GIÁO TRÌNH văn bản hán nôm VIỆT NAM

Về mặt hình thức kết cấu, phương thức thể hiện, kho tàng văn bản Hán Nôm được chia thành ba loại: tản văn văn xuôi, vận văn văn vần và biền văn văn biền ngẫu.. Tác phẩm Truyền

TRƯỜNG ĐẠI HỌC QUẢNG BÌNH KHOA KHOA HỌC XÃ HỘI

GIÁO TRÌNH (Lưu hành nội bộ) VĂN BẢN HÁN NÔM VIỆT NAM (Dành cho Cao đẳng sư phạm Ngữ văn)

Tác giả: Nguyễn Thị Hoài An

Năm 2012

Mục lục Trang

Lời nói đầu……… … 3

CHƯƠNG 1 VĂN BẢN HÁN NÔM – CÁC LOẠI THỂ VÀ BIỆN PHÁP TU TỪ 4

1.1 Văn bản Hán Nôm – Các loại thể 4

1.2 Một số biện pháp tu từ chủ yếu 7

CHƯƠNG 2 MINH GIẢI VĂN BẢN 18

2.1 Cáo tật thị chúng 18

2.2 Thuật hoài 28

2.3 Độc Tiểu Thanh kí 31

2.4 Thơ chữ hán Hồ Chí Minh 38

2.5 Bach Đằng giang phú 41

2.6 Bình Ngô đại cáo 49

2.7.Truyện Kiều (trích đoạn) 54

Tài liệu tham khảo……… 58

Lời nói đầu Văn bản Hán Nôm Việt Nam là bài giảng được biên soạn nhằm giới thiệu

cho sinh viên một cách hệ thống những tri thức cơ bản về văn bản Hán Nôm Việt Nam, về chữ Nôm, rèn luyện phương pháp phân tích, minh giải văn bản Hán Nôm

và mở rộng vốn từ Hán Việt

Bài giảng gồm hai chương, được trình bày theo thứ tự từ những vấn đề khái quát về lý thuyết đến thực hành về phân tích và minh giải văn bản với ý đồ truyền thụ, hợp với thời lượng cho phép của môn học Những văn bản Hán Nôm Việt Nam được lựa chọn giới thiệu nói chung đều nằm trong chương trình phổ thông Đối với văn bản Hán văn, mỗi văn bản đều được giới thiệu qua bốn phần: 1/ Nguyên tác chữ Hán; 2/ Phiên âm Hán Việt; 3/ Vài nét về tác giả và bài thơ; 4/ Chú giải từ ngữ và mở rộng vốn từ Hán Việt (riêng biền văn có thêm phần ngữ pháp); 5/ Dịch nghĩa Riêng với các văn bản Nôm, mỗi văn bản được giới thiệu qua ba phần: 1/ Nguyên văn chữ Nôm; 2/ Phiên âm bài khóa ra chữ Quốc ngữ theo đúng nguyên văn; 3/ Chú giải các điển tích, điển cố, những từ khó (nếu có)

Chúng tôi hi vọng, bài giảng Văn bản Hán Nôm Việt Nam giúp người học nâng cao vốn hiểu biết về văn bản Hán Nôm, củng cố vững chắc hơn và mở rộng vốn từ Hán Việt qua việc tìm hiểu các thể loại văn bản Hán Nôm ở từng thời kỳ khác nhau

Bài giảng được biên soạn lần đầu nên không tránh khỏi sai sót, rất mong sự góp ý kiến của các đồng nghiệp, anh chị em sinh viên để chúng tôi có thể chỉnh sửa hoàn thiện hơn vào các lần in sau

CHƯƠNG 1 VĂN BẢN HÁN NÔM – CÁC LOẠI THỂ

VÀ BIỆN PHÁP TU TỪ

1.1 Văn bản Hán Nôm – các loại thể

Trải qua bao biến động thăng trầm của lịch sử xây dựng và phát triển nền văn hóa dân tộc, chữ Hán và chữ Nôm đã trở thành công cụ sáng tác văn chương của bao thế hệ nhà văn, nhà thơ Và họ đã để lại trong kho tàng văn học Việt Nam một khối lượng đồ sộ những tác phẩm văn học viết bằng chữ Hán và chữ Nôm có giá trị cao về mặt lịch sử và văn học Về mặt hình thức kết cấu, phương thức thể hiện,

kho tàng văn bản Hán Nôm được chia thành ba loại: tản văn (văn xuôi), vận văn (văn vần) và biền văn (văn biền ngẫu) Có thể nói, sự phân chia trên chỉ mang tính

chất tương đối mà thôi, sự khu biệt giữa các thể loại hẳn đã rạch ròi vì có sự pha

lẫn xen kẽ Ví dụ như tác phẩm Long thành cầm giả ca của Nguyễn Du là văn vần nhưng có phần tiểu dẫn viết bằng văn xuôi Tác phẩm Truyền kỳ mạn lục của

Nguyễn Dữ là văn xuôi nhưng có nhiều đoạn câu chữ đối nhau theo kiều biền ngẫu, lại có nhiều đoạn viết bằng văn vần

Để nhận thức một cách đầy đủ giá trị của văn bản Hán Nôm, chúng ta cần tìm hiểu đặc điểm từng loại thể Trong kho tàng văn bản bản Hán Nôm, do sự ảnh hưởng quá trình tiếp xúc và giao lưu văn hóa nên có nhiều văn bản Hán văn Việt

Nam đã mô phỏng các loại thể vốn có trong văn chương cổ điển Trung Quốc (thơ

cổ phong, phú cổ thể, văn biền ngẫu ) và ông cha ta cũng đã dùng chữ Nôm để

sáng tác nhiều tác phẩm thuộc nhiều loại thể của văn học Trung Quốc (Bạch Đằng

giang phú của Trương Hán Siêu, Bình Ngô đại cáo của Nguyễn trãi ) Mặt khác,

có những tác phẩm có giá trị cao về cả nội dung lẫn hình thức được sáng tác bằng

những thể mang đậm đà sắc thái dân tộc, như thơ lục bát, khúc ngâm, truyện

thơ…( Truyện Kiều của Nguyễn Du, Cung oán ngâm khúc của Nguyễn Gia

Thiều…)

Chính vì vậy, để tiếp nhận các văn bản Hán Nôm thuộc nhiều thể loại khác nhau một cách thuận lợi, chúng ta đi sâu tìm hiểu các thể loại văn học cổ Trung Quốc

I Vận văn (Văn vần)

Một tác phẩm được sáng tác theo thể văn vần có thể toàn bộ tác phẩm từ đầu đến cuối đều có vần, hoặc chỉ một phần có vần, hoặc một số đoạn có vần xen kẽ giữa một số đoạn không vần, nhưng nhìn chung thì phần văn vần đóng vai trò chủ chốt Loại này bao gồm:

1 詩 歌 - 詞 賦 Thi ca và từ phú: thể loại này có vần từ đầu đến cuối; sau này

người ta còn đưa ra yêu câu là "câu chữ đăng đối" Người xưa cho hai loại này là cùng một dòng Nội dung có thể là tự sự, trữ tình, vịnh vật…

