Thiết kế và sử dụng kênh hình trong dạy học lịch sử thế giới nguyên thủy, cổ đại và trung đại (lớp 11 chương trình chuẩn)

Do vậy để tăng hiệu quả giáo dục bộ môn lịch sử, giáo viên không chỉ sử dụng lời nói để miêu tả, tường thuật, không chỉ khai thác hệ thống kênh chữ trong sách giáo khoa mà còn cần sử dụn

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

(LỚP 10-CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN)

CHUYÊN NGÀNH: PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC LỊCH SỬ

Vinh - 2012

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

KHOA LỊCH SỬ

===  ===

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG KÊNH HÌNH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ THẾ GIỚI NGUYÊN THỦY, CỔ ĐẠI VÀ TRUNG ĐẠI

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành đề tài này, chúng tôi xin chân thành cảm thầy giáo

PGS TS Trần Viết Thụ cùng các thầy cô khác trong khoa Lịch sử trường

Đại học Vinh đã nhiệt tình hướng dẫn và tạo mọi điều kiện giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện đề tài

Nhân dịp này, tôi xin gửi lời cảm ơn tới gia đình, bạn bè đã luôn giúp

đỡ, động viên tôi trong quá trình học tập cũng như thực hiện đề tài

Đây là lần đầu tiên làm đề tài, cho nên dù đã rất cố gắng song không thể tránh khỏi thiếu sót, kính mong nhận được các ý kiến đóng góp của các thầy, cô giáo và các bạn sinh viên

Vinh, tháng 5 năm 2012

Sinh viên

Nguyễn Thị Hồng Quế

MỤC LỤC

Trang

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 3

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5

4 Mục đích nghiên cứu 5

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 5

6 Phương pháp nghiên cứu 6

7 Đóng góp của khóa luận 7

8 Bố cục của khóa luận 7

NỘI DUNG 8

Chương 1 VẤN ĐỀ SỬ DỤNG KÊNH HÌNH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG 8

1.1 Quan niệm về kênh hình trong dạy học lịch sử ở trường Trung học phổ thông 8

1.1.1 Khái niệm kênh hình 8

1.1.2 Các loại kênh hình trong dạy học lịch sử 9

1.2 Vị trí,ý nghĩa của việc sử dụng kênh hình trong dạy học lịch sử 17

1.2.1 Vị trí 17

1.2.2 Ý nghĩa 18

Chương 2 THIẾT KẾ KÊNH HÌNH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ THẾ GIỚI NGUYÊN THỦY, CỔ ĐẠI VÀ TRUNG ĐẠI 21

2.1 Cơ sở để thiết kế hệ thống kênh hình dạy học lịch sử thế giới nguyên thủy, cổ đại, trung đại 21

2.2 Một số kênh hình trong dạy học lịch sử thế giới nguyên thủy, cổ đại, trung đại 24

Chương 3 CÁC BIỆN PHÁP SỬ DỤNG KÊNH HÌNH TRONG DẠY

HỌC LỊCH SỬ THẾ GIỚI NGUYÊN THỦY, CỔ ĐẠI VÀ

TRUNG ĐẠI 55

3.1 Những yêu cầu khi sử dụng kênh hình trong dạy học lịch sử thế giới nguyên thủy, cổ đại và trung đại 55

3.2 Các biện pháp sử dụng 56

3.2.1 Sử dụng kênh hình để tạo biểu tượng về một sự kiện hoặc nhân vật lịch sử 57

3.2.2 Sử dụng kênh hình trình bày diễn biến của sự kiện 61

3.2.3 Sử dụng kênh hình để giải thích một sự kiện lịch sử 65

3.2.4 Sử dụng kênh hình để củng cố, hệ thống hóa kiến thức 67

3.2.5 Sử dụng kênh hình để tổ chức thảo luận nhóm 69

3.2.6 Sử dụng kênh hình để kiểm tra nhận thức của học sinh 71

3.3 Thực nghiệm sư phạm 73

3.3.1 Mục đích thực nghiệm 73

3.3.2 Đối tượng thực nghiệm 73

3.3.3 Nội dung thực nghiệm 73

3.3.4 Phương pháp thực nghiệm 73

3.3.5 Giáo án 74

3.3.6 Kết quả thực nghiệm 78

KẾT LUẬN 79

TÀI LIỆU THAM KHẢO 81

từ giá trị to lớn đó, Việt Nam chúng ta luôn coi trọng ý nghĩa giáo dục của lịch sử và đã đưa bộ môn lịch sử vào trong chương trình giảng dạy của các cấp học Đây là một bộ môn khoa học góp phần quan trọng trong sự nghiệp giáo dục, trong việc đào tạo nên những con người mới xã hội chủ nghĩa Bộ môn lịch sử không chỉ cung cấp những tri thức về bộ môn mà còn có ưu thế trong việc giáo dục đạo đức tư tưởng, phát triển kỹ năng của học sinh Tri thức của lịch sử là những sự kiện, nhân vật có thật tạo nên tính thuyết phục cao trong giáo dục học sinh Chính tính phức tạp, muôn màu muôn vẻ của lịch

