SU DUNG KENH HINH TRONG DAY HOC LICH SU 9

Nh thế, nói đến ph ơng pháp dạy học mới, không thể khôngnói đến việc sử dụng tốt ph ơng tiện, thiết bị, đồ dùng dạy học.Phơng tiện, thiết bị, đồ dùng dạy học, chỉ có thể phát huy tối đag

A Phần mở đầu

I Lý do chọn đề tài

Xuất phát từ chức năng, nhiệm vụ, đặc tr ng của bộ mônLịch sử và yêu cầu đổi mới giáo dục, cũng nh thực tiễn dạy họccủa bộ môn lịch sử trong giai đoạn mới hiện nay việc biên soạnsách giáo khoa lịch sử trung học cơ sở có nhiều đổi mới về nộidung và phơng pháp Sách giáo khoa lịch sử đ ợc biên soạn khôngchỉ là tài liệu giảng dạy của giáo viên mà còn là tài liệu học tập ởlớp và ở nhà của học sinh theo định h ớng mới Đó là, học sinhkhông phải học thuộc lòng sách giáo khoa mà cần phải tìm tòi,nghiên cứu những sự kiện có trong sách giáo khoa d ới sự tổ chức,hớng dẫn, giúp đỡ của giáo viên Từ đó, các em tự hình thành chomình những hiểu biết mới về Lịch sử Do đó, những thông tintrong sách giáo khoa một mặt đ ợc trình bày dới dạng nêu vấn đề

để học sinh suy nghĩ Mặt khác, kèm theo những thông tin lànhững câu hỏi, bài tập yêu cầu học sinh thực hiện các hoạt độnghọc tập khác nhau, trong đó đặc biệt là sự giảm tải kênh chữ,tăng đáng kể số l ợng kênh hình Kênh hình trong sách giáo khoakhông chỉ minh họa, làm cơ sở cho việc tạo biểu t ợng Lịch sử màcòn là một nguồn cung cấp kiến thức cho học sinh Bên cạnh đó,một số bài viết trong sách giáo khoa còn có nhiều nội dung đểngỏ, cha viết hết, yêu cầu học sinh thông qua làm việc với tranh

ảnh, sơ đồ, bản đồ, sẽ tìm tòi, khám phá những kiến thức cầnthiết liên quan đến nội dung bài học mà tác giả sách giáo khoamuốn truyền tải đến học sinh

Kênh hình trong sách giáo khoa Lịch sử nói chung và Lịch

sử lớp 9 nói riêng gồm nhiều loại: bản đồ, sơ đồ, hình vẽ, tranh

ảnh Lịch sử Mỗi loại có một ph ơng pháp sử dụng riêng Song tựuchung lại có thể sử dụng để trình bày kiến thức mới, cũng cố kiếnthức đã học, ra bài tập về nhà và trong kiểm tra, đánh giá kết quảhọc tập của học sinh Riêng đối với hình ảnh, tranh ảnh Lịch sử

có hai dạng dùng để minh họa cho kênh chữ hoặc với t cách lànguồn cung cấp thông tin, kiến thức cho ng ời học

Việc thực hiện đổi mới nội dung ch ơng trình, đổi mới ph

-ơng pháp dạy học đã đ ợc vài năm Với ph -ơng pháp dạy học mới,phơng tiện, thiết bị đồ dùng dạy học đã trở thành không thể thiếutrong mỗi tiết dạy, ở tất cả các bộ môn nói chung và môn Lịch sửnói riêng Tăng c ờng tính trực quan, tính cụ thể, tính sinh động,tính hấp dẫn…của giờ dạy, sẽ góp phần nâng cao chất lcủa giờ dạy, sẽ góp phần nâng cao chất lợng, hiệuquả của giờ dạy - góp phần tích cực vào việc thực hiện tốt mụctiêu đổi mới ph ơng pháp dạy học mà chúng ta thực hiện tích cựctrong suốt những năm qua

Nh thế, nói đến ph ơng pháp dạy học mới, không thể khôngnói đến việc sử dụng tốt ph ơng tiện, thiết bị, đồ dùng dạy học.Phơng tiện, thiết bị, đồ dùng dạy học, chỉ có thể phát huy tối đagiá trị của nó, khi ng ời giáo viên biết khai thác và h ớng dẫn họcsinh khai thác một cách tốt nhất, tất cả các ph ơng tiện, thiết bị,

đồ dùng dạy học có trong tay

Với bộ môn lịch sử, ph ơng tiện và thiết bị dạy học rất đadạng, phong phú: tranh ảnh, bản đồ (l ợc đồ), mẫu vật, băng hình,phim đèn chiếu…của giờ dạy, sẽ góp phần nâng cao chất lTrong phạm vi của bài tập này, tôi xin đề cập

tới việc : Một vài biện pháp sử dụng kênh hình trong SGK để

dạy học Lịch sử Thế giới Lớp 9 THCS

II đối tợng và phạm vi nghiên cứu

1 Đối tợng và phạm vi nghiên cứu:

Quá trịnh sử dụng kênh hình trong sách giáo khoa khi dạyhọc Lịch sử Thế giới Lớp 9 THCS

Học sinh khối 9 Năm học 2008 – 2009 của tr ờng THCSTuy Lai – Mỹ Đức – Hà Nội

2.Lịch sử vấn đề:

Để đáp ứng yêu cầu về nhận thức lý luận nắm vững nộidung khoa học các loại tài liệu trực quan, ph ơng pháp sử dụngkênh hình trong dạy học lịch sử, cần thiết phải có một chuyênkhảo ngắn gọn, có chất l ợng – vừa nâng trình độ về lịch sử vànghiệp vụ cho giáo viên mà lại thiết thực, cụ thể Đã có một sốbài viết, một số tài liệu cung cấp cho giáo viên và học sinh nhữnghiểu biết cần thiết nh vậy, song còn ít và ch a đủ, cha có hệ thống

