BÀI BÁO CÁO SÍNH HOẠT CHUYÊN MÔN SINH HỌC - final

Kỹ năng làm thí nghiệm:Làm thí nghiệm để phát hiện được bản chất, quy luật của quá trình nào đó hoặc thực hiện các mối quan hệ với nhau.. Trong chương trình này yêu cầu học sinh có khả n

BÁO CÁO SÍNH HOẠT CHUYÊN MÔN MÔN SINH HỌC - HÈ 2009

CHUYÊN ĐỀ:

GIỚI THIỆU MỘT SỐ THÍ NGHIỆM VÀ THAO TÁC THỰC HIỆN THÍ NGHIỆM NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ TIẾT DẠY SINH HỌC 7, 8 CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ẾCH

Báo cáo viên : Nguyễn Quang Ái

Đơn vị công tác: Trường THCS Phan Châu Trinh

NỘI DUNG:

A Giới thiệu chung:

- Thực hiện chủ trương đổi mới nội dung và phương pháp dạy học nhằm nâng cao chất lượng giáo dục trong thời kỳ CNH- HĐH đất nước

- Phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh (HS) trong quá trình học tập

- Giúp HS và giáo viên (GV) có điều kiện tự kiểm tra lại kiến thức cơ bản và kỹ

năng thực hành của mình

- Làm căn cứ đánh giá nhận thức và hiệu quả học tập của HS dễ dàng hơn

II Mục tiêu: Qua thí nghiệm giúp HS

- Hình thành kiến thức và kỹ năng mới

- Xây dựng thái độ niềm tỉn trong kỹ năng thực hành

- Rèn luyện khả năng tư duy giải quyết tình huấn

III Yêu cầu:

- Đảm bảo tính khoa học

- Có điều kiện và theo yêu cầu tiết học thì tổ chức thực hiện thí nghiệm

IV Các kỹ năng cơ bản cần rèn cho HS trong các tiết thực hành:

1 Kỹ năng quan sát:

- Biết quan sát, tập trung, đi sâu vào những chi tiết quan trọng nhất của đối tượng

- Từ quan sát mẫu vật phải liên hệ được với các sơ đồ, tranh vẽ…

- Sau quan sát phải biết miêu tả, trình bày được quá trình quan sát thí nghiệm

2 Kỹ năng làm thí nghiệm:

Làm thí nghiệm để phát hiện được bản chất, quy luật của quá trình nào đó hoặc thực hiện các mối quan hệ với nhau

Trong chương trình này yêu cầu học sinh có khả năng mổ được ếch, cá; xác định được các yêu cầu tường trình bài thực hành cụ thể…; phải

so sánh được giữa thực nghiệm và lý thuyết như thế nào

Cần chuẩn bị công phu, kỹ lưỡng để quá trình làm thí nghiệm không xảy ra sai sót

3 Khả năng vận dụng:

- Cần phải biết khái quát hóa các kiến thức quan sát được hình thành

từ những quy luật, khái niệm…

- Không nên đi từ một số kiến thức đơn giản mà áp đặt cho một vấn

đề nào đó lớn hơn, đôi lúc có khả năng không đúng với kiến thức thực tế, làm ảnh hưởng đến mức độ tin cậy của thí nghiệm

- Biết quan sát và hiểu một số vấn đề cơ bản trong tiết học

V Những ví dụ cụ thể:

1 Giới thiệu sơ bộ về bộ đồ mổ và kỹ thuật sử dụng nó:

* Bộ đồ mổ gồm: kéo con, dao, panh, dùi, kim mũi mác, kim mũi

nhọn…

- Kéo 2 loại:

nhọn dùng chung cho 2 loại mổ trên

Dao mổ dày để cắt, rạch: Có loại cán liền lưỡi có loại cán lưỡi tách nhau (Chú ý cách tháo lắp dao)

- Mẫu vật: Yêu cầu: Phải sống, đảm bảo yêu cầu thí nghiệm

- Kính lúp, kính hiển vi: Phải sử dụng được

- Khay mổ (bằng sắt, nhựa, nhôm, tráng men)

- Ống thí nghiệm sinh học: có tác dụng dùng trong thí nghiệm như lọ

có nút đậy, sử dụng lọ, đồ chứa mẫu vật Dùng các nút có lỗ và ống dẫn

- Nút cao su, ống chữ T, L, cốc thủy tinh, đĩa pêtri, ống nhỏ giọt, kim găm…

* Lưu ý: Tất cả các đồ dùng này đều phải bảo quản tốt, không sử

dụng đồ dùng này vào công việc khác, bảo quản nơi khô ráo, tránh vỡ…

2 Ví dụ:

A) Bài 36: Thực hành quan sát cấu tạo trong của ếch đồng quan mẫu mổ:

- Bài này không yêu cầu học sinh tiến hành mổ, muốn có mẫu để quan sát thì giáo viên phải trực tiếp mổ tạo mẫu

- Khi thực hiện mẫu mổ, giáo viên lưu ý:

+ Thao tác chọc tủy: Không trình bày (sách hướng dẫn giảng dạy) Song qua thực tế, chúng tôi xin rút ra những kinh nghiệm như sau:

Hiện nay ếch có hai loại (tự nhiên và nuôi) Trước đây chúng ta quen

sử dụng ếch tự nhiên nhưng hiện nay phần lớn là sử dụng ếch nuôi Ếch nuôi có đặc điểm khác với ếch tự nhiên là bụng to, độ nhớt nhiều, xương cứng hơn ếch tự nhiên Vì vậy, khi chọc tủy lưu ý tư thế cầm ếch sao cho chắc không bị tụt, chọc tủy phải mạnh hơn, chính xác hơn Cụ thể ta nên cầm ếch ở phần sau của hai chi trước bằng ngón cái và ngón giữa, còn ngón trỏ đưa về phía trước chi giữa phần đầu Cầm kim chọc tủy bằng ngón cái, ngón giữa và ngón trỏ Ngón áp út đè lên phần trên hàm, ngón

út móc giữ phần dưới hàm dưới, cùi chỏ tay nên tỳ vào mặt bàn Có như vậy mẫu vật mới không cử động, ta dễ thực hiện

Theo tôi, trong bài này phần thu hoạch có yêu cầu trả lời thí nghiệm trong sách giáo khoa, giáo viên nên đầu tư thời gian để tăng độ chính xác cho thí nghiệm

B) Thí nghiệm thành phần máu:

- Dụng cụ: Đồ mổ, xi-lanh, kim tiêm, ống nghiệm, trái chanh, ếch…

+ Bước 1: Mổ lộ tim ếch (Hình tam giác đỉnh ở mõm xương ức, đấy

là đường nối hai góc chi trước)

+ Bước 2: Cắt bao tim để lộ tim

+ Bước 3: Tẩy máu ếch:

Cách tẩy:

(theo nhịp đập lấy toàn bộ máu)

không có máy thì để ống nghiệm khoảng 3 đến 4 giờ, máu tạo hai lớp, lớp trên màu hơi vàng là huyết tương, lớp dưới màu hồng là hồng cầu, lớp giữa trắng đục là bạch cầu)

C) Thí nghiệm quan sát sự chảy máu trong mạch:

- Mục đích: Cho học sinh quan sát được màu sắc của máu, chiều máu chảy, nhận biết vận tốc di chuyển của hồng cầu trong động mạch, tĩnh mạch, mao mạch

- Vật liệu gồm: Bộ đồ mổ, tấm gỗ bảng có lỗ, kính hiển vi, bông, dung dịch sinh lý NaCl, con ếch

* Phương pháp tiến hành:

- Thí nghiệm sự vận chuyển của máu ở phổi:

1,5cm, ấn tay vào lưng ếch phổi sẽ phồng lên và lồi ra ngoài thân; hoặc dùng ống dẫn luồn vào khí quản, thổi cho phổi phồng lên và lòi qua vết rạch (Hình vẽ)

- Thí nghiệm sự vận chuyển máu ở màng bơi:

Căng vừa phải màng bơi chân ếch giữa ngón hai và ba trên tấm gỗ

có lỗ Quan sát dưới kính hiển vi sự tuần hoàn máu trong mai mạch, động mạch và tĩnh mạch

D) Thí nghiệm quan sát các tiêu bản máu:

* Mục đích: tìm hiểu hình dạng và cấu tạo của hồng cầu có liên quan đến chức năng và sự vận chuyển O2 và CO2 trong quá trình hô hấp

* Vật liệu: Kim nhọn, lam, La-men, kính hiển vi, bông, cồn 45, dung dịch iốt hoặc cồn 75, mực tím hoặc xanh mêtilen

* Phương pháp tiến hành:

Chuẩn bị tiêu bản:

Dùng cồn hoặc iốt sát trùng ngón tay thứ ba hoặc thứ 4 bên trái Dùng kim nhọn đã khử trùng chích vào chỗ ngón tay đã khử trùng, nặn nhẹ cho máu chảy ra, bỏ giọt đầu, lấy giọt thứ hai cho lên lam

Dùng lam thứ hai kê một cạnh lên giọt máu đã tạo thành giữa hai làm một góc 45 Trượt lam thứ hai trên lam có giọt máu, kéo nhanh, gọn

và đều làm cho giọt máu dàn ra thành một lớp mỏng đều để dễ quan sát dưới kính hiển vi