2 頌 讚 Tụng tán: từ đầu đến cuối đều có vần hoặc phần có vần chiếm vị trí

chủ đạo Đúng như tên gọi của thể loại, tụng tán chủ yếu nhằm ca ngợi tán dương công đức sự nghiệp của danh nhân, chí sĩ Chính vì vậy, câu chữ của tụng tán thường trang trọng, điển nhã, ngắn gọn, lời hay ý đẹp những cần xác thực, không

tô vẽ khoa trương, bay bổng Đối với thể tán còn có thể là phần tóm tắt, kết luận

ngắn gọn của một phần văn phẩm bàn về một sự việc, một nhân vật hoặc về một vấn đề nhất định nào đó, gồm những câu có vần hoặc không vần, thường là bốn chữ một câu

3 箴 銘 Châm minh: châm là một thể văn dùng để khuyên răn Minh là bài văn khắc vào gỗ hoặc bia đá, cũng dùng để khuyên răn Về sau ý nghĩa của châm

minh được mở rộng ra, chuyên chỉ một văn thể được ghi tạc lại nhằm khuyên răn,

khích lệ (thường là tự khuyên răn khích lệ) hoặc ca tụng tuyên dương công đức

người khác để nêu gương sáng Châm minh viết bằng văn vần, hoặc chủ yếu là văn vần Thể thức ngắn gọn, câu chữ trau chuốt, ý tứ sâu sắc Về sau, nhiều bài minh được viết theo lối biền văn

4 碑 記 碑 誌 Bi chí, bi kí: gọi nôm na là văn bia; phạm vi bao quát khá rộng,

có thể chia làm hai loại: bi minh, bi kí - văn bia nói chung, bao gồm các loại văn

bia ghi công trạng, ghi sự tích, thề bồi, nguyện ước, phong thần…, bia ghi thắng cảnh, bia ghi việc xây dựng hoặc trùng tu đền chùa, miếu mạo, chợ búa, cầu quán,

dinh dự, học đường … và mộ chí minh, tức là bia mộ (kể cả bia thần đạo)

Bi minh thường có lời mở đầu, phần tự, viết bằng văn xuôi và phần minh viết

bằng văn vần Mộ chí minh thường có phần thuật lại những nét chủ yếu của người

quá cố, viết bằng văn xuôi và một phần kết thúc ngắn gọn viết bằng văn vần Lưu Hiệp coi trọng tính chất sử liệu và khả năng lưu truyền lâu dài của văn bia, cho nên ông khuyên người viết loại văn này nên thận trọng trong việc ghi sự việc, chọn câu chữ …

5 哀 祭 Ai tế: bao gồm các loại văn điếu phúng người chết như: ai từ, điếu

văn, lỗi văn, tế văn (văn tế), nội dung thường bao gồm hai phần: phần thuật sự

nghiệp bình sinh, ngôn hành, đức hạnh của người qua cố và phần diễn tả nỗi xót

thương của thân thích bạn bè Riêng tế văn (văn tế) là loại văn chuyên dùng trong các cuộc tế lễ, lễ truy điệu … Văn tế thường được viết băng văn vần, xét về mặt thể thức ngôn từ thì rất gần với phú (về sau này, văn tế thường được viết bằng phú

Đường luật) Tuy vậy, cũng có thể viết bằng văn xuôi, hoặc chủ yếu bằng văn xuôi

có xen kẽ một số câu văn vần Theo Lưu Hiệp, loại văn vần này cần đạt tới chỗ lời

lẽ hòa quyện với ý tình, tránh tình trạng thể thức thì văn hoa trang trọng, nhưng nội dung thì nông cạn sáo mòn

II- Tản văn (văn xuôi) và biền văn

散 文 Tản văn (văn xuôi) nòi ở đây có loại rất gần vơi khẩu ngữ (luận thuyết,

sử truyện, tạp văn …), có loại được uốn nắn tỉa tót, gò ép vào những thể thức nhất

định, tuy là tản văn nhưng thực tế là không là loại trừ vần và đói có nghĩa là đã nhít lại gần biền văn, hoặn tản văn pha biền văn (tặng tự, tự bạt, kí …) Biền văn

có đặc điểm câu chữ được kết cấu theo một thể thức chặt chẽ đăng đối, vồn là một thể văn đặc thù

1 論 說 Luận thuyết hoặc luận biện, là một thể văn thương được dùng để

trình bày, thuyết minh, luận bàn, biện bác … Các vấn đề triết học chính trị xã hội,

sử học, văn học … Có thể chỉ là một văn phẩm ngắn gọn ghi trọn vẹn một văn bản đơn nhất, cũng có thể một tập hợp nhiều văn bản có hữu cơ với nhau, tạo thành tác phẩm chuyên luận lớn, chủ yếu được viết bằng văn xuôi, nhưng cá biệt cũng có khi

được diễn đạt bằng văn vần, như Đạo đức kinh - tác phẩm triết học của Lão Tử (khoảng thế kỷ VIII - V TCN), hoặc bằng biền văn như Văn tâm điêu long của Lưu

Hiệp ( thế kỷ VI )

2 序 跋 Tự bạt: lời giới thiệu, lời bình tác phẩm, nói chung được viết bằng

văn xuôi Tự (tự ngôn: lời tựa) được đặt ở đầu sách; bạt (hậu tự) đặt ở cuối sách Thời xưa, tự cũng như bạt đều đặt ở cuối sách, về sau riêng tư được đưa lên đầu

sách tự bạt có khi viết bằng văn vần hoặc biền văn

3 贈 序 Tặng tự: thường chỉ gọi tắt là "tự" - một thể văn đặc biệt xuất hiện

vào khoảng đầu đời Đường liên quan đến một tập tục cổ xưa vốn có ý nghĩa rất cao quý là tặng nhau những lời hay ý đẹp (tặng ngôn), thường viết bằng văn xuoi, tuy nhiên cũng có loại trừ hiện tượng có bài xen lẫn phần văn vần và có kết cấu câu

chữ đăng đối nhau (biền văn)

4 書 簡 Thư giản: thư từ nói chung, phạm vi bao quát khá rộng, nội dung

cũng phong phú đa dạng, có thể chỉ là thông tin thông báo tin tức, thăm hỏi nhau

có tín chất riêng tư, nhưng có thê là biện bác, tranh luận…công khai xung quanh

một vấn đề gì đó, cho nên có người xếp thể văn này dưới các mục như thuyết, thư

thuyết, từ mệnh, từ lệnh …Thư giản nói chung đều viết bằng văn xuôi, cũng có khi

được viết bằng biền văn hoặc văn xuôi pha văn vần

5 史 傳 Sử truyện: ghi chép lịch sử, sự tích…nếu là tiểu sử cá nhân thì gọi

là hành trạng, hành lược, hành thuật hoặc đơn giản chỉ là truyện Sử sác ngoài cái

tên thông dụng là sử ký, sử hoặc ký, chí còn có nhiều tên gọi khác cổ xưa như ngữ,

thư, xuân thu… truyện cũng được dùng chỉ các tiểu thuyết lịch sử tiểu thuyết

truyền kỳ Trong truyện thường có văn vần thơ ca, từ khúc hoặc biền văn

6 雜 記 Tạp ký: văn phẩm ngắn mang tính chất tự sự (nhưng không bao gồm

những văn phẩm ghi chép cuộc đời cá nhân, đã nằm trong thể sử truyện, bi ký)

hoặc viết trên giấy tờ hoặc tạo trên đá Chủ yếu được viết bằng văn xuôi xen lẫn

câu văn vần, thể thức đăng đối, âm điệu hài hòa nhịp nhàng

7 奏 凱 - 誼 對 - 章 表 Tấu khải, nghị đối, đối sách, chương biểu: ghi lời

trình bày, kiến nghị, luận bàn,… của bề tôi gửi lên nhà vua Theo lưu Hiệp:

chương để tạ ơn; biểu để trần tình; tấu khải là đánh nhạc hát mừng; nghị là luận

bàn Đối sách có nội dung chủ yếu là những kiến giải về chiến sự trình bày theo

yêu cầu của nhà vua

Chiếu, chế, sắc, hịch, cáo ghi mệnh lệnh, ý chỉ hiểu dụ của nhà vua về các

công việc triều đình, khen thưởng, chinh phạt đánh dẹp…

Trong kho tàng Hán văn cổ của Việt Nam, chúng ta thấy có đủ ba loại văn thể

chủ chốt: vận văn (văn vần), biền văn (văn đối) và tản văn (văn xuôi)