Đã có nhiều cách giải đáp khác nhau trong việc sử dụngsách giáo khoa trong dạy học Lịch sử ở tr ờng trung học cơ sởnhằm nâng cao hiệu hiệu quả giờ học Hầu hết chúng ta đềuthống nhất rằng; chỉ có thể sử dụng sách giáo khoa khi cả giáoviên và học sinh hiểu sâu sắc bài viết (kênh chữ) cũng nh tranh,

ảnh, biểu đồ, sơ đồ (kênh hình) của sách giáo khoa Tuy nhiên,việc khai thác nội dung kênh hình trong sách giáo khoa là biệnpháp quan trọng để nâng cao chất l ợng dạy học lại ch a đợc quantâm một cách đầy đủ Trong giờ dạy Lịch sử THCS vẫn còn cógiáo viên coi việc sử dụng kênh hình là nhằm minh họa cho giờdạy thêm sinh động, hoặc nếu có sử dụng khai thác thì ph ơngpháp và nội dung khai thác ch a phù hợp Vì vậy việc khai tháckiến thức trong kênh hình ch a đợc chú trọng phát huy Qua cáclần dự giờ của đồng nghiệp tôi thấy nguyên nhân của tình trạng

đó có nhiều, song chủ yếu là:

Một là: Chúng ta mới chỉ chú ý đến kênh chữ của sách giáo

khoa, coi đây là nguồn cung cấp kiến thức Lịch sử duy nhất trongdạy học mà không thấy rằng kênh hình không chỉ là nguồn kiếnthức quan trọng, cung cấp một l ợng thông tin đáng kể, mà còn làphơng tiện trực quan có giá trị giúp bài học Lịch sử trở nên sinh

động hơn, hấp dẫn hơn, gây hứng thú học tập hơn cho học sinh

Hai là: Không ít giáo viên ch a hiểu rõ xuất xứ, nội dung ý

nghĩa của kênh hình trong sách giáo khoa Trong khi đó lần đổimới sách giáo khoa lần này số l ợng kênh hình đã đ ợc tăng lên

đáng kể so với tr ớc Riêng tranh ảnh đã có 65 tranh ảnh, ngoài racòn sơ đồ, lợc đồ

Ba là: Có những giáo viên nhận thức đầy đủ giá trị, nội

dung kênh hình nh ng lại ngại sử dụng, sợ mất thời gian, hoặc sửdụng mang tính hình thức, chống chế, minh họa cho bài giảng

Từ việc nhận thức và xác định về vị trí, ý nghĩa của việc sửdụng đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử ch a đúng đã dẫn

đến tình trạng tranh ảnh, bản đồ đ ợc cấp nhiều nhng có nơi tranh

ảnh vẫn còn nằm im lìm trong th viện của nhà tr ờng từ nguyênnhân trên, hoặc nếu tranh ảnh có đ ợc sử dụng thì đó là các tiết

thao giảng có ng ời dự giờ, khi sử dụng thì còn mang tính chấtminh họa Vì thế trong giờ dạy, giáo viên không khai thác hết nộidung kiến thức lịch sử mà bức tranh, ảnh chứa đựng, trong khi đókênh chữ không đề cập đến Từ đó dẫn đến không tạo đ ợc biểu t-ợng cho học sinh, không cụ thể hóa các sự kiện, không khắc phục

đợc tình trạng “hiện đại hóa” Lịch sử của học sinh Học sinh họcsong một sự kiện lịch sử chỉ là thuộc lòng kiểu học gạo, khônghiểu bản chất sâu sắc sự kiện lịch sử, không nắm vững các quyluật của sự phát triển xã hội Kết quả của những giờ học trên dẫn

đến không giúp học sinh nhớ kỹ, hiểu sâu những hình ảnh, nhữngkiến thức lịch sử, đồng thời không hình thành đ ợc khái niệm lịch

sử, không giúp các em phát triển khả năng quan sát, trí t ởng ợng, t duy về ngôn ngữ của học sinh Những giờ học nh vậy cũng

t-là một trong những nguyên nhân dẫn đến học sinh không thíchhọc Lịch sử, chất l ợng điểm thi môn lịch sử những năm gần đâythấp

Qua điều tra một số học sinh, khi tôi hỏi các em hãy mô tảhay em hiểu biết gì về các bức tranh, ảnh ở những bài các em đãhọc thì hầu hết nhận đ ợc câu trả lời đó là: Các em đọc lại phầnghi chú ở dới bức tranh chứ ch a nêu đợc nội dung bức tranh phản

ánh nội dung gì về Lịch sử Qua đó thấy rằng đã đến lúc chúng tacần phải nghiêm túc xem xét lại việc xác định vị trí, ý

kiến, phơng pháp sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học lịch

sử ở trờng THCS hiện nay

Từ thực trạng trên, để công việc sử dụng kênh hình trongdạy học Lịch sử Thế giới Lớp 9 THCS nói riêng và môn Lịch sử

ở trờng THCS nói chung đạt hiệu quả tốt hơn, tôi mạnh dạn cải

tiến nội dung đa ra " Một số biện pháp sử dụng kênh hình trong

sách giáo khoa để dạy học Lịch sử Thế giới Lớp 9 THCS ".

Cho tới nay việc nghiên cứu về biện pháp sử dụng kênh hìnhtrong dạy học lịch sử đ ợc rất nhiều nhà nghiên cứu quan tâm vàtìm hiểu Mỗi tác giả có những tìm hiểu và phát hiện mới ở mộtgóc độ khác nhau song cùng một mục đích là nâng cao chất l ợngdạy và học môn Lịch sử ở tr ờng phổ thông

- Phơng pháp luận sử học Phan Ngọc Liên – NXB

1 Mục đích nghiên cứu:

Quá trình nghiên cứu nhằm đ a đa ra những giải pháp t ơng

đối cụ thể để ứng dụng vào việc sử dụng kênh hình trong Sách

giáo khoa từ đó nâng cao hiệu quả của công tác dạy và học từ đóbồi dỡng cho học sinh những phẩm chất đạo đức, kiến thức cơbản, những kĩ năng cần thiết của bộ môn lịch sử.

