duy…

V CÁC GIẢI PHÁP THỰC HIỆN ĐỀ TÀI.

Để thực hiện tốt đề tài “Hoạt động nhóm và sử dụng sơ đồ tư duy giúp học sinh học tốt môn lịch

sử 9”.Trước hết giáo viên giảng dạy cần nắm được những hoạt động nhóm và sử dụng sơ đồ tư

duy như thế nào? Mục tiêu của hoạt động như thế nào có hiệu quả, từ đó có những giải pháp thực hiện góp phần nâng cao hiệu quả chất lượng giáo dục toàn diện

1 Những vấn đề chung.

1.1 Đặc điểm dạy học theo nhóm và sử dụng sơ đồ tư duy.

- Hoạt động dạy học vẫn được tiến hành trên quy mô cả lớp, như mô hình giờ học truyền thống

- Việc phân chia nhóm học sinh vừa tuân theo đặc điểm tâm lý - nhận thức của học sinh vừa phụ thuộc vào nhiệm vụ học tập học sinh phải giải quyết

- Trong mỗi nhóm phải có sự phân công nhiệm vụ rõ ràng, phải cùng hợp tác giải quyết nhiệm vụ chung của nhóm

- Học sinh phải trực tiếp tham gia các hoạt động, giải quyết các nhiệm vụ học tập được đặt

ra cho mỗi nhóm

- Trong các giờ học tổ chức theo nhóm giáo viên phải là người tổ chức, hướng dẫn hoạt động cho học sinh chứ không phải làm thay, không áp đặt Nhiệm vụ quan trọng nhất của giáo viên trong các giờ học này là phải căn cứ vào nhiệm vụ của giờ học mà thiết kế các nhiệm vụ học tập cụ thể và các hoạt động để học sinh giải quyết trong mỗi nhóm, đồng thời thiết kế các yêu cầu cụ thể cho mỗi nhóm, thiết kế các bài tập trắc nghiệm để kiểm tra lại mức độ hiểu, kỹ năng thực hành, hành vi thái độ cần hình thành ở học sinh

- Có thể hiểu tổ chức giờ học theo nhóm là một kiểu tổ chức giờ học trên lớp Tuy nhiên, tuỳ từng nhiệm vụ của mỗi giai đoạn giờ học, nếu thoả mãn một số điều kiện, có thể

tổ chức học sinh thành các nhóm, tiến hành các hình thức học tập khác nhau để giải quyết bài tập của nhóm mình, qua đó đạt mục tiêu giờ học

1.2 Vai trò của hình thức học tập theo nhóm

- Học tập theo nhóm nuôi dưỡng một môi trường học tập có lợi, bởi học tập theo nhóm bao giờ cũng sôi nổi Nó tạo cơ hội cho học sinh sử dụng các phương pháp, nguyên tắc diễn đạt ngôn ngữ Các học sinh nhút nhát, thường là ít phát biểu trong lớp sẽ có môi trường động viên để tham gia xây dựng bài Hơn thế nữa, hầu hết các các hoạt động nhóm đều mang trong nó cơ chế tự sửa lỗi và học sinh dạy lẫn nhau, theo đó các lỗi sai đều được giải đáp, mà thường là trong bầu không khí rất thoải mái Với việc thảo luận cùng với các thành viên khác trong lớp và nhóm, nhiệm vụ học tập được giải quyết dễ dàng hơn Thông qua trao đổi trong nhóm kết hợp được sức mạnh của từng cá nhân, dẫn đến sự hỗ trợ và giúp đỡ nhau trong học tập Trên cơ sở những hoạt động chung sẽ khơi dậy tinh thần tập thể, vì lợi ích của nhóm, của cộng đồng và xã hội

- Trong các giờ học theo nhóm, cùng một đơn vị thời gian nhưng có thể huy động được nhiều học sinh tham gia vào các hoạt động học tập, điều này rất có ý nghĩa đối với việc tăng tính tích cực và tính năng động của người học Dạy học theo nhóm còn rất thuận lợi cho tổ chức trong các trường hợp thiếu đồ dùng dạy học (hoạt động theo kiểu gánh xiếc)

- Khi học tập trong nhóm, học sinh sẽ thảo luận xoay quanh từng đề tài cụ thể Hoạt động này không những lý thú mà còn tạo nhiều cơ hội cho các em học hỏi Người học sẽ phải xử lý các tài liệu mới, sau đó tự mình tìm hiểu nó Phương pháp học theo nhóm đã chuyển trách nhiệm phải hiểu được bài sang cho người học Khi làm việc trong nhóm sẽ có sự so sánh thường xuyên các kết quả của từng cá nhân, học sinh sẽ có một ý niệm rõ ràng về giá trị chân thực của chính mình, lòng tự trọng, chính đó là điều kiện đầu tiên của sự trưởng thành về mặt nhân cách XH

