Gia định tam gia thi trong tiến trình văn học hán nôm nam bộ

Năm 1903, Lê Quang Chiểu sưu tầm được 18 bài thơ Nôm của Trịnh Hoài Đức sáng tác trên đường đi sứ và công bố trong công trình Quốc âm thi hiệp tuyển; năm 1963, giáo sư Huỳnh Lý chủ biên

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi Các số liệu, cũng như các kết quả nghiên cứu trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Tác giả luận án

M ỤC L ỤC

DẪN NHẬP

1 Lý do chọn đề tài 5

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 7

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 13

4 Phương pháp nghiên cứu 15

5 Đóng góp của luận án 15

6 Bố cục luận án 16

C HƯƠNG 1 GIA ĐỊNH TAM GIA,TÁC GIẢ VÀ TÁC PHẨM 17

1.1 BỐI CẢNH VĂN HỌC HÁN NÔM NAM BỘ TỪ THẾ KỶ 18 ĐẾN CUỐI THẾ KỶ 19 17

1.1.1 Bối cảnh thời đại 17

1.1.2 Diện mạo văn học Hán Nôm ở Nam Bộ 20

1.2 CUỘC ĐỜI VÀ SỰ NGHIỆP CỦA GIA ĐỊNH TAM GIA 25

1.2.1 Cuộc đời và sự nghiệp của Trịnh Hoài Đức 26

1.2.2 Cuộc đời và sự nghiệp của Ngô Nhân Tĩnh 35

1.2.3 Cuộc đời và sự nghiệp của Lê Quang Định 40

1.3 VĂN BẢN TÁC PHẨM THƠ CỦA GIA ĐỊNH TAM GIA 44

1.3.1 Cấn Trai thi tập của Trịnh Hoài Đức 44

1.3.2 Thập Anh thi tập của Ngô Nhân Tĩnh 47

1.3.3 Hoa Nguyên thi thảo của Lê Quang Định 49

1.4 VẤN ĐỀ PHIÊN DỊCH, GIỚI THIỆU THƠ GIA ĐỊNH TAM GIA 50

1.5 QUAN NIỆM VỀ VĂN CHƯƠNG 61

TIỂU KẾT 73

C HƯƠNG 2 ĐẶC ĐIỂM NỘI DUNG TRONG THƠ GIA ĐỊNH TAM GIA 75

2.1 TÌNH CẢM TRUNG QUÂN ÁI QUỐC VÀ TỰ HÀO DÂN TỘC 75

2.2 PHONG THÁI NHÀN DẬT VÀ HƯỞNG LẠC 92

2.3 TRỊNH HOÀI ĐỨC, NGƯỜI NẶNG TÌNH VỚI QUÊ HƯƠNG VÀ CON NGƯỜI

NAM BỘ 103

2.4 NGÔ NHÂN TĨNH, TÍNH CÁCH ĐẠM BẠC CAO THƯỢNG VÀ TÂM SỰ MỘT NHO THẦN 113

2.5 LÊ QUANG ĐỊNH, CON NGƯỜI TÀI HOA VÀ NHỮNG SUY TƯ VỀ CUỘC ĐỜI 123

TIỂU KẾT 131

NHỮNG ĐÓNG GÓP VỀ NỘI DUNG CỦA THƠ GIA ĐỊNH TAM GIA 131

C HƯƠNG 3 ĐẶC ĐIỂM NGHỆ THUẬT TRONG THƠ GIA ĐỊNH TAM GIA 134

3.1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ NGÔN NGỮ VÀ THỂ LOẠI 134