2 Nhiệm vụ nghiên cứu:

- Bất cứ một khoa học nào đều có những cơ sở lý luận vữngchắc Trong đề tài này để có thể đ a ra những phơng pháp sử dụngkênh hình có hiệu quả cần dựa trên những đặc điểm của quá trìnhnhận thức, đặc điểm lứa tuổi, đặc điểm của bộ môn mà có những

IV Phơng pháp luận và phơng pháp nghiên

là những gì đã xẩy ra trong quá khứ, là hiện thực trong quá khứtồn tại khách quan nên không thể phán đoán, suy luận để biết vềlịch sử Vì vậy nhiệm vụ quan trọng của ng ời giáo viển trong dạyhọc lịch sử là phải tái tạo lại những gì đã diễn ra trong quá khứmột cách chính xác nh ng không kém phần hấp dẫn và sinh động.

1.1Quan niệm về kênh hình

- Quan niệm cũ- Giải pháp cũ :

SGK lớp 9 cũ có 43 kênh hình ở cả hai tập.(Trong đó, có 26tranh ảnh và 17 l ợc đồ) Trong quan điểm và nhận thức của hầuhết giáo viên bộ môn lịch sử tr ớc đây: Hệ thống kênh hình trongSGK nói riêng, hay thiết bị đồ dùng dạy học lịch sử ( l ợc đồ tranh

ảnh, mẫu vật …của giờ dạy, sẽ góp phần nâng cao chất l) nói chung, chỉ là để minh hoạ cho hệ thốngkênh chữ, để bổ sung làm phong phú nội dung SGK, còn giá trị vềmặt kiến thức thì rất ít

Chính vì nhận thức, quan điểm về tác dụng của hệ thốngkênh hình nh vậy, nên trong quá trình giảng dạy, giáo viên khôngthực sự chú ý nhiều đến khai thác hệ thống kênh hình

+ Lúc nhớ, có thể khai thác qua loa (cho có ), ch a biết nênkhai thác trọng tâm vào đâu Sự đầu t cho khai thác kênh hìnhchủ yếu còn ở dạng minh hoạ, ch a chú trọng về mặt kiến thức

+ Hoặc: nếu thời gian không còn nhiều, giáo viên có thể bỏqua không khai thác kênh hình; thậm chí vẫn có thể "quên"không khai thác…của giờ dạy, sẽ góp phần nâng cao chất l! Chính vì vậy, trong một thời gian dài, với ph-

ơng pháp dạy học cũ, " một nguồn kiến thức quan trọng " đã bị

bỏ quên một cách vô tình

- Quan niệm mới - giải pháp mới

Hiện nay, với ph ơng pháp dạy học mới, đồ dùng dạy học nóichung, hay hệ thống kênh hình trong SGK lớp 9 nói riêng, không

chỉ dừng lại ở giá trị " minh hoạ" cho hệ thống kênh chữ - mà

chính thiết bị, đồ dùng dạy học (trong đó có hệ thống kênh hình )

là công cụ, là ph ơng tiện cung cấp kiến thức và chính nólà"nguồn kiến thức"

Nh ta biết, học tập lịch sử là quá trình nhận thức những

điều đã diễn ra trong quá khứ của xã hội, để hiểu về hiện tại vàchuẩn bị cho tơng lai Vì vậy nhiệm vụ đầu tiên, tất yếu của bộ

môn lịch sử ở tr ờng phổ thông là tái tạo lịch sử Để tái tạo lịch

sử, trớc hết phải kể đến lời nói sinh động giàu hình ảnh của giáo

viên(tờng thuật, miêu tả, kể chuyện, nêu đặc điểm của nhân vậtlịch sử…của giờ dạy, sẽ góp phần nâng cao chất l) Nhng, so với lời nói của giáo viên, các ph ơng tiện trựcquan( bản đồ - l ợc đồ, tranh ảnh, mẫu vật…của giờ dạy, sẽ góp phần nâng cao chất l) có u thế nhiều hơn:tạo ra hình ảnh lịch sử cụ thể sinh động, chính xác hơn, giúp họcsinh thuận lợi hơn trong việc tạo biểu t ợng lịch sử Vì vậy, thật làtốt nếu giáo viên biết kết hợp nhuần nhuyễn các ph ơng tiện trựcquan với lời giảng sinh động của mình.

1.2 Vai trò và ý nghĩa của kênh hình.

Sau đây, chúng ta cùng tham khảo một kết quả nghiên cứu

mà tiến sỹ Nguyễn Hữu Chí có đề cập đến trong tài liệu: Đổi mớiphơng pháp dạy học lịch sử ở tr ờng trung học cơ sở (năm 2002)

ở đây, chúng ta đang đề cập đến một loại ph ơng tiện trựcquan luôn có trong tay, luôn phải sử dụng trong mọi tiết dạy, đóchính là hệ thống kênh hình trong SGK Hãy khai thác triệt đểkênh hình, kết hợp với khai thác tốt kênh chữ, chúng ta sẽ hoànthành tốt mục tiêu của bài học, học sinh sẽ nhanh chóng hiểu bài