sử đã tác động mạnh mẽ tới tình cảm tư tưởng của học sinh Bản chất của giáo dục là quá trình tổ chức hoạt động cho học sinh và bộ môn lịch sử cũng tuân theo quy luật chung đó giúp các em nhận thức đúng đắn, hình thành thói quen hành vi văn minh trong đời sống, phù hợp với chẩn mực xã hội Bộ môn lịch

sử có tác dụng lớn trong việc giáo dục học sinh thông qua chính đặc trưng của mình, góp phần cùng các môn học khác đào tạo thế hệ trẻ có đầy đủ phẩm chất đạo đức để xây dựng đất nước ta phồn vinh, giàu mạnh

Tuy nhiên hiện nay việc giáo dục lịch sử còn gặo nhiều vấn đề bất cập Học sinh không thích học cũng như tìm hiểu về tri thức lịch sử Nó được xem

là môn phụ chỉ học thuộc lòng, học vẹt chứ không gây hứng thú cho học sinh tìm hiểu Thiếu hiểu biết lịch sử là một điều vô cùng nguy hiểm nhất là trong bối cảnh nước ta đang hòa mình trong xu thế khu vực hóa, toàn cầu hóa Dạy học lịch sử hiện nay vẫn thiên về dạy chay, giáo viên chỉ nêu lên các sự kiện

hiện tượng một cách qua loa, sơ sài cho học sinh ghi chép và học thuộc chính

vì vậy mà không gây hứng thú học tập cho học sinh Chúng ta chỉ mới chú ý đến kênh chữ khi dạy học lịch sử, coi đây là nguồn cung cấp kiến thức lịch sử duy nhất, giáo viên chủ yếu trình bày lại kiến thức đó trong sách giáo khoa tạo nên sự khô khan, nhàm chán cho học sinh

Đặc trưng của bộ môn lịch sử là không trực tiếp quan sát sự kiện cũng như không một phòng thí nghiệm nào cho các em thực hành mà những hiện tượng, sự kiện lịch sử được giáo viên tạo biểu tượng giúp học sinh hình dung

Do vậy để tăng hiệu quả giáo dục bộ môn lịch sử, giáo viên không chỉ sử dụng lời nói để miêu tả, tường thuật, không chỉ khai thác hệ thống kênh chữ trong sách giáo khoa mà còn cần sử dụng triệt để hệ thống kênh hình để thu hút sự chú ý của học sinh,giúp bài học lịch sử trở nên sinh động, hấp dẫn, gây hứng thú học tập cho các em

Kênh hình là một kênh thông tin quan trọng phục vụ cho việc giáo dục học sinh, tác động mạnh mẽ tới tri giác của các em Nó không còn là tài liệu minh họa như một số quan điểm trước đây mà là một bộ phận kiến thức học sinh cần lĩnh hội góp phần không nhỏ trong việc cung cấp kiến thức, bồi dưỡng tình cảm, nâng cao nhận thức lịch sử, phát triển tư duy cũng như rèn luyện kỹ năng thực hành cho học sinh Chính vị trí quan trọng đó mà trong xây dựng chương trình sách lịch sử tỉ lệ kênh hình đã được tăng lên đáng kể song vẫn chưa đáp ứng nhu cầu giảng dạy bộ môn đặc trưng như lịch sử Hiện nay việc sử dụng kênh hình trong dạy học lịch sử chưa được xem trọng, giáo viên chủ yếu dạy chay, chú trọng vào phần kênh chữ mà chưa xem trọng kênh hình Nếu có sử dụng giáo viên chỉ sử dụng những kênh hình ít ỏi trong sách giáo khoa mà chưa tạo được hệ thống kênh hình nhằm cụ thể hóa nội dung sự kiện cho học sinh dễ hiểu