3.1.1 Thể loại 134

3.1.2 Ngôn ngữ 146

3.1.2.1 Ngôn ngữ thơ chữ Hán 146

3.1.2.2 Ngôn ngữ thơ chữ Nôm 162

3.1.2.3 Thủ pháp sử dụng điển cố 165

3.1.2.4 Hình ảnh 174

3.2 GIỌNG ĐIỆU VÀ PHONG CÁCH 182

3.2.1 Trịnh Hoài Đức – trang nhã và hào sảng 184

3.2.2 Ngô Nhân Tĩnh – thâm trầm và chiêm nghiệm 188

3.2.3 Lê Quang Định – khoan thai và đôn hậu 192

TIỂU KẾT 197

NHỮNG ĐÓNG GÓP VỀ NGHỆ THUẬT CỦA THƠ GIA ĐỊNH TAM GIA 197

KẾT LUẬN 201

DANH MỤC BÀI VIẾT ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 207

THƯ MỤC THAM KHẢO 208

PHỤ LỤC 221

P HỤ L ỤC 1: NIÊN BIỂU GIA ĐỊNH TAM GIA 221

P HỤ L ỤC 2 : CÁC BÀI TỰ BẠT TRONG THƠ GIA ĐỊNH TAM GIA 232

P HỤ L ỤC 3 : TRÍCH DỊCH THƠ GIA ĐỊNH TAM GIA 255

P HỤ L ỤC 4 : HÌNH ẢNH TƯ LIỆU 389

BẢNG CHỮ VIẾT TẮT

1 ĐH: Đại học

2 Gia Định tam gia: Trịnh Hoài Đức, Ngô Nhơn Tĩnh, Lê Quang Định, Gia Định tam gia

3 H : Hà Nội

4 Hợp tuyển: Hợp tuyển thơ văn Việt Nam

5 KHXH: Khoa học Xã hội

6 KHXH&NV: Khoa học Xã hội và Nhân văn

7 Liệt truyện: Đại Nam chính biên liệt truyện

8 Nxb.: Nhà xuất bản

9 q : quyển

10 S.: Sài Gòn

11 Sđd: Sách đã dẫn

12 Tam gia: Trịnh Hoài Đức, Ngô Nhân Tĩnh, Lê Quang Định

13 TP.: Thành phố

14 TP.HCM: Thành phố Hồ Chí Minh

15 Thực lục: Đại Nam thực lục chính biên

16 Tổng tập: Tổng tập văn học Việt Nam

17 tr.: trang

18 [2]: tài liệu số 2 trong Thư mục tham khảo

19 [2, tr.45, 50-51]: tài liệu số 2 trong Thư mục tham khảo, các trang 45, 50 đến

51

DẪN NHẬP

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Gia Định tam gia là danh xưng đương thời gọi ba nhà thơ nổi tiếng đất

Gia Định: Trịnh Hoài Đức, Ngô Nhân Tĩnh và Lê Quang Định Cả ba là học trò của

Xử sĩ Sùng Đức Võ Trường Toản, đều phong nhã, hay thơ và cùng làm quan cao trong triều, đồng thời từng là những sứ thần đầu tiên của triều Nguyễn Gia Long Trịnh Hoài Đức và Ngô Nhân Tĩnh (Ngô Nhơn Tịnh) còn là những người lập ra thi

xã Bình Dương (theo Liệt truyện), hay Gia Định Sơn Hội (theo lời của Trịnh Hoài Đức trong bài Tự tự (tự đề tựa) cho tập thơ Cấn Trai thi tập)

Không nói đến những trước tác địa chí, văn hoá, thơ của Tam gia để lại quả thật không đồ sộ, nhưng danh tiếng của ba tác giả này khiến chúng tôi chú ý Hơn nữa, vị trí của Tam gia trong văn học sử nước nhà, đến nay vẫn chưa có vị trí xứng đáng Những công trình nghiên cứu về thơ Tam gia còn ít và rời rạc, đến nay vẫn mang nhiều hạn chế Trước hết là hạn chế ở công tác phiên dịch và giới thiệu thơ Gia Định tam gia

Năm 1903, Lê Quang Chiểu sưu tầm được 18 bài thơ Nôm của Trịnh Hoài

Đức sáng tác trên đường đi sứ và công bố trong công trình Quốc âm thi hiệp tuyển; năm 1963, giáo sư Huỳnh Lý chủ biên công trình nhiều tập Hợp tuyển thơ văn Việt

Nam, lần đầu tiên tuyển dịch giới thiệu thơ của Tam gia trong dòng chảy văn học

trung đại Việt Nam Một thời gian dài, mãi đến năm 2005, Hoài Anh cho ra mắt độc

giả cuốn Trịnh Hoài Đức, Ngô Nhân Tĩnh, Lê Quang Định - Gia Định tam gia, giới

thiệu được khá nhiều sáng tác thơ của Tam gia

Những nghiên cứu về thơ ca miền Nam, trong đó có Gia Định tam gia, cũng được chú ý từ trước năm 1975 với Đông Hồ, Nguyễn Văn Sâm… Sau năm 1975, những bài viết công phu hơn về văn học Đàng Trong, văn học Hán Nôm ở Gia Định của Cao Tự Thanh gây được sự chú ý của giới nghiên cứu văn học