Vận văn chủ yếu bao gồm thơ, phú, từ khúc Ở ta, thơ chiếm ưu thế về mặt số luợng,

sau đó phải kể đến phú, còn từ khúc nói chung không được các nhà nho ta chuộng lắm

Tuy vậy chúng ta đã có những khúc ngâm nổi tiếng bằng Hán văn, pha trộn một cách tài

tình từ nhiều loại từ khúc khác nhau như bản Chinh phụ ngâm của Đặng Trần Côn (thế

kỷ XVIII) và một số bài ca từ khá hay điểm xuyết cho các tập truyện, như các bài ca

trong Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ …

Văn xuôi chữ Hán ở Việt Nam có nét khác biệt với văn xuôi Trung Quốc

Trước hết, nó ghi chép các sự việc ở nước ta, thể hiện đời sống, hiện thực và tâm

hồn Việt Nam do vậy mang dấu ấn dân tộc đậm nét về hình thức và cách hành văn

Sự khác biệt này có thể nhận thấy ở ba điểm sau:

1 Cách lựa chọn từ: có thể sử dụng những từ ít thấy trong văn bản trung

quốc như chúa thượng, chúa công, ông…

2 Cách sử dụng hư từ: chỉ dùng rất ít hư từ trong số các hư từ được sử

dụng nhiều ở văn xuôi Trung Quốc

3 Cách sử dụng mô hình cú pháp đơn giản, nếu so sánh câu văn của tản

văn Việt Nam với câu văn của tản văn Trung Quốc

Do thời lượng cho phép của môn học, chúng ta đi vào tìm hiểu một số văn bản (và chủ yếu là trích đoạn)

1.2 Một số biện pháp tu từ chủ yếu

Về mặt hình thức, các văn bản hán văn cổ được thể hiện thành sự ngắn gọn nhưng trọn vẹn trong tổng thể, sự súc tích trong ý nghĩa, sự hài hoà trong âm thanh và sự cân đối trong câu chữ

Tác giả các văn bản cổ đã sử dụng hệ thống những biện pháp tu từ đa dạng và

vô cùng tinh tế như biện pháp tu từ về vần điệu, đối ngẫu và điển cố

Trong kho tàng văn bản hán văn cổ Việt Nam, thơ là loại văn vần được sử dụng nhiều nhất Vần điệu là sự hài hoà nhịp nhàng âm thanh ngữ điệu, đặc biệt là trong thơ và phú, kể cả thể chiếu Chiếu là một thể văn không có vần Nhưng do chỗ các thanh trầm thanh bổng được sắp xếp xen kẽ vào các vị trí thích đáng đã tạo nên sự liên kết giữa các câu Ví dụ trong bài chiếu này, sự nhịp nhàng về vần điệu là liên kết bài chiếu này một cách chặt chẽ

1 Phiên âm Hán Việt

Thiên đô chiếu Tích Thương gia chí bàn thiên ngũ thiên, Chu thất đãi Thành Vương tam tỉ Khởi Tam đại chi sổ quân tuẫn vu kỷ tư, vọng tự thiên tỉ? Dĩ kỳ đồ đại trạch trung,

vi ức vạn thế tử tôn chi kế; thượng cẩn thiên mệnh, hạ nhân dân chí, cẩu hữu triếp cải, cố quốc tộ diên trường, phong tục phú phụ nhi Đinh Lê nhị thị nãi tuẫn kỷ tư, hốt thiên mệnh, võng đạo Thương chu chi tích, thường an quyết ấp vu tư, trí thế đại phất trường, toán sổ đoản xúc, bách tính hao tổn, vạn vật thất nghi Trẫm thậm thống chi, bất đắc bất tỉ

Huống Cao Vương cố đô Đại La thành, trạc thiên địa khu vực chi trung, Đắc long bàn hổ cứ chi thế, chính nam bắc đông tây chi vị, tiện giang sơn hướng bội chi nghi; kỳ địa quảng nhi thản bình,quyết thổ cao nhi sảng khải, dân cư miệt hôn điếm chi khốn, vạn vật cực phồn phụ chi phong Biến lãm Việt bang, tư vi thắng địa thành tứ phương bức thấu chi yếu hội, vi vạn thế đế vương chi thượng đô

Trẫm dục nhân thử địa lợi dĩ định quyết cư, khanh đẳng dĩ vi hà như?

Các tác phẩm thơ ca Hán văn Việt Nam thường có vần chân, tức là vần gieo ở cuối câu Ví dụ:

“Quải hãn mạn chi phong phàm, thập hạo đăng chi hải nguyệt

Triêu dát huyền hề ngyên tương; mộ u thám hề vũ huyệt

Cửu giang, ngũ hồ; tam ngô, bách việt, nhân tích sở chí; mị bất kinh duyệt Hung thôn vân mộng giả sổ bách

Nhi tứ phương tráng chí do khuyết như dã

Nãi cử tiếp hồ trung lưu, túng tử trường chi viễn du

Thiệp đại than khẩu, tố đông triều đầu

Để bạch đằng giang, thị phiếm thị phù

Tiếp kìng ba ư vô tế, trám diêu vĩ chi tương mâu

Thuỷ thiên nhất sắc, phong cảnh tam thu

Chử địch ngạn lô, sắt sắt sưu sưu

Chiết kích trầm giang, khô cốt doanh khâu

Thảm nhiên bất lạc, trữ lập ngưng mâu

Niệm hào kiệt chi dĩ vãng, thán tùn tích chi không lưu”

(Bạch Đằng giang phú – Trương Hán Siêu)

Vần là những âm thanh hòa với nhau trong hai hoặc một câu thơ trong bài thơ Đường luật tạo nên sự tương thích về âm thanh Thơ Đường thường gieo vần bằng Đối là cách đặt hai câu thơ đi sóng đôi với nhau sao cho ý và chữ của hai câu thơ

đối nhau (đối ý, đối chữ, đối về từ loại) Niêm 粘 là sự liên lạc về âm vận, phân

phối thanh theo chiều dọc để kết nối câu thơ trong bài thơ Đường luật Nguyên tắc kết dính bắt đầu từ chữ thứ nhì của các cặp câu thơ Theo yêu cầu của luật thi thì vần bằng niêm với vần bằng, vần trắc niêm với vần trắc Trong bài thơ thất ngôn bát cú Đường luật, câu thơ 1 niêm với câu thơ 8, câu 2 niêm với câu 3, câu 4 niêm với câu 5, câu 6 niêm câu 7 tạo thành một kết cấu vòng tròn liên kết chặt chẽ Luật thơ là cách sắp xếp thanh bằng và thanh trắc trong các câu thơ của một bài thơ thất ngôn bát cú Đường luật Nếu như niêm là sự kết dính theo chiều dọc các liên thơ,

còn luật là sự điều tiết âm thanh theo chiều ngang của một dòng thơ Luật thơ được tính từ chữ thứ hai của câu thứ nhất