Dùng kim chích máu gà ở mào hoặc đầu cánh

Cắt đầu ngón chân trước của ếch để lấy máu

Cách làm tiêu bản giống tiêu bản máu người

Có nhiều loại nhuộm máu như giem-sa, hemalum, -eozin, nhưng có thể dùng mực tím hoặc xanh mêtilen pha loãng để nhuộm

Tiêu bản máu đã chuẩn bị như trên để hơi khô mặt, định hình bằng cồn loãng hoặc rượu với ête

Láng các hóa chất trên lên tiêu bản máu rồi vẩy khô đi

Hoặc nhỏ lên tiêu bản một vài giọt mực tím hoặc xanh mêtilen hoặc thuốc nhuộm để khoảng 3-5 phút, sau đó dùng nước cất để rửa sạch

Ở tiêu bản máu người chỉ có bạch cầu nhân bị nhuộm Ở tiêu bản máu gà và ếch thì hồng cầu bắt màu

Cách quan sát:

Quan sát dưới kính hiển vi ở vật kính có độ phóng đại nhỏ rồi ở vật kính có độ phóng đại lớn

So sánh độ lớn, hình dạng và cấu tạo của hồng cầu mỗi loại

Từ những quan sát trên, rút ra kết luận sự sai khác giữa các hồng cầu

ở người, động vật phù hợp với chức năng vận chuyển oxi có ý nghĩa trong quá trình hô hấp và sự tiến hóa của hồng cầu phù hợp với sự trao đổi chất của cơ thể

E) Thí nghiệm sự hoạt động của tim:

* Mục đích: Nghiên cứu hoạt động tim ếch để hiểu quy luật hoạt

động của tim người Chu kỳ hoạt động của tim ếch gồm các pha co xoang tĩnh mạch, pha co tâm nhĩ, pha co tâm thất và pha nghỉ Sự co giãn tim ếch bắt đầu bằng sự co xoang tĩnh mạch Trên chuyển động của đòn ghi, ta chỉ phân biệt được pha co xoang tĩnh mạch, tâm nhĩ và pha co tâm thất

*Vật liệu: Bộ đồ mổ, khay mổ, ván mổ, máy khảo sát nhịp tim, kẹp

tim, giá thí nghiệm sinh học, thanh phụ, kim găm, chỉ, bông, dung dịch sinh lý 0,65% NaCl, ếch hoặc cóc

* Phương pháp tiến hành:

- Chuẩn bị máy khảo sát

- Chuẩn bị ếch lộ tim (như thí nghiệm thành phần của máu)

- Mắc tim vào hệ thống đòn ghi của máy khảo sát:

Buộc sợi chỉ vào kẹp tim, cặp kẹp tim vào mõm tim, móc đầu còn lại của sợi chỉ vào đòn ghi của máy khảo sát lúc tim giãn

Cách quan sát:

dao động của đòn ghi phân biệt pha co xoang tĩnh mạch và tâm nhĩ và pha co tâm thất Tim co tương ứng với đoạn đòn ghi đi lên; tim giãm tương úng với đoạn đòn ghi đi xuống

và lấy số trung bình

Chú ý:

Phải kẹp mõm tim thẳng để tránh biến loạn

Chọc tủy ếch đúng kỹ thuật, chính xác, tránh chảy máu nhiều gây rối loạn hoạt động tim

Thỉnh thoảng phải nhỏ dung dịch sinh lý vào tim

F) Thí nghiệm phản xạ co chân ếch:

* Mục đích: Thí nghiệm phản xạ giúp học sinh hiểu rõ khái niệm phản xạ, những thành phần tham gia vào một cung phản xạ

* Vật liệu: Bộ đồ mổ, khay mổ, giá thí nghiệm và móc sắt (hoặc kim băng to), cốc thủy tinh, giấy lọc hoặc giấy thấm, dung dịch HCl 0,5%, 1% hoặc dung dịch H2SO4 0,3% - 0,5%, ếch

* Phương pháp tiến hành:

- Xác định vai trò của cơ quan thụ cảm:

Treo ếch vào móc sắt trên giá, đặt một mảnh giấy lọc tẩm axitlên da cẳng chân ếch, sau một thời gian ếch co chân

Cắt một khoanh da 1,2cm ở cẳng chân ếch hoặc đùi rồi tọt xuống một đoạn để lộ rõ mặt trong da đùi và cơ

Dùng mảnh giấy thấm tẩm axit đặt vào chỗ da bị cắt

Sau một thời gian thấy ếch không phản ứng hoặc phản ứng rất chậm giải thích cơ quan thụ cảm ở cơ khác so với cơ quan thụ cảm ở da nó không phản ứng với dung dịch axit loãng

- Xác định đường dẫn truyền:

Rạch da và cơ chân trái của ếch để lộ dây thần kinh tọa, luồn chỉ vào dây thần kinh để sau dễ cắt

Nhúng chân trái ếch vào axít

Nhấc dây thần kinh lên và cắt đứt.