và lu giữ kiết thức bền vững hơn Giáo viên không chỉ có nhiệm

vụ khai thác tốt nội dung kênh hình trong quá trình giảng dạy màcòn có nhiệm vụ tổ chức kỹ năng học sinh khai thác kênh hình ấymột cách đúng hớng nhất - hình thành ở các em kỹ năng khaithác tranh ảnh, l ợc đồ (bản đồ)…của giờ dạy, sẽ góp phần nâng cao chất l.có nh thế, hệ thống kênh hình(một dạng quan trọng của thiết bị, đồ dùng dạy học môn lịch sử)mới phát huy đợc tác dụng - nhằm nâng cao hiệu quả, chất l ợngcủa giờ lịch sử - góp phần làm bài giảng sinh động, hấp dẫn, sâusắc về kiến thức Nếu giáo viên khai thác kênh hình tốt, sẽ để laịnhững ấn tợng cụ thể, đậm nét l u giữ trong trí nhớ …của giờ dạy, sẽ góp phần nâng cao chất lgóp phầnlàm các em thêm yêu, thêm quý môn lịch sử - cải thiện dần quanniệm:"môn lịch sử là khô khan, chán ngắt" Ng ợc lại, giúp các

em nhận ra bản chất đích thực của môn lịch sử: Rất hay, rất hấpdẫn có giá trị lớn trong giáo dục t tởng, đạo đức; giáo dục tìnhyêu quê hơng, đất nớc, con ngời, cho các em nhận thức ngày càngtốt hơn về quy luật phát triển xã hội…của giờ dạy, sẽ góp phần nâng cao chất l

Nh đã trình bày ở trên nếu nh SGK lớp 9 cũ, đa vào 43kênh hình (ở cả hai tập), thì SGK lớp 9 mới đ a vào 92 kênh hình(trong đó có 27 l ợc đồ và 65 tranh ảnh) Đây chính là điểm mới

về kênh hình của SGK mới và cũng chính là một trong những biểu

hiện rõ nét về đổi mới nội dung ch ơng trình SGK lớp 9 mới nhằm đổi mới phơng pháp dạy học: Nhằm giúp thầy và trò khaithác kiến thức và rèn luyện kĩ năng trong học tập

Kênh hình, bên cạnh kênh chữ, ngoài mục đích minh hoạ chokênh chữ, còn chứa đựng trong đó nội dung mà kênh chữ khôngchứa đựng nổi Kênh hình giúp thể hiện một cách đầy đủ, chínhxác và sinh động kiến thức của bài giảng…của giờ dạy, sẽ góp phần nâng cao chất l

1.3 Phân loại kênh hình.

Kênh hình trong sách giáo khoa Lịch sử gồm nhiều loại: Sơ

đồ, bản đồ, hình vẽ, tranh ảnh lịch sử…của giờ dạy, sẽ góp phần nâng cao chất l

Có thể phân loại kênh hình trong sách giáo khoa phần Lịch

có đợc thì việc sử dụng thành thạo hệ thống kênh hình trong sáchgiáo khoa là một trong những công cụ đắc lực giúp giáo viênnâng cao chất l ợng của bộ môn Khi sử dụng hệ thống kênh hìnhtrong quá trình dạy học ng ời giáo viên đã gây hứng thú cho họcsinh trong việc tiếp thu một cách có hiệu quả nguồn kiến thức màgiáo viên cung cấp Từ sự hứng thú đó học sinh sẽ l u giữ đợc kiếnthýc một cách có hiệu quả Nh vậy đối với ng ời giáo viên hệthống kênh hình là một ph ơng tiện cần thiết không thể thiếu đ ợctrong quá trình dạy học

- Hạn chế:

Tác dụng to lớn của việc th ờng xuyên sử dụng kênhhình trong quá trình dạy học Lịch sử là điều không thể phủ nhận.Tuy nhiên trong quá trình sử dụng kênh hình còn có nhiều hạnchế Sự hạn chế đó xuất phát từ nhiều góc độ và ph ơng diện khácnhau nh khai thác và sử dụng kênh hình ch a đúng lúc, không

đúng nơi, ngời sử dụng không hiểu rõ kênh hình…của giờ dạy, sẽ góp phần nâng cao chất l Từ những hạnchế đó dẫn tới việc sử dụng kênh hình trong quá trình dạy học làkhông cao

- Nguyên nhân:

Những hạn chế ở trên xuất phát từ nhiều nguyên nhânkhác nhau song tựu chung lại là do giáo viên nhiều khi không cóthói quen thờng xuyên sử dụng, sử dụng qua loa cho có, mangtính chất chống chế, giáo viên ch a xác định đợc vai trò to lớn củakênh hình đối với dạy học Lịch sử hoặc bản thân giáo viên ch ahiểu rõ những thông tin mà kênh hình đem lại

2.2 Đối với học sinh.

- Tích cực:

Trong xu thế đổi mới ph ơng pháp dạy học hiện nay nóichung và bộ môn Lịch sử nói riêng hiện nay thì ng ời thầy đóng

vai trò là ngời hớng dẫn, tổ chức học sinh trong quá trình họctập Trong quá trình đó học sinh đóng vai trò là chủ thể của quátrình nhận thức Để học sinh phát huy tối đa vai trò của mìnhtrong quá trình nhận thức thì kênh hình đóng một vai trò hết sức

to lớn và quan trọng Trong bài học đó kênh hình sẽ giúp họcsinh có hứng thú học tập và chiếm lĩnh tri thức Tâm lý của học

sinh hiện nay các em cũng thích tìm hiểu kiến thức qua hệ thốngkênh hình, tranh ảnh nói chung và sách giáo khoa lịch sử nóiriêng Tâm lý đó nếu gặp đ ợc ngời giáo viên sử dụng tốt kênhhình thì tác dụng của nó là to lớn trong quá trình tiếp thu nguồnkiến thức của học sinh

- Hạn chế:

Tuy nhiên bên cạnh điểm tích cực đó chúng ta thấycòn có nhiều hạn chế nh học sinh không quan tam đến kênh hình,các em chỉ coi đó là sự minh họa đơn thuần cho kênh chữ, các emcha hiểu rõ kênh hình

- Nguyên nhân:

Một nguyên nhân cũng khá phổ biến là phần lớn họcsinh cũng nh các bậc phụ huynh có tâm lý coi môn Lịch sử làmôn học khô khan, khó học, chỉ là môn học phụ, thời l ợng củamôn học ở tr ờng phổ thông ít mà l ợng kiến thức thì phong phúmênh mông Hiện nay nguồn sách tham khảo hay có tính lôi cuốnhọc sinh có thể không có nhiều cũng là một nguyên nhân dẫn đếnchất lợng của bộ môn ch a cao

đang học

Trong dạy học Lịch sử, ph ơng pháp trực quan trong đó có sửdụng hệ thống kênh hình góp phần quan trọng tạo biểu t ợng chohọc sinh, cụ thể hóa các sự kiện và khắc phục tình trạng “ hiện

đại hóa” lịch sử của học sinh

Kênh hình nói riêng và đồ dùng trực quan đ ợc sử dụng ờng xuyên có thể nói là chỗ dựa để hiểu sâu sắc bản chất của sựkiện lịch sử, là ph ơng tiện rất có hiệu quả để hình thành các kháiniệm lịch sửquan trọng nhất, giúp cho học sinh nắm vững các quyluật của sự phát triển xã hội

th-1.11 Mục đích.

Kênh hình có vai trò to lớn trong việc giúp học sinh nhớ kỹhiểu sâu những hình ảnh, những kiến thức lịch sử Hình ảnh đ ợcgiữ lại đặc biệt vững chắc trong trí nhớ học sinh là hình ảnh màhọc sinh thu nhận đ ợc bằng trực quan.

Cùng với việc góp phần tạo biểu t ợng và hình thành kháiniệm lịch sử kênh hình còn phát triển khả năng quan sát, trí t ởngtợng, t duy và ngôn ngữ của học sinh Nhìn vào bất cứ đồ dùngtrực quan nói chung nào và kênh hình nói riêng học sinh cũngthích phán đoán, nhận xét, hình dung quá khứ lịch sử đ ợc phản

ánh , minh họa nh thế nào

ý nghĩa giáo dục t tởng, cảm xúc thẩm mĩ của đồ dùng trựcquan nói chung và hệ thống kênh hình trong sách giáo khoa lịch

sử nói riêng là rất lớn

Với tất cả các ý nghĩa nêu trên đồ dùng trực quan nói chung

và hệ thống kênh hình góp phần to lớn nâng cao chất l ợng dạyhọc lịch sử, gây hứng thú học tập cho học sinh Nó là chiếc “cầunối” giữa quá khứ xa xôi với hiện tại

2 Một số yêu cầu khi sử dụng kênh hình.

Tuy nhiên, điều quan trọng nhất, là làm thế nào để hệ thống

kênh hình trong SGK " thể hiện tối đa giá trị " của nó ?

Khi sử dụng những kênh hình đ ợc trình bày với t cách đểminh họa cho kênh chữ thì việc sử dụng chúng chỉ dừng lại ở việcnhằm minh họa làm cho nội dung bài giảng sinh động, phongphú, hấp dẫn hơn Giáo viên không sử dụng chúng trong cũng cốbài hay trong kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh.Khi sử dụng những kênh hình loại này, giáo viên không đặt vấn

đề bằng các câu hỏi gợi mở để học sinh giải quyết vấn đề Giáoviên cũng không nên cho học sinh đứng lên thuyết trình về nộidung của kênh hình đó, vì nó v ợt quá sức của các em Giáo viên

có thể giao nhiệm vụ cho học sinh về nhà tìm hiểu tr ớc nội dungcủa chúng để các em có biểu t ợng ban đầu về các sự kiện, hiện t -ợng, nhân vật lịch sử, thể hiện trong kênh hình Tuy nhiên, đây làmột việc làm khó khăn đối với học sinh vùng nông thôn, miềnnúi Do vậy khi giao nhiệm vụ cho học sinh, giáo viên phải tùyvào từng điều kiện, hoàn cảnh học tập của học sinh để vận dụngcho phù hợp

Trong giờ giảng bài mới, vì điều kiện thời gian không chophép nên giáo viên chỉ tập chung giới thiệu, thuyết minh một sốhình ảnh, tranh ảnh, tranh vẽ, còn những hình ảnh khác, giáo viênchỉ nên dừng lại ở việc giới thiệu cho học sinh quan sát sơ l ợc vàinét chính để học sinh nắm đ ợc biểu tợng ban đầu về chúng màthôi

Trớc tiên, chúng ta cùng thống nhất các b ớc cụ thể khi khaithác nội dung kênh hìnn trong SGK( bản đồ - l ợc đồ, tranh

ảnh…của giờ dạy, sẽ góp phần nâng cao chất l):

Nội dung thuyết minh kênh hình phải phong phú, sinh độnghấp dẫn, kết hợp với lời nói truyền cảm sẽ có sức thuyết phục cao

đối với học sinh, tạo nên ở các em cảm xúc thực sự, nội dung bàigiảng vì thế cũng sinh động, hấp dẫn hơn, học sinh sẽ trở nên yêuthích học tập môn Lịch sử hơn.

Thông thờng, kênh hình nói chung và hình vẽ, tranh ảnh nóiriêng đợc trình bày với t cách là nguồn cung cấp thông tin, kiếnthức đợc in kèm theo câu hỏi để học sinh tự “làm việc” với sáchgiáo khoa dới sự hớng dẫn của giáo viên, nhằm rút ra những kiếnthức Lịch sử nhất định Để sử dụng tốt tr ớc hết giáo viên phải xác

định rõ đợc nội dung Lịch sử đ ợc phản ánh qua tranh ảnh .Tiếptheo giáo viên phải dự kiến và xác định ph ơng pháp sẽ sử dụngchúng trong từng bài cụ thể Ph ơng pháp sử dụng trong dạy họcloại kênh hình này là giáo viên h ớng dẫn học sinh quan sát Đầutiên là quan sát tổng thể rồi mới quan sát chi tiết kết hợp vớimiêu tả, phân tích, đàm thoại thông qua hệ thống câu hỏi gợi mởcủa giáo viên để học sinh rút ra đ ợc những kết luận Khi tìm hiểunội dung kênh hình qua các câu hỏi gợi mở giáo viên có thể tổchức cho các em làm việc cá nhân hoặc theo nhóm hoặc toàn lớp.Một số phơng pháp sử dụng kênh hình cụ thể:

Khai thác sử dụng l ợc đồ sách giáo khoa: Lợc đồ trong

sách giáo khoa là ph ơng tiện trực quan rất quan trọng trong dạyhọc lịch sử Nó không chỉ góp phần quan trọng tái tạo lại cho họcsinh những hình ảnh lịch sử với các nét điển hình đặc tr ng nhất

mà còn khắc phục đ ợc tình trạng nhầm lẫn hay hiện đại hóa clịch

sử của học sinh Trên l ợc đồ các sự kiện luôn đ ợc thể hiện trongmột không gian thời điểm, địa điểm cùng một số yếu tố địa lýnhất định Đối với học sinh việc sử dụng l ợc đồ không chỉ để ghinhớ, xác định vị trí các địa điểm lịch sử mà còn để hiểu rõ nộidung của lợc đồ Hiểu đợc lợc đồ không chỉ là biết các chú dẫn,các kí hiệu mà còn thấy sau các điều quy ớc ấy, những hiện t ợnglịch sử sinh động Về cách sử dụng l ợc đồ giáo viên cần l u ý: Tr-

ớc hết giáo viên phải giới thiệu cụ thể

tên lợc đồ và giải thích rõ cho học sinh các kí hiệu ghi trên l ợc

đồ Sau đó h ớng dẫn học sinh quan sát, khai thác nội dung lịch sử

đợc thể hiện trên l ợc đồ bằng cách yêu cầu học sinh đọc sáchgiáo khoa, quan sát l ợc đồ và lên bảng trình bày ngắn gọn nộidung lịch sử mà l ợc đồ có Sau đó giáo viên bổ sung và kết luậnhoặc giáo viên gợi ý học sinh quan sát, khai thác l ợc đồ bằngnhững câu hỏi gợi mở để học sinh nắm đ ợc nội dung trên l ợc đồ.Cuối cùng giáo viên t ờng thuật một cách ngắn gọn để học sinhhiểu đợc nội dung lịch sử trên l ợc đồ

( *) Khai thác nội dung l ợc đồ (bản đồ ) :

- Bớc 1: Học sinh quan sát l ợc đồ (chú ý quan sát cả nội dung,

ranh giới và các kí hiệu của l ợc đồ)

- Bớc 2 : Giáo viên đặt câu hỏi nêu vấn đề và gợi ý học sinh tìm

hiểu nội dung l ợc đồ

- Bớc 3: Học sinh trình bày kết quả tìm hiểu nội dung l ợc đồ.

- Bớc 4:Giáo viên nhận xét, bổ sung, hoàn chỉnh nội dung l ợc đồ

(gắn liền với nội dung bài học )

Khai thác sử dụng tranh ảnh hình vẽ: Tranh ảnh hình vẽ

trong sách giáo khoa là một phần của đồ dùng trực quan trong

quá trình dạy học Nó có ý nghĩa hết sức to lớn, không chỉ là ph

-ơng tiện trực quan có giá trị giúp bài học trở nên sinh động, hấpdẫn hơn, gây hứng thú học tập hơn cho học sinh, mà còn là nguồncung cấp kiến thức quan trọng có tác dụng giáo dục t tởng, tìnhcảm, t duy cho học sinh Hiện nay học sinh đa số các em thíchxem tranh, ảnh lịch sử, nh ng lại ít biết cách khai thác, sử dụngchúng để phục vụ việc học tập Vì vậy nhiệm vụ của giáo viênphải hớng dẫn học sinh cách khai thác, sử dụng Khi h ớng dẫnhọc sinh khai thác sử dụng, giáo viên cần giúp học sinh khôngchỉ biết miêu tả bề ngoài của tranh ảnh hình vẽ mà quan trọnghơn là phải biết khai thác nội dung lịch sử chứa đựng bên trongtranh, ảnh, hình vẽ Th ờng thì giáo viên giới thhiệu tên tranh,

ảnh, hình vẽ để trả lời câu hỏi gợi ý của giáo viên

(*) Khai thác nội dung tranh, ảnh, hình vẽ

- Bớc 1: Học sinh quan sát tranh ảnh để xác định một

cách khái quát nội dung tranh ảnh cần khai thác

- Bớc 2: Giáo viên nêu câu hỏi, nêu vấn đề , tổ chức h ớng dẫn

học sinh tìm hiểu nội dung tranh ảnh

- Bớc 3: Học sinh trình bày kết quả tìm hiểu nội dung tranh ảnh -Bớc 4: Giáo viên nhận xét, bổ sung, hoàn thiện nội dung khai

thác tranh ảnh, cung cấp kiến thức cho học sinh

Các bớc khai thác nội dung kênh hình trong SGK trên đây,

đợc xem là quy trình bắt buộc mà tất cả chúng ta phải thực hiện

nghiêm túc, việc còn lại để trả lời đ ợc câu hỏi: Làm thế nào để

hệ thống kênh hình trong SGK thể hiện đ ợc tối đa giá trị của nó?

Tôi xin đi vào hai vấn đề cơ bản :

1 Khai thác kênh hình vào lúc nào ?

2 Khai thác kênh hình nh thế nào ?

Nội dung cụ thể

Với phơng pháp dạy - học mới, lấy học sinh làm trung tâm,dới sự hớng dẫn và tổ chức cuả thầy  trò tích cực, chủ động,năng động, sáng tạo chiếm lĩnh tri thức

Một trong những yêu cầu của triết học là mọi đối t ợng họcsinh trong lớp đều đ ợc làm việc, đều đợc suy nghĩ, đều có cơ hội

để trình bày suy nghĩ của mình …của giờ dạy, sẽ góp phần nâng cao chất l.Để làm trọn vẹn đợc điều nằy,trong một quỹ thời gian có hạn hoàn toàn không dễ! Việc khaithác nội dung cơ bản của hệ thống kênh chữ đã mất rất nhiều thờigian, bên cạnh đó, giáo viên phải tổ chức, h ớng dẫn học sinh khaithác kênh hình nh thế nào cho tốt về kiến thức lại phải tiết kiệm

đợc thời gian, để bài học hoàn thiện là một trong những mối quantâm lớn của giáo viên !