Phép đối là một đặc tính của văn chương xưa (chữ nho là đối ngẫu, đối: sóng nhau; ngẫu: chẵn đôi): không những là văn vần (như thơ, phú) theo phép ấy, mà các biền văn (câu đối, từ lục, kinh nghĩa) và đến cả văn xuôi nhiều khi cũng đặt thành hai câu đối nhau, hoặc hai đoạn trong một câu đối nhau

Thế nào là đối?- Đối là đặt hai câu đi sóng đôi cho ý và chữ trong hai câu ấy cân xứng với nhau Vậy trong phép đối, vừa phải đối ý vừa phải đối chữ A) đối ý là tìm hai ý tưởng cân nhau mà đặt thành hai câu sóng nhau B) Đối chữ thì phải xét về hai phương diện: thanh của chữ và loại chữ 1) Về thanh thì bằng đối với trắc, trắc đối với bằng tùy thể văn, có khi cả các chữ trong câu đều phải đối thanh (như thể thơ), có khi chỉ một vài chữ theo lệ đã định phải đối thanh (như thể phú)

Về loại thì hai chữ phải cùng một loại mới đối nhau được Ngày xưa các cụ chia các chữ ra làm thực tự hay chữ nặng như: trời, đất, cây, cỏ và hư tự hay chữ nhẹ như: thế, mà, vậy, ru Khi đối thì thực tự phải đối với thực tự, hư tự phải đối với hư tự Cho nên, Đối ngẫu phải cân xứng theo loại (sống đôi và cân xứng về hình thức và ý nghĩa) nhằm tăng thêm hiệu quả biểu đạt.Biện pháp tu từ này được

sử dụng rộng rãi trong các loại thể văn thơ Hán văn và đối từng loại đều có những thể thức riêng Ví dụ trong bài thơ Tahng Long thành hoài cổ của Bà Huyện Thanh Quan”

“Lối xưa xe ngựa hồn thu thảo

Ngõ cữ lâu đài bóng tịch dương”

“Đá vẫn trơ gan cùng tuế nguyệt

Nước còn chau mặt với tang thương”

Các biện pháp tu từ về vần điệu và đối ngẫu nếu được vận dụng thích đáng sẽ tạo nên vẻ đẹp hài hoà trong âm thanh, cân đối trong câu chữ cho các laoij văn bản cổ Nhưng để đạt tới độ ngắn gọn súc tích, các tác giả xưa còn sử dụng điển cố văn học: có thể dùng nguyên điển cố hoặc một phần điển cố

Dùng nguyên điển cố là cách sử dụng nguyên vẹn từ nguồn gốc, câu nói,

những địa danh, tên gọi trong lịch sử và văn học cổ - trung đại Trung Quốc tạo nên

sự trang trọng, hàm súc, mang tính chất tầm chương tích cú Đó là những địa danh, nhân vật, câu chữ mẫu mực được trích dẫn được dùng nguyên ý nghĩa vốn có Đặc biệt, nhà thơ Lê Thánh Tông vận dụng nhiều điển cố về địa danh, sự kiện lịch sử,

nhân vật lịch sử trong sáng tác thơ chữ Hán Thơ chữ Hán Lê Thánh Tông gắn liền với chính trị nên việc dùng điển cố liên quan đến sử liệu tạo tính minh họa cụ thể cho tư tưởng nhà thơ Mục đích của việc dùng nguyên điển cố văn học trong thơ chữ Hán Lê Thánh Tông nhằm khẳng định lý tưởng xã hội thời Nghiêu Thuấn và phẩm chất kẻ sĩ Tác giả lấy các sự kiện lịch sử và tấm gương người xưa để khuyên răn bản thân và kẻ sĩ

đô phụng dưỡng Điển cố trên được Lê Thánh Tông đưa vào thơ chữ Hán như bài học cho cách đối nhân xử thế đối với người thân trong hoàng tộc Ông tự khuyên bản thân luôn sáng suốt trong công việc và phân minh trong tình cảm gia đình Lê Thánh Tông là người con hết sức có hiếu với mẹ Dù thân chinh đi đánh gặc xa xôi nhưng trong lòng luôn nhớ về mẹ với hình ảnh thơ chan chứa tình cảm tha thiết

目 斷 慈圍 萬 里 程 Mục đoạn từ vi vạn lý trình

“Mòn mỏi con mắt nhớ tới mẹ hiền nơi xa xôi vạn dặm”

(Chinh Tây kỷ hành, bài 8)

Điển cố trong thơ chữ Hán Lê Thánh Tông với hình thức dùng nguyên điển cố thường lấy những sự việc được ghi chép trong lịch sử Trung Hoa Trong đó, ông nhấn mạnh về câu chuyện tấm lòng người xua như Án Tử, Chu Công, Bá Di, Tổ

Địch, Lưu Côn…Mỗi bài thơ trong Cổ tâm bách vịnh thi là một câu chuyện kể cô

(Thang Âm lý, Cổ tâm bách vịnh thi tập)

Án Tử trong điển cố trên là Án Anh Theo Thông chí, Án Anh là người nước Tề

thời Xuân Thu, tự là Bình Trọng, làm quan đại phu, nổi tiếng tiết kiệm, siêng năng

lo việc nước Lê Thánh Tông luôn coi trọng và đề cao những bậc trung thần phụng

sự đất nước Những người ngày đêm sát cánh cùng vua chăm lo xây dựng đất nước

得 聖 之 清 古 伯 夷

Chu Công đãi đán tiểu tâm nguy Đắc thánh chi thanh cổ Bá Di

“Chu Công đợi trời sáng, tấm lòng cẩn mật đau đáu

Bá Di xứng đáng bậc thánh thanh cao của đời xưa”

(Quỳnh uyển cửu ca, bài 5)

Chu Công tên thật là Cơ Đán, là công thần có công lớn trong việc khai quốc của nhà Chu Bá Di là tên của ẩn sĩ thời Ân, được Mạnh Tử khen là “Thánh chi thanh”, nghĩa là bậc thánh thanh cao Bá Di và Thúc Tề nổi tiếng với lòng trung thành và cốt cách thanh cao Bậc lương tướng còn là những người có chí lớn bay bổng muôn dặm, hành đạo giúp đời Trong văn học trung đại, điển cố “tang bồng hồ thỉ” thường để chỉ những người có chí lớn như vậy

桑 弧 蓬 矢 志

逸 氣 鶚 橫 秋

Tang hồ bồng thỉ chí, Dật khí ngạc hoành thu

“Có lý tưởng tang bồng hồ thỉ,

Có chí khí phiêu dật như chim đại bàng bay ngang giữa trời thu”

(Hồ Đầu sơn, Cổ tâm bách vịnh thi tập)

“Tang bồng hồ thỉ” là cây cung bằng gỗ dâu, mũi tên bằng cỏ bồng Khi xưa, sinh con trai người ta bắn mũi tên đi bốn phương với ước mong rằng đứa con sau này sẽ có chí tung hoành bốn phương Từ này về sau dùng trong văn thơ để chỉ người có chí lớn Trong lịch sử Trung Hoa, nhiều bậc anh kiệt cùng chí hướng, sống rèn luyện theo nghiệp phụng vua bảo vệ đất nước được sử sách lưu danh