Lại nhúng chân trái ếch vào axit

Quan sát trường hợp nào ếch có phản ứng, trường hợp nào ếch không phản ứng

Giải thích: trường hợp sau ếch không phản ứng vì dây thần kinh đã

bị cắt kích thích axít không được dẫn truyền về trung ương thần kinh

- Xác định vai trò của thần kinh trung ương

Nhúng chân ếch vào axít Ếch có phản ứng co chân

Lùn dùi vào ống tủy để hủy tủy ếch (thần kinh trung ương)

Nhúng chân ếch vào axít Ếch không có phản ứng

Giải thích: Trường hợp sau, bộ phận thần kinh trung ương bị phá hủy nên ếch không có phản ứng

Kết luận: Rút ra các thành phần tham gia một cung phản xạ

G) Thí nghiệm tủy sống là trung khu của cử động phản xạ:

* Mục đích: Chứng minh tủy sống là trung khu điều khiển các hoạt động phản xạ, cử động đơn giản, vô ý thức và có tính chất bẩm sinh

* Vật liệu: bộ đồ mổ, khay mổ, ván mổ, bồn nuôi động vật ở nước

* Phương pháp tiến hành:

- Chuẩn bị ếch tủy: cắt đầu ếch hoặc hủy não, để yên 6-10’ cho hết choáng

- Quan sát: Quan sát ếch bình thường và ếch tủy trong các trường hợp:

+ Để nguyên

+ Chạm vào cơ thể

+ Lật ngược

+ Thả vào chậu nước

So sánh sự khác nhau về các trường hợp trên giữa hai ếch tủy và ếch thường rút ra kêt luận chức năng của tủy sống

H) thí nghiệm tính dẫn truyền hưng phấn của dây thần kinh:

* Mục đích:Chứng minh dây thần kinh có chức năng dẫn các xung thần kinh từ não hay tủy sống đến các cơ quan gây nên sự vận động hay

sự bài tiết, hoặc dẫn truyền xung thần kinh ngoại biên về trung ương thần kinh

TN cho thấy dây thần kinh khi nhận được kích thích sẽ phát sinh xung động và làm cơ co

* Vật liệu: Bộ đồ mổ, khay mổ, ván mổ, móc thủy tinh, hệ thống dòn ghi, cực kích thích, giá thí nghiệm, nguồn điện, dung dịch sinh lý 0,65% NaCl, ếch

* Phương pháp tiến hành:

- Chuẩn bị phế phẩm cơ thần kinh

+ Phá tủy ếch

+ Làm phế phẩm cơ thần kinh: (xem sách)

- Thí nghiệm:

Lắp cực kích thích vào nguồn điện

Lắp hệ thống đòn ghi vào thí nghiệm

Lắp thí nghiệm theo một trong hai cách:

Cách 1: Treo phế phẩm cơ thần kinh lên giá thí nghiệm ở một đầu,

đầu kia buộc vào dây nối với đầu ghi

Cách 2: Treo phế phẩm cơ thần kinh vào đầu ghi, đầu kia buộc vào

ván mổ

Đặt dây thần kinh lên cực kích thích, đóng mạch (đóng mở liên tục)

Quan sát:

Theo dõi sự chuyển động của đòn ghi và của cơ

Buộc chặt dây thần kinh ở đoạn giữa bắp cơ và cực kích thích, đóng mạch điện như trên

Quan sát, so sánh kết quả và rút ra đặc tính của dây thần kinh

I) Thí nghiệm chức năng của tiểu não:

* Mục đích: Chứng minh tiểu não có chức năng quan trọng trong việc phối hợp các cử động phức tạp đảm bảo sự thăng bằng của cơ thể

*Vật liệu: Bộ đồ mổ, khay mổ, bồn nuôi, khăn lau, dung dịch sinh lý 0,65% NaCl, ếch

* Phương pháp tiến hành:

- Mổ lộ tiểu não:

+ Gói ếch trong khăn vải, để hở đầu

+ Tay trái cầm ếch, tay phải cầm kéo cắt một mảnh da đầu khoảng giữa hai mắt từ mũi đến cuối phần đầu

+ Cắt mở nắp sọ bằng kéo:

sọ, đưa sát mũi kéo váo mặt tron vách xương để cắt, tránh làm tổn thương não

màng não

 Dùng kim mũi mác chia tiểu não (dải ngang sau thùy thị giác) thành 2 nửa, đâm sâu xuống và gạt ngang sang bên phải hoặ bên trái (hình vẽ)

- Quan sát:

Để một lát cho ếch hết choáng, quan sát tư thế ếch khi đứng yên, sau

đó cho ếch nhảy, rồi bơi trong nước So sánh với ếch bình thường và rút

ra kết luận