Trong chương trình lịch sử lớp 10 - chương trình chuẩn, khóa trình lịch

sử thế giới nguyên thủy, cổ đại và trung đại có tầm quan trọng cho việc hình thành những tri thức ban đầu của lịch sử nhân loại để tao điều kiện cho học

sinh hiểu về các giai đoạn sau Khóa trình này rất phù hợp cho việc giảng dạy giáo viên sử dụng kênh hình gây hứng thú học tập và nâng cao hiệu quả tiếp nhận, lĩnh hội tri thức của học sinh Song theo thực tế điều tra chúng tôi thấy khi giảng dạy về khóa trình này giáo viên chưa chú trọng tới việc sử dụng, thiết kế thêm kênh hình làm cho hiệu quả bài học không cao, chưa gây hứng thú học tập cho học sinh

Trước yêu cầu chung của sự nghiệp đổi mới giáo dục, yêu cầu về việc tìm ra những phương pháp dạy học hiệu quả cho từng đơn vị bài học, từng

chương, từng khóa trình, chúng tôi mạnh dạn chọn đề tài: “Thiết kế và sử

dụng kênh hình trong dạy học lịch sử thế giới nguyên thủy, cổ đại và trung đại (lớp 10 - Chương trình chuẩn)” làm khóa luận tốt nghiệp

2 Lịch sử vấn đề

Kênh hình trong dạy học lịch sử là vấn đề được nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước quan tâm Nhiều công trình khoa học được nghiên cứu và trở thành tài liệu đáng quý cho chúng ta tham khảo, học hỏi Trong quá trình thực hiện đề tài chúng tôi được tiếp cận các tài liệu về tâm lí học, lý luận dạy học có liên quan bộ môn lịch sử cùng nhiều tài liệu, bài viết khác với nhiều nguồn phong phú Dựa vào việc trình bày theo vấn đề chúng tôi phân ra các nguồn tài liệu sau:

2.1 Các công trình nghiên cứu về lý luận dạy học bộ môn lịch sử

Cuốn “Phương pháp dạy học lịch sử” tập 1, 2 do Phan Ngọc Liên chủ biên (NXB Đại học sư phạm, 2009) trình bày một cách khái quát khái niệm, ý nghĩa và phân loại đồ dung trực quan và phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử trường trung học phổ thông Công trình chỉ mới trình bày một cách tổng quát về đồ dung trực quan, phương pháp thiết kế chung chứ chưa có điều kiện trình bày về việc sử dụng, thiết kế đồ dùng trực quan cho từng khóa trình cụ thể

Tài liệu “Đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông cấp II” của Phan Ngọc Liên, Nguyễn Kỳ Tá (NXB Giáo dục, Hà Nội, 1975)

đã đề cập tới vị trí, ý nghĩa, cách phân loại, nguyên tắc sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử ở trường cấp II song lại chưa đề cập đến việc sử dụng kênh hình hay đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử thế giới

Cuốn “Hướng dẫn sử dụng kênh hình trong sách giáo khoa lịch sử trung học cơ sở” (phần lịch sử thế giới) do PGS TS Trịnh Đình Tùng chủ biên (NXB Giáo dục 2006) đã trình bày được vai trò của kênh hình và giới thiệu nội dung, gợi ý phương pháp sử dụng trong dạy học lịch sử của sách giáo khoa trung học cơ sở Tác phẩm chưa thiết kế được kênh hình ngoài sách giáo khoa và chỉ dừng lại ở những nội dung phù hợp với học sinh cấp 2

Tài liệu “Kênh hình trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông trung học” của Nguyễn Thị Côi, tập 1 (NXB Đại học Quốc gia, Hà Nội, 2000) đề cập đến vị trí, ý nghĩa đồ dùng trực quan và phương pháp sử dụng của phần lịch sử Việt Nam chưa trình bày phần lịch sử thế giới

2.2 Các công trình nghiên cứu về tâm lý học

Tài liệu “Tâm lý học lứa tuổi và tâm lý học sư phạm” của Lê Văn Hồng, Lê Ngọc Lan, Nguyễn Văn Thàng (NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, 2001) đề cập đến những hiện tượng quy luật lứa tuổi, trong đó có độ tuổi trung học phổ thông tuy nhiên tài liệu mới trình bày chung chung chưa thể hiện được điều đó trong một khóa trình học tập cụ thể