吊 民 伐 罪 帝 王 兵

“Điếu dân phạt tội đế vương binh”

“Đánh kẻ có tội, cứu vớt dân lành, ấy là quân của bậc đế vương”

(Chinh Tây kỷ hành, bài 8)

Trong sách Thượng thư, điển cố “điếu dân phạt tội” dùng với ý “quân thương dân trừng phạt kẻ có tội” Lê Thánh Tông cũng dùng điển này với dụng ý quân đội của triều Lê là đội chính nghĩa, ra trận chiến đấu vì dân vì nước Ngoài những điển cố nói về các bậc minh quân lương tướng, Lê Thánh Tông còn sử dụng các điển cố về cảm quan cuộc sống, thế sự và công danh

世 上 功 名 都 是 夢 Thế thượng công danh đô thị mộng “Công danh trên đời đều như giấc mộng ”

(Đề Hồ Công Động, Châu cơ thắng thưởng thi tập)

Hồi thủ anh hùng nhất mộng gian

“Ngoảnh lại, anh hùng trôi qua như giấc mộng”

(Đề Dục Thúy Sơn, Châu cơ thắng thưởng thi tập )

功 名 槐 夢 醒

Công danh hòe mộng tỉnh

“Khi tỉnh ngộ thì công danh chỉ là giấc mộng cành hòe”

(Ba Viên, Cổ tâm bách vịnh thi tập)

Điển cố “giấc mộng cành hòe” còn gọi là giấc mộng Nam Kha Nói về giấc mộng làm thái thú ở quận Nam Kha của Thuần Vu Phần Trong văn học cổ, điển cố này dùng để chỉ cuộc đời là vô thường, khác nào giấc mộng, danh lợi như mây nổi mà thôi Chính vì vậy, khi bàn về vấn đề này, Lê Thánh Tông đã lấy điển tích giấc mơ Hòe An để làm rõ ý thơ của mình

Việc dùng điển cố trong sáng tác văn chương là điều phổ biến trong văn học trung đại Tác phẩm văn học, đặc biệt là văn vần sử dụng điển cố khéo chứng tỏ sự điêu luyện của nhà thơ Nhà thơ Lê Thánh Tông sáng tác thơ bằng chữ Hán và sử dụng nguyên điển cố về mặt nội dung lẫn ý nghĩa đã làm cho thơ có tính chất quan phương, trang trọng Trong sáu tập thơ khảo sát, số lượng điển cố được Lê Thánh Tông sử dụng phần lớn tập trung ở tập thơ Cổ tâm bách vịnh, Quỳnh uyển cửu ca

và Châu cơ thắng thưởng Khi bàn về tấm lòng người xưa, Lê Thánh Tông vận dụng nguyên điển cố là hợp lý Điều này đảm bảo cho phương thức diễn đạt ngắn gọn trong bố cục của bài thơ Đường luật

Dùng một phần điển cố là cách mượn chữ và ý từ người xưa để diễn đạt ý tương

tự Vì vậy, tác giả có thể điểm xuyết từ, tách từ trong điển cố của thơ xưa để sáng tạo nên những vần thơ tương tự về ý Nói về lý tưởng xã hội thời Nghiêu Thuấn,

Lê Thánh Tông lấy ý từ câu thơ Đỗ Phủ

洗 兵 無 路 挽 天 河

Tẩy binh tín thủ vãn thiên hà

“Tiện tay kéo sông Ngân xuống rửa sạch giáp binh”

(Chinh Tây kỷ hành, bài 11)

Câu thơ trên, nhà thơ lấy ý từ thơ Đỗ Phủ “An đắc tráng sĩ vãn thiên hà/Tẩy tận giáp binh trường bất dụng” (Mong có người tráng sĩ kéo sông Ngân xuống, rửa sạch hết vũ khí cất, không bao giờ dùng tới) Lê Thánh Tông dùng điển này để nói rằng phương Nam sau khi dẹp xong lũ giặc sẽ được yên ổn, người Việt, người Chiêm sẽ chung sống hòa bình Khát vọng về sự thống nhất đất nước thể hiện ở nhiều ý thơ trong các sáng tác chữ Hán của nhà vua Lê Thánh Tông

混 一 書 車 共 幅 絹

Hỗn nhất thư xa cộng bức quyên

“Gộp một mối thư xa về một bức dư đồ”

(Hải Vân hải môn lữ thứ, Minh lương cẩm tú thi tập)

Trong câu thơ trên, Lê Thánh Tông lấy từ câu trong sách Trung dung “Xa đồng quỹ, thư đồng văn”, nghĩa là “bánh xe cùng một cỡ, chữ cùng một lối” Nhà thơ dùng điển này cũng chỉ quốc gia thống nhất, trăm sông hợp về một mối Lê Thánh Tông luôn đặt sự an nguy đất nước lên trên hết Tấm lòng vì nước vì dân của vua

Lê Thánh Tông “đêm ngày cuồn cuộn nước triều đông”

夙 夜 勤 婁 戰 兢

Túc dạ cần cần lũ chiến căng

“Sớm khuya chăm chỉ chính sự, nơm nớp lo lắng việc nước”

(Quỳnh uyển cửu ca, bài 1)

Hình ảnh ông vua hết lòng vì nước ẩn hiện trong hình ảnh thơ giàu chất tạo hình Nhà thơ lấy chữ trong Kinh Thi “Nơm nớp lo sợ, như đi trên băng mỏng, như

sa xuống vực sâu” Lê Thánh Tông luôn đề cao vấn đề dân tộc

肅 肅 飛 鴻 汕 汕 魚

Túc túc phi hồng sán sán ngư

“Có cảnh chim hồng bay hối hả, thì sau mới có cảnh cá bơi lội tung tăng”

(Chinh Tây kỷ hành, bài 4) Tác giả dùng điển cố từ hai bài thơ Hồng nhạn & Nam hữu gia ngư của Kinh

Thi, dùng để ví với cảnh loạn ly và cảnh thái bình thịnh trị Vì vậy, lúc loạn lạc hay hưởng cảnh thái bình, Lê Thánh Tông đều hết sức phòng bị cẩn thận

戶 牖 綢 繆 固 Hộ dũ trù mâu cố

“Cửa tổ ràng rịt cho thật chắc chắn”

(Ngô Khê, Cổ tâm bách vịnh) Câu thơ này, tác giả lấy ý từ “trù mậu dũ hộ” (cửa tổ ràng rịt) trong bài thơ Chi

liêu thuộc Mân Phong, Kinh Thi Ý là khuyên người ta giữ gìn, lo xa từ lúc tai họa

còn chưa xảy ra Việc binh không cho phép khinh suất nên vua Lê Thánh Tông luôn đề cao cảnh giác Không những vậy, Lê Thánh Tông còn thân chinh đem đội quân chính nghĩa dẹp yên quân gây nhiễu loạn ở vùng biên giới

君 王 萬 里 一 戎 衣

Quân vương vạn lý nhất nhung y

“Nên bậc quân vương phải vượt muôn dặm xa xôi tới dẹp yên”

(Chinh Tây kỷ hành, bài 6) Điển cố một cỗ nhung y (nhất nhung y) được Lê Thánh Tông mượn chữ và ý từ

câu “nhất nhung y nhi thiên hạ đại định” là cụm từ xuất hiện trong thiên Vũ Thành của sách Kinh thư, dùng để ca ngợi võ công diệt vua Trụ - tên vua vô đạo của nhà Thương Lê Thánh Tông là vị vua đề cao tư tưởng trọng dụng hiền tài cho sự nghiệp xây dựng đất nước Và bề tôi hiền không phụ lòng của bậc đế vương