Điều đó cho thấy sự nỗ lực của các nhà nghiên cứu trong việc sưu tầm, nghiên cứu, giới thiệu những sáng tác văn chương của Tam gia Tuy nhiên, mới chỉ dừng lại ở những bài viết có tính chất nghiên cứu tổng quát của một giai đoạn, một thời

kỳ văn học

1.2 Văn học Hán Nôm Nam Bộ là một bộ phận trong di sản văn học Hán

Nôm cả nước Do vậy, tìm hiểu văn học Hán Nôm Nam Bộ được xác định như một bước quan trọng trong công tác nghiên cứu nền văn học Hán Nôm cả nước

Lịch sử hình thành và phát triển văn học không thể tách rời khỏi lịch sử phát triển kinh tế, xã hội của nó Do đó, cùng với việc xác định ranh giới Đàng Trong và Đàng Ngoài vào những năm đầu thế kỷ 17, văn học Đàng Trong cũng hình thành khá muộn so với văn học Đàng Ngoài Những công trình nghiên cứu về tác giả tác phẩm ở từng vùng miền vì thế cũng có sự chênh lệch khá lớn Những tác giả Đàng Ngoài được chú ý khai thác nghiên cứu sớm hơn và nhiều hơn những tác giả Đàng Trong

Diện mạo văn học Hán Nôm ở Đàng Trong sẽ không hoàn chỉnh nếu không kể đến sự đóng góp của những người Hoa Nam di dân đến Đàng Trong và trở thành những con dân của Nam triều Sự đóng góp của họ về mặt kinh tế, chính trị hẳn nhiên là không thể phủ nhận, bên cạnh đó, những đóng góp về mặt nghệ thuật cũng đáng được ghi nhận Sự xuất hiện đầu tiên của nhóm thơ Chiêu Anh Các ở Hà Tiên

đã làm nên tiếng vang trong lịch sử văn học nước nhà, sau đó là nhóm thơ Sơn Hội

do Trịnh Hoài Đức cùng những người bạn ông thành lập ở Bình Dương, Gia Định Đáng tiếc là, với tình hình tư liệu hiện nay chưa cho phép chúng ta nghiên cứu cụ thể hơn về thơ của nhóm Sơn Hội Ngay cả trong Tam gia, nếu không có nhân duyên gặp gỡ những người con của Ngô Nhân Tĩnh và Lê Quang Định tại kinh thành vào năm Canh Thìn (1820) để Trịnh Hoài Đức khắc in lưu hành thơ của Tam gia vào năm Minh Mệnh thứ 3 (1822), chúng ta hẳn cũng khó có thể đọc được những sáng tác thơ của hai người họ

Nhận thức được tình hình chung, nhiều nhà nghiên cứu đã nỗ lực nghiên cứu các tác giả tác phẩm Đàng Trong, đặc biệt là ở vùng đất Gia Định, Nam Bộ Những công trình nghiên cứu tác giả tác phẩm Hán Nôm Nam Bộ như Nguyễn Đình Chiểu (1822-1888), Nguyễn Thông (1827-1884), Nguyễn Hữu Huân (1816-1875), Trần Thiện Chánh (1822-1874), Phạm Phú Thứ (1821-1882), Phan Thanh Giản (1796-1867)… đã lần lượt xuất hiện

1.3 Thơ của Gia Định tam gia, đến nay mặc dù đã được nhiều người quan tâm

tìm hiểu, nhưng tình hình nghiên cứu dịch thuật thơ Tam gia vẫn đang trong tình trạng đòi hỏi những nỗ lực từ phía các nhà nghiên cứu

Việc sưu tầm, chỉnh lý và dịch thuật tư liệu thơ Tam gia một cách có hệ thống

và hoàn chỉnh để chuẩn bị xuất bản công trình thơ Gia Định tam gia là việc làm có ý nghĩa thiết thực, nhằm cung cấp tư liệu khả tín cho những ai muốn tìm hiểu về ba nhà thơ này từ nhiều phương diện khác nhau