- Nếu xét các thành tố giáo dục, có tính đến yếu tố “dạy lẫn nhau”, hoạt động nhóm bao gồm tất cả những gì học sinh cần Học sinh có cơ hội thực hành các kỹ năng trí tuệ bậc cao như

kỹ năng sáng tạo, đánh giá, tổng hợp và phân tích Các em cũng thực hành các “kỹ năng thông thường” như khả năng cùng làm việc và giao tiếp với nhau

- Ngoài ra, hoạt động nhóm mang lại cho học sinh một cơ hội thuận lợi để

làm quen với nhau Nó cũng khơi dậy sự gắn bó tập thể, đặc biệt là khi có hiện diện yếu tố cạnh tranh, sẽ là một động cơ học tập rất mạnh

2 Quy trình tổ chức dạy học theo nhóm

Quy trình tổ chức giờ học theo nhóm bao gồm 4 bước cơ bản:

(hợp tác, thảo luận)

Kinh nghiệm cá nhân

Nhóm

(hợp tác, thảo luận)

Nội dung học tập

Bước 4: Trọng tài, cố vấn Tự điều chỉnh kiến thức

thu nhận được

Tri thức cá nhân

Trong 4 bước trên, cần lưu ý trong bước 2 và bước 3 HS làm việc theo nhóm, còn bước 1

và bước 4 là bước làm việc cá nhân, HS tự suy nghĩ, tìm tòi Bước 4 giúp HS tự lĩnh hội, tự điều chỉnh tri thức thu nhận được Nó giúp cho kiến thức HS được lĩnh hội vững chắc hơn Điều này được thể hiện rõ qua các bước trong quy trình sau:

Bước 1

- Nêu vấn đề, xác định nhiệm vụ nhận thức

- Tổ chức các nhóm, giao nhiệm vụ cho các nhóm

- Hướng dẫn cách làm việc theo nhóm

- Nhận xét, phát hiện vấn đề

- Tham gia vào các nhóm, tổ chức nhóm

- Thu thập thông tin, tái hiện tri thức chuẩn bị làm việc trong nhóm

Bước 2

- Khích lệ HS làm việc, khuyến khích

sự tham gia của mỗi cá nhân HS vào các hoạt động học tập chung của nhóm

- Đưa ra những câu hỏi gợi ý khi thảo luận bế tắc hoặc đi chệch hướng

- Tự đặt mình vào các tình huống, tự sắm vai đưa ra cách xử lý tình huống, trao đổi ý kiến, thảo luận trong nhóm,

xử lý thông tin

- Tự ghi lại ý kiến theo chủ kiến của mình, khai thác những gì đã hợp tác với bạn hoặc tham khảo thêm ý kiến của

GV để bổ sung sản phẩm ban đầu của mình

Bước 3

- Yêu cầu mỗi nhóm báo cáo kết quả

- Ghi lại những điểm nhất trí và chưa nhất trí, những khía cạnh mà các nhóm bỏ qua

- Tổ chức thảo luận toàn lớp

- Đại diện các nhóm trình bày, bảo vệ sản phẩm của mình trước lớp

- Tỏ thái độ trước những ý kiến của các nhóm khác

- Khai thác bổ sung ý kiến của các nhóm khác, điều chỉnh sản phẩm của nhóm mình

Bước 4

- Tóm tắt từng vấn đề

- Đưa ra những nhận xét đánh giá về kết quả của từng nhóm, từ đó đưa ra các kết luận khoa học

- Giáo viên tổng kết, đặt vấn đề tiếp theo

- So sánh, đối chiếu kết luận của GV và của các bạn với sản phẩm ban đầu của mình

- Tự sửa sai, bổ sung, điều chỉnh những

gì cần thiết

- Tự rút kinh nghiệm về cách học, cách

sử lý tình huống, cách giải quyết vấn đề của mình

3 Biện pháp tổ chức dạy học theo nhóm

1 Thành phần nhóm

- Tuỳ thuộc vào mục đích sư phạm và yêu cầu của vấn đề học tập mà ta có nhiều cách chia nhóm Thông thường để đảm bảo học sinh cùng làm việc nên xếp mỗi nhóm từ 2 đến 8 học sinh (Các nhóm này có thể lựa chọn theo bàn, theo dãy, số thứ tự, ngẫu nhiên, theo ý thích, bạn giúp bạn …) Các nhóm được duy trì ổn định trong cả tiết học hoặc thay đổi theo từng hoạt động, từng phần của tiết học Khi thành lập nhóm học tập tại lớp, cần lưu ý:

+ Nhịp điệu làm việc của các thành viên trong nhóm

+ Trình độ học lực của các cá nhân trong nhóm

+ Mối quan hệ giữa học sinh với nhau

- Các nhóm HS có khả năng khác nhau có thể làm việc cùng nhau rất tốt, tuy nhiên vẫn phải tạo điều kiện cho những học sinh có cùng khả năng, đặc biệt là những học sinh có khả năng cao làm việc cùng nhau Chẳng hạn những học sinh có khả năng cao có thể đóng vai trò “giáo viên” giúp cho việc học tập nhóm để những HS khác dễ dàng học hỏi bạn mình Nhóm nói chung là không

có nhóm trưởng mà chỉ thay nhau làm đại diện cho nhóm trong những thời điểm nhất định Với phương pháp này để tránh học sinh có thể làm qua loa, hình thức, nếu không có sự kiểm tra theo dõi của giáo viên, một số em yếu, thụ động không chịu động não, suy nghĩ, hoặc thuộc lòng đọc vẹt, không bày tỏ ý kiến của mình ngược lại những em nhanh nhẹn thì tự quyết định vấn đề mà không có sự thảo luận trong nhóm Song, trong hoàn cảnh trình độ tổ chức của các thành viên còn yếu thì có thể cử nhóm trưởng trong thời gian đầu Khi các thành viên nhóm đã quen dần với việc tổ chức học nhóm thì có thể loại bỏ Tất nhiên, nhóm trưởng phải là người có kết quả học tập tương đối tốt, có ý thức giúp đỡ các thành viên trong nhóm.Các nhóm sẽ làm việc tốt nhất nếu các HS hài hoà được kỹ năng hợp tác

- Xây dựng đồng đội là việc làm cần thiết để giúp vượt qua những vấn đề khác nhau gắn liền với việc cùng làm việc Do đó, giáo viên phải dạy cho học sinh các kỹ năng xây dựng đồng đội bao gồm:

+ Khả năng hiểu được nhu cầu của người khác và biết nhận lượt mình

+ Khả năng biểu đạt được một quan điểm

+ Khả năng nghe quan điểm của người khác

+ Khả năng đáp lại, đặt câu hỏi, thảo luận, tranh luận và lập luận

- Để học sinh có được những kỹ năng trên, giáo viên cần cho học sinh nhận thức được mục đích của việc học tập hay làm việc theo nhóm là: Hợp tác và giúp nhau, nghe lẫn nhau, cùng suy nghĩ

2 Ra quy tắc cho nhóm

Hướng dẫn cho học sinh ngay từ những lần đầu tiên làm việc theo nhóm theo các hình thức đến khi quen việc, các em phải cùng nhau hợp sức để hoàn thành nhiệm vụ được giao

- Đôi khi học sinh làm việc cùng nhau trong nhóm có những hành vi cản trở bao gồm thái

độ định kiến, cạnh tranh, bác bỏ người khác và xa lánh mọi người vì vậy GV cùng HS đưa

ra những quy tắc nhóm để giúp nhóm làm việc tốt:

+ Các thành viên trong nhóm đều có lượt được nói, cần tạo điều kiện để HS phát biểu hết các loại ý kiến khác nhau, đặc biệt ưu tiên các HS yếu kém phát biểu trước Phải có sự phân công, các thành viên trong nhóm đều có nhiệm vụ, trách nhiệm giải quyết các vấn đề học tập của nhóm

+ Hãy ủng hộ và giúp nhau bổ sung chi tiết

+ Không cười nhạo điều ai đó đã nói

+ Hãy suy nghĩ trước khi đặt câu hỏi

- Ghép đúng học sinh vào nhóm và giao việc phù hợp cho từng nhóm “Thành công trong hoạt động nhóm có nghĩa là đã ghép đúng được HS vào với nhau, giao việc đúng cho nhóm.”