後 樂 先 優 濟 世 心

Hậu lạc tiên ưu tế thế tâm

“Lo trước vui sau là một lòng giúp nước”

(Ngự chế Thần tiết thi, Quỳnh uyển cửu ca thi tập)

Trong cách sử dụng điển cố trên, Lê Thánh Tông mượn chữ và ý từ câu nói nổi tiếng của Phạm Trọng Yêm Đời Tống: 先 天 下 之 憂 而 憂 後 天 下 之 樂 而 樂

“Tiên thiên hạ chi ưu nhi ưu, hậu thiên hạ chi lạc nhi lạc” (Lo trước cái lo của thiên hạ, vui sau cái vui của thiên hạ) Việc sử dụng điển cố thể hiện tầm hiểu biết, thông thạo kinh sử, văn học của tác giả Điển cố là phương thức chuyển tải hiệu quả nội dung tư tưởng nghệ thuật của nhà thơ Tùy hoàn cảnh và đề tài sáng tác, các tác giả xưa đã vận dụng linh hoạt điển cố nghệ thuật Nhà thơ sử dụng hợp lý điển cố khi dùng nguyên, có lúc chỉ mượn một phần tạo sự cô đọng, súc tích cho ý thơ và bố cục bài thơ

CHƯƠNG 2 MINH GIẢI VĂN BẢN

2.1 Cáo tật thị chúng

Cáo tật thị chúng Xuân khứ bách hoa lạc, Xuân đáo bách hoa khai

Sự trục nhãn tiền quá, Lão tòng đầu thượng lai

Mạc vị xuân tàn hoa lạc tận, Đình tiền tạc dạ nhất chi mai

Mãn Giác thiền sư 2.1 3 Vài nét về tác giả và bài thơ

Mãn Giác Thiền Sư tên thật là Lý Trường (1052 - 1096) thuộc dòng vương triều nhà Lý, học vấn uyên thâm, nổi tiếng trong dòng thiền Quán Bích, được vua

Lý Nhân Tông trọng đãi Mãn Giác là pháp hiệu của ông

Cáo tật thị chúng là bài thơ bài kệ duy nhất của ông đê lại cho hậu thế Bài kệ thể hiện tư tưởng uyên thâm của giáo lý đạo thiền, nêu lên quy luật sinh hóa vô

thường của cuộc đời, đồng thời thể hiện một tinh thần lạc quan bất tận, vì trong cái tàn lụi vẫn nảy sinh cái mầm của sự sống, của tương lai, của bài ca bất tận

2.1.4 Chữ nghĩa văn bản và mở rộng vốn từ Hán Việt

 告 Cáo:  thông báo cho biết; nghỉ ngơi;khởi việc kiện tụng

告 病 cáo bệnh: (bệnh: đau ốm) tin cho biết về việc đau ốm

告 別 cáo biệt: ( 別 biệt: từ giã): đến chào nói mấy lời trước khi ra đi

告 終 cáo chung: ( 終 chung: xong xuôi, chấm dứt): tỏ rõ là công việc hoặc một thời kỳ nào đó đã chấm dứt

告 密 cáo mật: ( 密 mật: những điều kín đáo): tin cho biết những điều bí mật

告 官 cáo quan: (官quan: kẻ điều hành việc nước): nghỉ ngơi việc quan

誥 贈 Cáo tặng (tặng: cho): triều đình dùng cáo mệnh mà tặng tước vị

 疾 tật: bệnh, đau ốm; độc hại

疾 病 tật bệnh: (tật đồng nghĩa với bệnh.bệnh: đau ốm): tật và bệnh (tật

ta dùng theo nghĩa trong cơ thể có bộ phận nào hư hỏng: đui, què, cà lăm, điếc , hoặc chữ tật dùng để đệm cho chữ bệnh)

疾 疫 tật dịch (dịch: truyền nhiễm): bệnh truyền nhiễm

疾 苦 tật khổ: cực khổ, bệnh tật

疾 行 tật hành (tật: gấp): đi gấp

疾 風 tật phong: gió mạnh

Đồng âm

嫉 tật: hại người hiền

嫉 妒 tật đố (đó: ghen): ghen ghét

嫉 恨 tật hận (hận: giận): ghét giận

嫉 視 tật thị (thị: nhìn): nhìn bằng cặp mắt ganh ghét

 示 Thị: bảo cho mà biết, tỏ bày

示 眾 thị chúng: bảo cho mọi người đều biết

示 恩 thị ân: làm ơn cho ai nhưng cố ý tỏ bày cho mọi người biết

示 懲 thị trừng (trừng: răn dạy): răn bảo cho biết

示 威 thị uy (uy: oai): bày tỏ cho kẻ khác biết mình có oai quyền

Đồng âm

視 thị: nhìn; xem xét, bắt chước

視 覺 thị giác (giác: biết): cảm giác do mắt tiếp xúc với ngoại cảnh mà sinh ra

視 察 thị sát (sát: xét): xem xét

是 thị: phải

是 非 thị phi (phi: trái): phải trái

氏 Thị: Họ

氏 族 thị tộc (họ: tộc): nhiều họ họp chung lại ở chung với nhau

侍 thị: nuôi dưỡng, hầu hạ

侍 僕 thị bộc: (bộc: đầy tớ): người đầy tớ theo hầu

侍 衛 thị vệ: (vệ: giữ gìn): một chức quan hầu cận để vua sai phái và cũng để bảo vệ vua thị vệ chia làm năm bậc, từ nhất phẩm xuống ngũ đẳng thị vệ

侍 臣 thị thần: những ông quan theo hầu vua

嗜 thị: thích, ham muốn

嗜 好thị hiếu (thị: ham muốn; hiếu: ưa thích): lòng ưa thích cái gì

巿 thị: chợ, thành phố

巿 民 thị dân (thị: thành phố; dân: người ở trong một làng, một nước): dân ở trong thành phố

巿 鎮 thị trấn (thị: thành phố; trấn: địa phương có từ năm vạn người trở lên): thành phố dân cư đông đúc

巿 場 thị trường (thị: chợ; trường: chỗ đông đúc người hội tụ): nới đông đúc dân chúng trao đổi hàng hóa

恃 thị: nhờ cậy; ỷ vào

恃 雄 thị hùng ( hùng: mạnh): cậy mạnh mà làm dữ

恃 富 輕 貧 thị phú khinh bần (khinh: coi nhẹ; phú: giàu có; bần:nghèo) cậy giàu có mà khinh người nghèo

恃 勢 thị thế (thế: thế lực): cậy mình có thế lực

 眾 chúng: ttất cả, đông đúc, mọi người, chỉ đồ đệ 示 眾 thị chúng: trình bày ý nghĩ của mình cho mọi người được biết

眾 民 chúng dân: tất cả người dân

眾 人 chúng nhân: nhiều người

眾 生 chúng sanh (sanh: sống): có sinh mạng thì gọi là chúng sanh (theo ngôn ngữ Phật giáo)

 春 xuân: mùa xuân

春 榜 xuân bảng (bảng: tấm bảng ghi tên những người thi đậu): bảng ghi chép tên những người thi đậu Tiến sĩ vì thi Hội tổ chức vào mùa xuân