(*) Trong một bài cụ thể, kênh hình nằm ở mục nào? Nên khai thác kênh hình ấy ở phần đầu mục, giữa mục hay cuối mục? …(làm sao cho hợp lí để đảm bảo tốt nhất (làm sao cho hợp lí để đảm bảo tốt nhất

về phơng pháp - phơng pháp mới)

(*) Khai thác nh thế nào để đảm bảo về kiến thức (để kênh hình: chính là công cụ, là phơng tiện cung cấp kiến thức và chính nó là nguồn kiến thức ) - kiến thức khai thác phải : vừa đúng , vừa đủ , vừa sâu lại vừa hay ( vừa phải đảm bảo về thời gian ) là điều rất khó …(làm sao cho hợp lí để đảm bảo tốt nhất

I.Khai thác kênh hình vào thời điểm nào ?

Việc khai thác kênh hình, gần nh song hành với kênh chữ khai thác kênh hình có thể đi tr ớc mở đờng, có thể đi sau kênhchữ để hoàn thiện nội dung kiến thức và kênh hình đ ợc khai tháckhi kênh chữ đề cập tới

-Tôi xin đa ra các phơng án, ở các kênh hình trong phần Lịch

sử Thế giới Lớp 9 THCS

1 Các kênh hình đợc khai thác vào đầu mục của bài (từ khai

thác kênh hình, sẽ định h ớng kiến thức cho học sinh khi khai tháckênh chữ ):

2 Các kênh hình khai thác vào cuối mục (để hoàn thiện nội

dung ) :

Hình 4 (bài 2 ) ; hình 6 (bài 4 )

3 Khai thác kênh hình khi kênh chữ đề cập tới ( kênh hình cụ

thể hoá nội dung kênh chữ ) :

Hình 24 hình 25 , hình 26(Bài 12),

Hình16(Bài8)

Trên đây, là những ph ơng án, bản thân đã thể nghiệm quamột năm thực hiện ph ơng pháp dạy học mới, ở ch ơng trình lịch sửlớp 9 Sự sắp xếp và bố trí nằy không phải là một quy định bắtbuộc, mà nó hoàn toàn phụ thuộc vào sự chủ động về kiến thức,khả năng linh hoạt, sáng tạo của mỗi giáo viên

Tuy nhiên, dù khai thác kênh hình ở thời điểm nào chăngnữa, thì điều quan trọng nhất vẫn là: Khai thác theo h ớng thểhiện phơng pháp mới - Nghĩa là: Giáo viên phải h ớng dẫn họcsinh định hớng đợc kiến thức, tập trung sự suy nghĩ của các emvào trọng tâm của vấn đề

Chúng ta sẽ đi vào các ví dụ cụ thể :

1) Các kênh hình đ ợc khai thác vào đầu mục bài

(*) Ví dụ 1 :

Hình 2 (lợc đồ các nớc dân chủ nhân dân Đông Âu ) - Bài1:II Đông Âu

Hình 2 - Nằm ở mục 1 : Sự ra đời của các n ớc dân chủ nhân dân

Đông Âu

* Nếu căn cứ theo nội dung kênh chữ ( nặng về phơng pháp

cũ ):

+ Bớc1:

Chúng ta sẽ khai thác hoàn cảnh ra đời của các n ớc dân chủnhân dân Đông Âu

+ Bớc 2 :

Quá trình thành lập các n ớc DCND Đông Âu

+ Bớc 3:

Mới khai thác kênh hình ( hình 2)

Nh nh vậy , kênh hình ( hình 2) lúc này xuất hịên chỉ có giá

trị minh hoạ cho nội dung kênh chữ (học sinh xác định tên và vịtrí các nớc DCND Đông Âu trên l ợc đồ Châu Âu)

*Khai thác kênh hình (hình 2) theo ph ơng pháp dạy - học mới

( chúng ta sẽ đa việc khai thác kênh hình lên đầu mục )

Sau khi viết mục bài (II, 1) giáo viên h ớng dẫn học sinh khaithác kênh hình :

+ Bớc 1:

Giáo viên cho học sinh quan sát hình 2 và đ a ra câu hỏi

định hớng? Các nớc DCND Đông Âu gồm mấy n ớc , đó là nhữngnớc nào? ( chú ý phần chú thích của l ợc đồ )

có nớc nằm ở phía Tây Châu Âu ( cộng hoà dân chủ Đức)

 Nh vậy, khái niệm : "Các n ớc Đông Âu" trong lịch sử là các n

-ớc ở Châu Âu đi theo con đ ờng XHCN chứ không đơn thuần vềmặt vị trí địa lí (khái niệm này nặng nề về xu h ớng chính trị hơn

là về vị trí địa lí, để phân biệt với các n ớc Tây Âu đi theo con đ ờng TBCN)

+ Bớc 5:Giáo viên treo bảng phụ ( đã chuận kiến thức) để giảng

và phân tích …của giờ dạy, sẽ góp phần nâng cao chất l(làm rõ đẳc điệm chung , hoàn cảnh ra đời của cácnớc Đông Âu - Kết hợp trình bày ở trên bản đồ Châu Âu ;cũngtrong quá trình phân tích : Giáo viên một lần nữa giúp các emnắm chắc khái niệm "Cách mạng DCND" và khẳng định đ ợc bảnchất tốt đẹp của "Nhà n ớc DCND" ( của dân, do dân và vì dân )