- Các thành viên trong nhóm phải giải đáp các vấn đề học tập cho nhau trước khi trao đổi với giáo viên

3 Giao việc cho nhóm

- Giao việc cho nhóm nhiệm vụ thật cụ thể để thực hiện bằng lời, bằng phiếu học tập giao việc, bằng viết trên bảng Nếu các thành viên trong nhóm phải giải quyết những vấn đề khác nhau

thì giáo viên cần định rõ nhiệm vụ cho từng thành viên từ đầu GV chỉ đóng vai trò là người hỗ trợ, giúp đỡ cho hoạt động các nhóm và đánh giá, khen thưởng sự nỗ lực của tập thể nhóm

- Cần chú ý trình độ và năng lực của các thành viên trong mỗi nhóm

a Điều khiển thảo luận

Thảo luận có thể dùng như một thuật ngữ chung chỉ một loạt tình huống thông thường trong đó diễn ra cuộc trao đổi giữa mọi người đồng thời đó cũng là một dạng tương tác nhóm đặc biệt trong đó các thành viên cùng giải quyết một vấn đề cùng quan tâm, trao đổi các quan điểm khác nhau nhằm đạt tới một sự hiểu biết chung về vấn đề đó

Thảo luận là một hình thức không thể thiếu được trong tổ chức hoạt động nhóm trong dạy học Hình thức thảo luận có tác dụng phát huy cao độ tính tích cực, tính độc lập của cá nhân kết hợp với sự giúp đỡ, sự hợp tác với nhau để cùng giải quyết vấn đề đặt ra, giúp học sinh trình bày

và bảo vệ ý kiến của mình trước một số đông người

Để tổ chức thảo luận có hiệu quả, GV phải chú ý đến việc bố trí chỗ ngồi sao cho mọi HS tham gia thảo luận có thể nhìn thấy mặt nhau một cách rõ ràng (có thể xếp lại bàn ghế hoặc bàn ghế đã sắp sẵn cho HS chỉ cần đổi hướng)

Trong dạy học qua thảo luận GV không nên can thiệp sâu vào cuộc thảo luận, thể hiện đúng vai trò của mình:

+ GV với tư cách chuyên gia: Trong nhiều tình huống GV cần phải đóng vai trò chuyên

gia, duy trì sự chú ý của các cá nhân hay các nhóm, dẫn dắt HS đến những cấp độ hiểu biết cao hơn thông qua các phương pháp dạy học trực tiếp Ví dụ: nội dung HS thảo luận: “Khoa học kĩ thuật đã đạt được những thành tựu kì trên tất cả các lĩnh vực nào??”

Qua thảo luận HS chỉ biết được là có bảy thành tựu khoa học kĩ thuật

GV có thể gợi ý: cụ thể từng thành tựu một?

Qua sự gợi ý này, chắc chắn HS sẽ hiểu đầy đủ và giải quyết chính xác được vấn đề đưa ra

+ GV với tư cách là người tạo điều kiện: Trong khi các nhóm thảo luận, HS có thể tự do

tìm hiểu các ý tưởng và cộng tác với nhau, GV không cần thường xuyên tham vấn, GV chỉ nên can thiệp khi các nhóm bị lạc đề GV nên can thiệp bằng cách tổ chức thêm các tình huống cho

HS làm việc theo nhóm

Ví dụ: Nội dung HS thảo luận: “Khoa học kĩ thuật có tác động tích cực và tiêu cực như thế nào với sự sống của loài người?”

HS thảo luận cho rằng: Khoa học phát triển mang lại sự văn minh cho con người, tiêu cực ô nhiễm môi trường làm ảnh hưởng tới sự sống của con người.

+ GV với tư cách người tham gia: Tức là làm cho HS nói và nghe nhau nói, chứ không

phải chỉ đạo mọi điều HS nói qua GV Mục đích là HS cảm thấy độc lập và bình đẳng trong trả lời các bạn GV có thể tham gia ngồi chung cùng độ cao với HS, cùng đưa ra ý kiến, ý tưởng hoặc kinh nghiệm của riêng mình để kích thích HS suy nghĩ, thay vì hỏi quá nhiều câu hỏi

b Bắt đầu thảo luận

- GV trình bày kế hoạch chuẩn bị thảo luận cũng như giao nhiệm vụ cho cả lớp, cho từng nhóm hoặc từng người chuẩn bị để báo cáo (GV thông báo cho HS cách tổ chức nhóm theo từng giai đoạn) GV có thể bắt đầu phần thảo luận bằng việc trình bày trực quan, chiếu phim hoặc tạo

ra sự bất đồng ý kiến để kích thích thảo luận Phương pháp phổ biến nhất là bắt đầu thảo luận bằng đặt câu hỏi

- HS có thể được thông báo trước các vấn đề thảo luận để chuẩn bị hoặc chuẩn bị trong một thời gian ngắn tùy theo nội dung và khối lượng vấn đề thảo luận

c Tiến hành thảo luận

- Mở đầu, người điều khiển thảo luận (GV hoặc HS được chỉ định) trình bày ngắn gọn mục