春不 再 來 xuân bất tái lai ( xuân: biểu hiện cho tuổi trẻ; bất: chẳng; tái: lại; lai: đến): tuổi trẻ không trở lại, ý nói đời người ngắng ngủi, yuôỉ trẻ không trở lại với ta nữa

春 景 xuân cảnh: phong cảnh mùa xuân

春 臺 xuân đài (đài: nhà làm cao để có thể trông xa được): cảnh mùa xuân đẹp nên thường lên đài cao để nhìn ra xa, tâm hồn thoải mái Nghĩa bóng; tả cảnh thịnh trị

Đồng âm

椿 xuân: tên một loại cây sống rất lâu ví với người cha để cầu chúc sống lâu Tương truyền đời thượng cổ có cây xuân sống 8000 năm

椿 庭 xuân đình ( đình: sân): chữ dùng để gọi ông cha

椿 齡 xuân linh (linh: tuổi): tuổi cây xuân

 去 khứ: đi, những gì đã đi qua

去 回 khứ hồi (hồi: về): đi và về

去 年 khứ niên ( niên: năm): năm ngoái

去 官 khứ quan: bỏ chức vụ mà đi, không làm nữa

去 國 khứ quốc: bỏ nước mà đi

去 邪 khứ tà (tà: cong, không ngay thẳng): bỏ con đường sai trái

去 世 khứ thế (thế: đời): bỏ cuộc đời mà đi (chết)

 百 bách: một trăm, hoặc dùng để chỉ số nhiều

百 步 bách bộ (bộ: bước): đi bộ qua, lại nhiều lần

百 穀 bách cốc (cốc: loại thực vật có thể dùng làm thức ăn Về sau, người

ta thu hẹp nghĩa lại để chỉ các thứ hạt: đạo, lương, túc, mạch, tắc - nếp thơm,

kê đậu, lúa mì, một thứ kê khác) Theo sách vật lý học thì có ba thứ cốc,mối thứ hai mươi loại, cộng lại 60 loại Trái cây và laọi rau để ăn những khi thiếu lúa ( trợ cốc) mối thứ 20, cộng lạo là 100

百 戰 百 勝 bách chiến bách thắng (chiến: trận giặc; thắng: hơn): đánh trăm trận hơn cả trăm Nghĩa bóng: khen ngợi người làm việc gì cúng thành công

百 科 詞 典 bách khoa từ điển (khoa: sự vật thành môn loại): một bộ từ điển mà trong đó có tất cả các môn loại được trình bày chuẩn mự sắp xếp the thứ tạ a b,c…

百 聞 不 如 一 見 Bách văn bất như nhất kiến (bách: trăm; văn: nghe; kiến; thấy): trăm nghe không bằng một thấy

Đồng âm

迫 Bách: gần, bức ép

逼 迫 Bức bách (bức: gần một bên, cưỡng ép): thúc giục, ép phải theo

 到 đáo: đến

到 底 đáo để (để: đáy): đến nơi cuối cùng Chỉ "cuối cùng, cùng độ, ghê gớm, đanh đá"

到 期 Đáo kỳ: đến thời điểm ấn định trước

到 里 Đáo lý: hết mọi lý lẽ

到 任 Đáo nhiệm: đến nơi làm việc, bắt đầu nhận chức

 落 lạc: rơi, rụng

落 泊 lạc bạc (lạc: rơi rụng; bạc: đậu): lang thang không có chỗ nhất định

落 題 lạc đề (đề: chỉ đầu bài): rơi khỏi đề bài, tức diễn tả sai ý mà đề bài nói đến

落 後 lạc hậu (hậu: sau): rơi lại phía sau, không theo kịp người trước Đồng âm

樂 lạc: vui vẻ, yên ổn

樂 業 lạc nghiệp (lạc:vui vể; nghiệp: nghề): vui vể với nghề nghiệp của mình

樂 觀 lạc quan (quan: xem, nhìn): nhìn đời bằng con mắt vui vẻ, tin yêu

洛 Lạc: tên con sông

洛 陽 Lạc Dương: ngày nay là huyện, thuộc tỉnh Hà Nam - Trung Quốc, thời nhà Chu là Lạc Ấp Đông Đô, đến thời chiến quốc đổi thành Lạc Dương

駱 駝 lạc đà: con lạc đà - một con vâth hiền lành, trên lưng có bướu, dùng vào việc chở đồ nặng khi đi trên sa mạc

 開 khai: mở, làm cho thông suốt, giải thoát, kể rõ

開 幕 Khai mạc (khai: mở; mạc: cái màn): trước khi hát hay diễn kịch, người ta thường kéo màn lên

開 講 Khai giảng (khai: mở đầu; giảng: chỉ việc dạy học): bắt đầu giảng dạy

開 拓 khai thác: (khai: mở mang; thác:mở mang): mở mang đất đai, nguồn lợi thiên nhiên, sử dụng chúng một cách triệt để

 事 sự: việc , biến cố

事 sự tích: (tích: cái gì người trước hay đời trước lưu lại): những việc người trước lưu truyền lại

事 件 sự kiện: (kiện: một việc gì): một sự việc cụ thể

眼 瞳 nhãn đồng: con ngươi trong mắt

眼 觀 nhãn quan: những gì mắt trông thấy

眼 科nhãn khoa: môn học về mắt

 過 quá: trôi qua, vượt qua, sang, thắng, lối lầm

過 半 quá bán: hơn một nữa

過 當quá đáng (đáng: nên, vừa phải): vượt sự vừa phải, thích hợp

過 去 quá khứ: những gì đã đi qua

老 lão: già, thành thạo

老 幼 lão ấu (ấu: người trẻ): người già và người trẻ

老 病 lão bệnh: bệnh già

老 練 lão luyện (lão: thành thạo; luyện: tập nhiều lần): luyện tập đến mức thành thạo

 從 tòng, tùng: theo, thuận theo, từ đó

從 古 Tòng cổ: giữ nề nếp xưa

從 征 Tòng chinh (chinh: đánh giặc): đi theo những người khác để đánh giặc

Đồng âm

松 Tùng: cây thông

松 林 tùng lâm: rừng thông

松 香 tùng hương: mùi thơm của nhựa thông

叢 Tùng: hợp, bụi rậm

 頭 đầu: cái đầu, trước hết

頭 黨 đầu đảng (đảng: tổ chức nhiều người hoạt dộng chung mục đích): người đứng đầu tổ chức

頭 腦 đầu não (não: khối não của con người): nghĩa rộng: cơ quan lãnh đạo

Đồng âm

投 đầu: hợp nhau, ném vào, vứt bỏ, hướng vào

投機 đầu cơ (đầu: hợp nhau; cơ: điều làm cho sự việc biến đổi): gặp cơ hội thích hợp để làm việc gì

投 降 đầu hàng (đàu: chịu phục; hàng: xin thua mà phục tùng theo): chịu phục, không chống cự nữa

投胎 đầu thai (đầu: hướng vào; thai: đứa con còn nằm trong bụng mẹ): linh hồn của một người đã chết nhập vào cái thai người đàn bà để tái sinh trên dương thế

 上 thượng: trên, vua, ưa chuộng, đi lên

上 等 thượng đẳng (đẳng: thứ bậc): thứ bậc ở trên hết

上 帝 thượng đế : ông trời, người coi cả vũ trụ

上 客 thượng khách: người khách mà mình tômn kính

上 疏 thượng sớ: (thượng: dâng lên; sớ: tờ tâu với vua về việc gì): dâng

sớ lên vua

 莫 mạc: đừng, chớ (nghi vấn từ)