Trước tình hình đó, chúng tôi đã mạnh dạn bắt tay vào nghiên cứu tìm hiểu thơ Gia Định tam gia Một mặt, luận án đi vào tìm hiểu những giá trị về nội dung, nghệ thuật thơ Tam gia trong giai đoạn hậu kỳ trung đại, đặc biệt là văn học Hán Nôm ở vùng Nam Bộ Mặt khác, công trình này còn dịch thuật chú giải thơ của Tam gia góp thêm nguồn tư liệu quý cho các nhà nghiên cứu và những độc giả quan tâm

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

2.1 Trước năm 1975, do nhiều nguyên nhân, thơ Gia Định tam gia chưa được chú ý khai thác giới thiệu Năm 1903, Lê Quang Chiểu, một nhà thơ thời cận đại, bắt đầu công bố 18 bài thơ Nôm liên hoàn được cho là của Trịnh Hoài Đức làm

trong thời gian đi sứ trong công trình Quốc âm thi hiệp tuyển [10, tr.12-18] Tuy

nhiên, theo Cao Tự Thanh, 18 bài thơ này chỉ mới có liên nhưng chưa hoàn Trong đợt điền dã ở Long An, tình cờ ông có được bản chép tay chùm thơ liên hoàn này

gồm 20 bài [36, tr.80] Sau đó, trên báo Tân văn, số 8-1935, có giới thiệu một bài thơ Nôm Từ giã mẹ đi sứ của Trịnh Hoài Đức [113, tr.90]

Trong công trình Việt Nam văn học sử yếu của Dương Quảng Hàm, có nhắc

đến Trịnh Hoài Đức, Lê Quang Định và Ngô Nhân Tĩnh là những nhà thơ, danh thần triều Lê Mạt - Nguyễn Sơ với thông tin sơ giản [38, tr.345]

Vương Hồng Sển trong Sài Gòn năm xưa, xuất bản năm 1957, có nhận xét về

Gia Định tam gia là “những bậc công thần có công xây dựng cõi Nam, đua nhau nâng cao nền văn hiến Việt Nam” [98, tr.34]

Sách Võ Trường Toản, phụ Gia Định tam gia của Nam Xuân Thọ, Tân Việt

xuất bản ở Sài Gòn năm 1957 cũng có giới thiệu đôi nét về Gia Định tam gia [118]

Việt Nam đại quan của Lý Văn Hùng xuất bản năm 1963 tại Sài Gòn, bằng

tiếng Hoa, có giới thiệu về tiểu sử hành trạng của Trịnh Hoài Đức theo dạng niên biểu [163, tr.56]

Tác giả Huỳnh Minh trong sách Gia Định xưa, cũng dành một phần giới thiệu

về Gia Định tam gia, Gia Định Sơn Hội, đồng thời trích dẫn vài bài thơ Nôm của Trịnh Hoài Đức [74, tr.119-124, 311]…

Trong những công trình này, chủ yếu vẫn bước đầu giới thiệu khái quát về tác giả và tác phẩm thơ của Gia Định tam gia Hẳn nhiên với tình hình như vậy, chúng

ta chưa thể tiến hành nghiên cứu thơ của các ông bởi các tư liệu vẫn chưa được công bố giới thiệu và chuyển dịch sang chữ quốc ngữ một cách đầy đủ

Năm 1963, giáo sư Huỳnh Lý (chủ biên) biên soạn công trình Hợp tuyển thơ

văn Việt Nam nhằm mang lại cho người đọc cái nhìn toàn cảnh văn học Việt Nam

Công trình này được Nxb Văn học tái bản lần đầu vào năm 1978 Trong Hợp tuyển

thơ văn Việt Nam, tập 3, Gia Định tam gia được xem như một đại biểu trong dòng

thơ chữ Hán ở Nam Bộ với lời nhận xét:

“Với triều Nguyễn, Trịnh Hoài Đức, Lê Quang Định, Ngô Nhân Tĩnh, và sau một ít, Lý Văn Phức không có tư tưởng phản kháng thực tại; trái lại họ thừa nhận đạo đức phong kiến một cách êm thấm, nhiều khi họ biểu dương cuộc sống trước mắt… Giá trị tác phẩm của họ là ở chỗ khác: có người có ý thức phát huy cảnh giàu đẹp của đất nước, tài hay của đồng bào, tóm lại biểu dương dân tộc; có người ghi chép sự việc lịch sử một cách sinh động với tất cả lòng thiết tha của mình;…” [72, tr.29-30]