 Lịch sử các nớc Đông Âu đã lật sang trang mới

(*) Ví dụ 2 :

Hình 3 (cuộc biểu tình đòi li khai và độc lập của Lít -Va Bài 2: Sự khủng hoảng và tan rã của Liên bang Xô Viết

Kết cục công cuộc cải tổ …của giờ dạy, sẽ góp phần nâng cao chất l

 Lúc nằy, Kênh chữ mới đề cập tới sự thành lập "Cộng đồngcác quốc gia độc lập '' (SNG 21/12 1991) - Nếu lúc nằy mới khaithác nội dung kênh hình (hình 3)_ thì giá trị kênh hình chỉ dừnglại ở sự minh hoạ cho nội dung kênh chữ là chủ yếu ( giá trị cungcấp kiến thức sẽ mờ đi )

* Khai thác "Hình 3" theo ph ơng pháp dạy - học mới :

và tan rã của Liên bang Xô Viết (từ nửa sau những năm 70

đến những năm 90 của thế kyXX).

Hoạt động 1: Giáo viên cho học sinh quan sát bức ảnh và

đặt một số câu hỏi gợi mở:

- Những ngời dân Lít va trong bức ảnh đang làm gì ?

- Nét mặt của họ nh thế nào ?

- Bức ảnh cho ta biết thông tin gì về đát n ớc Liên Xô trong những năm 90 của thế kỷ XX.

- Tại sao lại có cuộc biểu tình này ?

Hoạt động 2: Giáo viên tổ chức cho các em tìm hiểu bức

ảnh và trả lời những câu hỏi trên bằng hiểu biết của các em

Hoạt động 3 : Giáo viên tập trung sự chú ý của các em vào

bức ảnh, giáo viên tiến hành miêu tả Bức ảnh chụp đoàn ng ờitham gia cuộc biểu tình của ng ời dân Lít-va, có cả ng ời lớn, trẻ

em, đàn ông, đàn bà Họ mang theo biểu ngữ, cờ và bản đồ, họ

đòi tách khỏi Liên Xô để trở thành một n ớc độc lập Ước muốn

đòi độc lập của họ đ ợc thể hiện trong bức tranh mà họ mang theo

khi đi biểu tình Cụm từ viết tắt "CCCP " nghĩa là Liên Xô, hình chiếc kéo cắt đôi làm hai phần : một phần có chữ "CCCP" Biểu

thị cho việc tách khỏi Liên bang Xô Viết để thành lập một nhà n

-ớc riêng Đó là Lít-va Bức ảnh cũng diễn tả lại không khí tham

gia biểu tình của ng ời Lít-va đòi độc lập trong

bối cảnh chung lúc bấy giờ của Liên Xô, góp phần thúc đẩynhanh chóng sự tan rã của đất n ớc gần 70 năm tồn tại của Liênbang cộng hoà XHCN Xô Viết Ngày 11/3/1990 Lít va tuyên bố

độc lập Quốc hội Lít va vừa đ ợc bầu đã quyết định tạm thời ápdụng Hiền pháp 1938 Vitautat Lanxbơgit, ng ời đứng đầu phongtrào Mặt trân Nhân dân Saiudit đ ợc bầu làm Chủ tịch Quốc hội.Lít va là nớc đầu tiên trong số 15 n ớc cộng hòa tuyên bố thànhlập Tuy nhiên, kỳ họp bất th ờng của Đại hội đại biểu nhân dânLiên Xô ngày 15 - 3 - 1990 đã ra tuyên bố không công nhậnTuyên ngôn của Quốc hội Lít va

Hoạt động 4 : Giáo viên kết luận: Bức ảnh đã phản ánh đ ợc

phần nào sự khủng hoảng chế độ xã hội ở Liên Xô và sự tan rãcủa Liên bang cộng hòa XHCN Xô Viết

 Vậy, quá trình khủng hoảng và tan rã của Liên Bang cộng hoàXHCN Xô Viết ,diễn ra nh thế nào ? chúng ta sẽ tìm hiểu cụthể…của giờ dạy, sẽ góp phần nâng cao chất l…của giờ dạy, sẽ góp phần nâng cao chất l

+ Với khai thác hình 3 ngay từ đầu mục, sẽ tạo nên sự chú ý đặcbiệt , tò mò , ham muốn tìm hiểu, khám phá :

Tại sao Liên Xô - Niềm tự hào, thành trì của Cách mạng thếgiới lại có thể khủng hoảng và tan rã ?…của giờ dạy, sẽ góp phần nâng cao chất l

 Nh thế, việc khai thác "hình 3" sẽ có giá trị đi tr ớc mở đờng :Cung cấp kiến thức, định h ớng kiến thức , tạo ấn t ợng mạnh , tạonên tình huống có vấn đề, làm cho các em tập trung suy nghĩ đểtìm tòi, khám phá …của giờ dạy, sẽ góp phần nâng cao chất l

2) Các kênh hình đ ợc khai thác vào cuối mục : (*) Ví dụ 1 :

- Nếu hình 3 đ ợc khai thác vào đầu mục I thì hình 4 đ ợc khaithác vào cuối mục I (bài 2) :

Khai thác nội dung hình 4 có giá trị hoàn thiện nội dungkiến thức mục(I) Giáo viên h ớng dẫn học sinh nắm đ ợc : Lãnhthổ rộng lớn chiếm 1/6 S thế giới mang tên CCCP không còn nữa,thay vào đó là : L ợc đồ của nớc SNG…của giờ dạy, sẽ góp phần nâng cao chất l Đây là sự kiện nhứcnhối, làm đau lòng loài ng ời tiến bộ , là nỗi xót xa đau đớn vớitất cả những ai đã từng yêu tổ quốc Xô Viết …của giờ dạy, sẽ góp phần nâng cao chất l

(*) Ví dụ 2 :