莫 愁 mạc sầu: chẳng nên buồn rầu

莫 謂 mạc vị: chớ bảo

 殘 tàn: còn dư lại Làm tổn hại, hung dữ

殘 兵 tàn binh: binh lính còn sót lại

殘 滅 tàn diệt (tàn: giết hại; diệt: làm cho tiêu tan): giết hết

殘 廢 tàn phế (tàn: bị thương tổn; phế: bỏ đi không dùng nữa)

殘 疾 tàn tật (tàn: hư hỏng; tật: bệnh): bị hư hỏng một bộ phận của cơ thể

 盡 tận: hết cả, trống không, trọn vẹn, chết

盡 窮 tận cùng (tận: hết cả; cùng: tột cả): cuối cùng cả

盡 孝tận hiếu: hết lòng thờ phụng cha mẹ

盡 言 tận ngôn: nói hết lời

 庭 đình: sân trước mặt nhà, nơi xử án

庭 訓 Đình huấn: đức khổng tử đứng ở sân, con là bá ngư đi ngang qua Ngài dạy cho học lễ Do Đó, đình huấn có nghĩa là cha mẹ giáo dục con cái

庭 午 Đình ngọ: mặt trời ở giữa trưa

庭 除 Đình trừ: sân và thềm

Đồng âm

亭 đình: cái đình

亭 廟 Đình miếu (đình: nơi thờ thần trong làng; miếu: nơi thờ thần linh): cái đình và cái miếu

亭 中 đình trung: giữa chốn đình làng

停 đình: dừng lại

停 學 đình học: một hình phạt của nhà trường, bắt học sinh phạm lỗi phải nghỉ học

停 戰 đình chiến: hai bên không đánh nhau nữa

 昨 tạc: hôm qua, trước, vừa mới

昨 夜 tạc dạ; tối qua

昨 日 tạc nhật: ngày hôm qua

昨 聞 tạc văn: vừa mới nghe

Đồng âm

怍 tạc: thẹn thùng

tạc sắc: sắc mặt có vẻ thẹn thùng

炸 tạc: thuốc súng nổ

炸 葯 tạc dược: thuốc nổ, chất nổ

炸 彈tạc đạn: loại đạn khi ném thì nổ tung

酢 tạc: khách rót rượu mời lại chủ

酢 酬 tạc thù (thù: chén rượu rót ra để mời khách): khách chủ mời rượu nhau

鑿 tạc: đào xới, đục đẽo

鑿 碑 tạc bi: khắc vào bia đá

鑿 像 tạc tượng: đẽo pho tượng

 梅 mai: cây hoa mai

梅 花 mai hoa: bông mai

桂 桂 露 mai quế lộ: (quế: cây quế; lộ: sương): sương trên cây mai cây quế

梅 妻 鶴 子 Mai thê hạc tử: xem mai hạc như vợ con Lâm Bồ đời Tống

ở ẩn không lấy vợ, không có con, trồng mai, nuôi hạc làm bạn nên người đương thời gọi là "Mai thê hạc tử"

2.1.5 Dịch nghĩa

Có bệnh bảo đồ đệ

Mùa xuân đã qua thì trăn hoa tàn rụng hết, Mùa xuân đến thì trăn hoa đua nở

Sự việc đuổi nhau qua trước mắt, Cái già theo dó mà đến trên đầu

Đừng nói xuân tàn hoa rụng hết, Trước sân, đêm qua một nhành mai vừa nở

Đây là bài thơ và cũng là bài kệ duy nhất còn lại của Mãn Giâc thiền sư Bài kệ chỉ cho các học trò biết các biến động vô thường của vạn vật Đó là quy luật chung của thế giới Bài kệ còn thể hiện tinh thần lạc quan, niềm tin vào cuộc sống, vào tương lai, vào những mầm sống không ngừng trong tự nhiên Từ đó, con người giữ cho mình thái độ, một tâm thế và sự tin tưởng vào những điều tốt đẹp mà cuộc sống mang lại cho mỗi chúng ta

Thuật hoài

Hoành sóc giang sơn cáp kỷ thu, Tam quân tỳ hổ khí thôn Ngưu

Nam nhi vị liễu công danh trái,

Tu thính nhân gian thuyết Vũ hầu

2.2.3 Giải thích từ ngữ và mở rộng vốn từ Hán Việt

述1 : Bày ra, thuật ra Chép các điều đã nghe từ trước ra gọi là "thuật" 2 : Noi theo Như Trung Dung 中庸 "Phụ tác chi, tử thuật chi" 父作之子述之 cha làm ra, con noi theo Lễ ký 禮記 : "Trọng Ni tổ thuật Nghiêu Thuấn" 仲尼祖述堯舜 Trọng Ni noi theo Nghiêu, Thuấn 3 : Phàm làm cho trọn công việc của người đã gây ra hay biên chép được những lời của người đã nói ra đều gọi là "thuật" Luận Ngữ 論語 : "Thuật nhi bất tác" 述而不作 (Thuật nhi 述而) ta truyền thuật (đạo cổ nhân) mà không sáng tác 4 : Bày tỏ Bày tỏ trước sau mánh thớ của một việc gì gọi là "thuật" Như "truyền thuật" 傳述 dùng văn tự chép rõ đẻ truyền cho người xem, "khẩu thuật" 口述 kể miệng, v.v

Đồng âm

沭1 : Sông Thuật.術1 : Nghề thuật, kẻ có nghề riêng đi các nơi kiếm tiền gọi là

"thuật sĩ" 術士 2 : Phương phép do đó mà suy ra, như "bất học vô thuật" 不學無術 không học không có phương pháp để làm 3 : Ðường đi trong ấp 4 : Cùng nghĩa với chữ "thuật" 述

懷1 : Nhớ, như "hoài đức úy uy" 懷德畏威 nhớ đức sợ uy 2 : Bọc, chứa, mang 3 : Lòng, bế, như "bản hoài" 本懷 nguyên lòng này Anh em ruột gọi là "đồng hoài"

同懷 4 : Lo nghĩ 5 : Về 6 : Lại 7 : Yên 8 : Yên ủi 9 : Hoài bão (ôm trong lòng) Đồng âm淭Sông Hoài

橫1 : Ngang, trái với tiếng dọc Ðời Chiến quốc có nhà học về lối kết liên sáu nước để chống với nước Tần gọi là "tung hoành gia" 縱橫家 2 : Bên cạnh, như "hoành xuất" 橫出 đâm chạnh mọc ngang ra 3 : Cầm ngang, như "hoành đao" 橫刀 cầm ngang dao 4 : Một âm là "hoạnh" Ngang ngạnh, như "hoạnh hành" 橫行 làm ngang trái, "hoạnh nghịch" 橫逆 ngang ngược, v.v

5 : Lại một âm là "quáng" Hăng hái.Đồng âm宏1 : To tát, rộng rãi;閎1 : Cổng xóm 2 : Bụng phềnh, đồ nào miệng nhỏ bụng to gọi là "hoành", vì thế nên độ lượng rộng rãi cũng gọi là "hoành" 3 : Cái hãm cửa 4 : Họ Hoằng 江1 : Sông Giang 2 : Sông lớn, sông cái.氣1 : Hơi thở 2 : Cái gì không có hình chất mà cùng cảm ứng với nhau được gọi là "khí", như "khí vận" 氣運, "khí tượng" 氣象, "khí