Văn đàn bảo giám (trọn bộ 4 tập) do Trần Trung Viên sưu tập, Hư Chu hiệu

chú, Mặc Lâm xuất bản năm 1968 có dẫn hai bài thơ Nôm của Trịnh Hoài Đức ở

tập 4: Qua đèo Hải Vân, Tạ mẹ đi sứ [140, q.4, tr 36, 37]

Năm 1970, khi nghiên cứu đến văn học miền Nam, văn học Hà Tiên, nhà

nghiên cứu Đông Hồ trong công trình Văn học miền Nam, Văn học Hà Tiên cũng có

nhắc đến Trịnh Hoài Đức nhưng trên cơ sở làm cứ liệu để nghiên cứu về nhóm thơ Tao đàn Chiêu Anh Các [45]

Khi biên soạn lược sử về Biên Hoà, Lương Văn Lựu cũng dành một phần nói

về tiểu sử và sự nghiệp của Trịnh Hoài Đức trong Biên Hoà sử lược toàn biên

Đồng thời ông cũng thêm phần nhận xét về giá trị văn học và sử học các tác phẩm của Trịnh Hoài Đức [67]

Nguyễn Văn Sâm trong Văn học Nam Hà có nhận xét về Trịnh Hoài Đức như

sau: “… đối với triều Nguyễn là bậc danh thần hạng nhất, về phần lập ngôn với những sáng tác kể trên, thì lại là một người của thiên hạ hậu thế vậy” [97] Cũng trong công trình này, ông dành nhiều trang viết về Trịnh Hoài Đức, trong đó còn

bình luận và giới thiệu được 13 bài thơ chữ Hán trong Thoái thực truy biên và phiên

âm 18 bài thơ Nôm của Trịnh Hoài Đức, nhưng vẫn chưa thể giới thiệu thơ của Ngô Nhân Tĩnh và Lê Quang Định

2.2 Sau năm 1975, những công trình nghiên cứu có liên quan đến Gia Định tam gia đã xuất hiện nhiều hơn Đã có những công trình giới thiệu và nghiên cứu về thơ của Gia Định tam gia riêng biệt, bên cạnh những công trình, bài viết mang tính chất tổng quan

Nguyễn Thị Thanh Xuân, Nguyễn Khuê, Trần Khuê với mục đích tái hiện Sài

Gòn – Gia Định xưa thông qua thơ văn, trong công trình Sài Gòn – Gia Định qua

thơ văn xưa, xuất bản năm 1987, giới thiệu 07 bài thơ của Trịnh Hoài Đức ở phần

Thơ văn chữ Hán, phần hai của tập sách [149, tr.87-104]

Công trình nghiên cứu Địa chí văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh, do Giáo sư

Trần Văn Giàu và Trần Bạch Đằng chủ biên với sự tham gia của các nhà nghiên cứu

uy tín, xuất bản từ năm 1987-1990, là một công trình nghiên cứu toàn diện về lịch

sử, xã hội, tư tưởng, tôn giáo, văn học nghệ thuật… ở Gia Định Trong tập II, có bài

“Văn học Hán Nôm ở Gia Định” của Cao Tự Thanh [36, tr.55-129], tác giả đã khái

quát diện mạo văn học Hán Nôm trong tiến trình văn hóa ở Gia Định, đồng thời trích dẫn thơ của Tam gia Trịnh Hoài Đức, Ngô Nhân Tĩnh, Lê Quang Định

Năm 1990, Những danh sĩ miền Nam của Hồ Sĩ Hiệp và Hoài Anh cũng dành

nhiều trang viết về tác giả và điểm qua tác phẩm của Trịnh Hoài Đức, Lê Quang Định và Ngô Nhân Tĩnh với những nhận xét xác đáng [43, tr.43-53, 54-60, 61-68] Nhưng trong công trình này, chủ yếu giới thiệu thân thế sự nghiệp các tác giả, vẫn chưa giới thiệu gì thêm thơ của Tam gia

Nguyễn Q Thắng trong Tiến trình văn nghệ miền Nam xuất bản năm 1990

[113] cũng có giới thiệu về tác giả, tác phẩm Gia Định tam gia với ý nghĩa dựng lại chân dung của nhà văn nhà thơ ở Gia Định