đích, yêu cầu và nội dung vấn đề thảo luận (nội dung thể hiện trong các phiếu học tập giao việc, bằng lời nói )

- Trong học tập qua thảo luận, một số HS luôn ở trạng thái thụ động, HS không phát biểu

có nhiều nguyên nhân nhưng nguyên nhân lớn nhất vẫn là sự nhút nhát Để giái quyết tình trạng này, GV nên chia HS thành những nhóm nhỏ để thảo luận, có thể thảo luận theo cặp trước khi thảo luận chung Gọi tên HS để khuyến khích tham gia thảo luận Cách tốt nhất để khuyến khích

HS ít phát biểu tham gia thảo luận là yêu cầu HS đóng góp ý kiến về lĩnh vực mà HS đó hiểu một cách thấu đáo hoặc đặt câu hỏi trước cho cả lớp, giao nhiệm vụ cho HS chuẩn bị và chỉ định

HS sẽ báo cáo vấn đề thảo luận trước lớp

- Đôi khi để có sự thay đổi trong tổ chức học tập, thông thường các nhóm sau khi thảo luận

để giải quyết các vấn đề trong Phiếu học tập giao việc sẽ có đại diện các nhóm lên trình bày kết quả thảo luận của nhóm, ta có thể cho các nhóm sau khi thảo luận không báo cáo kết quả, mà đưa

ra các vấn đề mà nhóm chưa giải quyết được để các nhóm khác giải quyết hoặc GV giúp giải quyết (GV với tư cách là người tham gia) Sau đó trên tinh thần các vấn đề học tập đã được giải quyết, GV gọi bất kỳ HS trình bày các vấn đề học tập còn lại

- Khi những người phát biểu tranh luận những vấn đề vụn vặt, không trọng tâm hoặc trình bày những vấn đề xuôi chiều, GV có thể hướng sự thảo luận lại và nêu lên những vấn đề mâu thuẫn với ý kiến chung của những người tham gia thảo luận Ngoài ra, GV phải nhận xét thêm về tinh thần, thái độ chuẩn bị của cả lớp, của các cá nhân đặc biệt sau đó đánh giá cho điểm

- Việc cho HS thảo luận thường xảy ra tình trạng cháy giáo án, có thể khắc phục bằng cách chỉ cho HS thảo luận những vấn đề trọng tâm đồng thời xác định rõ lượng thời gian cho mỗi bài tập Bên cạnh đó, có thể giao cho HS một số bài tập ở nhà, đến lớp chia nhóm thảo luận bài tập trên cơ sở đã chuẩn bị trước ở nhà

- Cần tạo ra một bầu không khí mà ở đó những ý kiến đóng góp quan trọng không bị mất

đi, bởi vì đôi khi những người có ý kiến hay lại không dám bày tỏ

4 Đánh giá hoạt động nhóm

Đánh giá quá trình và kết quả hoạt động nhóm là việc quan trọng, GV cần theo dõi hành vi hợp tác của các nhóm

- Quan sát HS làm việc trong các nhóm

- Đánh giá sự tiến bộ của nhóm trên cơ sở thu thập những thông tin về sự tiến bộ của mỗi thành viên trong nhóm, qua kết quả báo cáo của nhóm, kết quả học tập chung của cả nhóm Sau khi đánh giá, cần đưa ra những phản hồi nhanh chóng, tích cực với học sinh và nhận thức được những khó khăn cản trở việc học tập nhóm, dựa vào các biểu hiện: không chú ý, có ý chống đối hoặc các câu hỏi chệch hướng Cuối cùng, cho điểm thưởng hoặc điểm phạt các cá nhân, các nhóm có biểu hiện tốt hay không tốt

* Sử dụng sơ đồ tư duy

Sơ đồ tư duy Lịch sử trình bày rõ nội dung bài học, thu hút sự chú ý của học sinh Việc hấp dẫn các em ở đây không chỉ là màu sắc, đường nét trên bản đồ của sự kiện lịch sử mà còn chính là nội dung của bản đồ phù hợp với yêu cầu giáo dưỡng của bài học Giáo viên sẽ dùng giấy khổ lớn hoặc máy chiếu gợi dẫn học sinh hoàn thiện từng nhánh kiến thức lớn đến nhỏ trong bài theo một sơ đồ khái quát.Việc sử dụng sơ đồ tư duy củng cố kiến thức bài học làm cho không khí lớp học thêm sôi nổi, học sinh học tập một cách hào hứng, phát huy được tính tích cực, khả năng tư duy, khái quát kiến thức một cách hệ thống , chiếm lĩnh tri thức ngay sau mỗi bài học lịch sử