Năm 1993, Đỗ Văn Hỷ cho xuất bản tập sách Người xưa bàn về văn chương [47] như một sự tiếp nối công việc mà các tác giả đã làm trong cuốn sách Từ trong

di sản xuất bản năm 1981 trước đó [105] Với tinh thần sưu tầm giới thiệu những

phát biểu bàn luận văn chương của người xưa, tác giả có trích dịch bài tựa của Bùi

Dương Lịch viết cho tập thơ Thập Anh thi tập của Ngô Nhân Tĩnh, với tựa “Tựa

Ngô Hiệp Trấn Tĩnh Viễn hầu thi tập” rút từ Tồn Trai ốc lậu thoại thi văn của Bùi

Dương Lịch (ký hiệu VHv.89) [47, tr.32.33], và bài bạt của Ngô Thì Vị viết cho tập

thơ Cấn Trai thi tập của Trịnh Hoài Đức với tên “Bài bạt Cấn Trai thi tập” [47,

tr.108-111]

Năm 1997, công trình Tổng tập văn học Việt Nam, tập 16, cũng có giới thiệu

tiểu sử tác giả, tác phẩm của Tam gia [99, 15-34] Số bài thơ của Tam gia trong

Tổng tập này trích lại từ Hợp tuyển thơ văn Việt Nam nói trên Mặc dù công trình là

tổng tập văn học Việt Nam, nhưng số lượng thơ của Tam gia được trích dịch in trong này lại quá ít so với số lượng sáng tác thơ của Tam gia Điều đó cho thấy việc biên dịch các tác phẩm văn học Hán Nôm, đặc biệt Hán Nôm ở Nam Bộ vẫn còn hạn chế Vả lại còn cho thấy, vị trí của Tam gia trong văn học sử Việt Nam là chưa được đánh giá thoả đáng

Biên Hoà-Đồng Nai, 300 năm hình thành và phát triển, Lâm Hiếu Trung chủ

biên, Nxb Đồng Nai, 1998, trong bài phát biểu của Nguyễn Văn Linh “Biên Hoà

Đồng Nai, vùng đất giàu truyền thống và tiềm năng” [125, tr.6c-6f], và bài “Phát huy truyền thống 300 năm, Biên Hoà bước vào thế kỷ 21” của Nguyễn Thị Minh

Hoàng, [125, tr.6g-6n], đều có nhắc đến Trịnh Hoài Đức như một nhà văn hoá, văn học lớn tiêu biểu của vùng Nam Bộ Cũng trong công trình này, các tác giả dành một phần biên khảo tiểu sử của Trịnh Hoài Đức [125, tr.413-415]

Năm 2004, Trung tâm Khoa học xã hội và Nhân văn Quốc gia cho ra đời bộ

sách Tinh tuyển văn học Việt Nam (gồm 8 tập, 11 quyển), trong đó, tập 6 do PGS

Hoàng Hữu Yên chủ biên có tuyển thơ của Gia Định tam gia, tuy nhiên một số tư

liệu về Tam gia trong tập sách này vẫn sử dụng lại tư liệu trong Hợp tuyển thơ văn

Việt Nam, thế kỷ XVIII nửa đầu thế kỷ XIX nên cũng không có gì mới [131,

tr.76-99]

Cũng trong năm này, Từ điển văn học (bộ mới) do nhóm Đỗ Đức Hiểu,

Nguyễn Huệ Chi, Phùng Văn Tửu, Trần Hữu Tá chủ biên xuất bản năm 2004, có mục từ về Lê Quang Định, Ngô Nhân Tĩnh và Trịnh Hoài Đức với những nhận xét

về sự nghiệp và thơ ca của các ông khá thoả đáng [44, tr.829-830, 1072-1073, 1823]

Năm 2005, Trịnh Hoài Đức, Lê Quang Định, Ngô Nhân Tĩnh, Gia Định tam

gia của tác giả Hoài Anh [8], xuất bản nhân dịp trùng tu và tôn tạo di tích lịch sử

văn hóa văn miếu Trấn Biên, Đồng Nai, cũng đóng góp đáng kể vào công việc nghiên cứu thơ của ba nhà Trịnh, Ngô, Lê Có thể nói, đây là công trình biên khảo

về thơ Gia Định tam gia nhiều nhất từ trước đến nay