2.3 Các công trình nghiên cứu về việc hướng dẫn giảng dạy

Đáp ứng nhu cầu đổi mới phương pháp dạy học nhiều tài liệu theo nội dung mới được biên soạn phục vụ cho việc dạy học lịch sử lớp 10 Có thể kể

ra một số tác phẩm chủ yếu, như:

Cuốn “Giới thiệu giáo án lịch sử lớp 10” (chương trình chuẩn) của Nguyễn Xuân Trường (NXB Hà Nội, 2006), cuốn “Tư liệu dạy và học lịch sử lớp 10” của Nguyễn Xuân Trường, Trần Thái Hà (NXB Hà Nội, 2007), “Sách giáo viên lịch sử lớp 10”

Các tài liệu này định hướng cho giáo viên mục đích, nội dung, phương pháp dạy học theo tinh thần đổi mới chương trình, đổi mới phương pháp dạy học song chỉ dừng lại ở mức chung chung khái quát chưa tập trung vào một khóa trình cụ thể và cũng chưa thể hiện được vai trò quan trọng của kênh hình trong việc kích thích hứng thú học tập ở học sinh

Nhìn chung các công trình đi trước đã đề cập tới ý nghĩa, vai trò của kênh hình và gợi ý những biện pháp sử dụng được chúng tôi kế thừa song

chưa có một công trình nào nghiên cứu đi sâu, cụ thể vào vấn đề “Thiết kế và

sử dụng kênh hình trong dạy học lịch sử thế giới nguyên thủy, cổ đại và trung đại (Lịch sử 10 - chuơng trình chuẩn)”

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Phạm vi nghiên cứu

Nghiên cứu cách thiết kế và biện pháp sử dụng kênh hình trong dạy học lịch sử Thế giới nguyên thủy, cổ đại và trung đại (lớp 10 - chương trình chuẩn) ở bài nội khóa

3.2 Đối tượng nghiên cứu

Các biện pháp nhằm thiết kế và sử dụng kênh hình trong dạy học lịch

sử Thế giới nguyên thủy, cổ đại và trung đại (lớp 10 - chương trình chuẩn) ở bài nội khóa

4 Mục đích nghiên cứu

Đề tài chúng tôi nghiên cứu nhằm mục đích góp phần nâng cao hiệu quả dạy học lịch sử trong dạy học lịch sử Thế giới nguyên thủy, cổ đại và trung đại (lớp 10 - chương trình chuẩn) ở bài nội khóa

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để giải quyết được đề tài này, chúng tôi thực hiện những nhiệm vụ sau:

1 Tham khảo các tài liệu có liên quan đến vấn đề sử dụng kênh hình trong dạy học lịch sử như là các công trình nghiên cứu về tâm lý học, giáo

dục học, lý luận dạy học bộ môn Để tìm cơ sở lý luận, thực tiễn sử dụng kênh hình trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông

2 Nghiên cứu về chương trình và sách giáo khoa phần lịch sử Thế giới nguyên thủy, cổ đại và trung đại lớp 10, các tài liệu đổi mới chương trình, sách hướng dẫn giảng dạy…để rút ra cơ sở khoa học và phương pháp sử dụng kênh hình trong dạy học lịch sử thế giới nguyên thủy, cổ đại, trung đại

3 Tìm hiểu thực trạng sử dụng kênh hình trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông hiện nay

4 Thiết kế được kênh hình phục vụ cho việc dạy học lịch sử thế giới nguyên thủy, cổ đại và trung đại lớp 10 và đề xuất được biện pháp sử dụng thiết kế

5 Tiến hành thực nghiệm sư phạm để khẳng định tính khoa học và tính khả thi của những biện pháp đề xuất

6 Phương pháp nghiên cứu

Để nghiên cứu đề tài này, chúng tôi đã sử dụng kết hợp nhiều phương pháp với nhau, cụ thể:

- Phương pháp nghiên cứu lý thuyết:

+ Các tài liệu của Đảng, Nhà nước về giáo dục - đào tạo và về lịch sử + Tài liệu về tâm lý học, giáo dục học

+ Sách giáo khoa lịch sử, các tài liệu hướng dẫn giảng dạy, các tài liệu lịch sử liên quan

+ Các công trình lý luận dạy học chung và dạy học lịch sử nói riêng

- Phương pháp nghiên cứu thực tiễn:

+ Tiến hành điều tra nắm rõ về thực trạng thiết kế sử dụng kênh hình trong dạy học phổ thông, dự giờ, quan sát, phát phiếu điều tra, phỏng vấn…

+ Tiến hành phương pháp thực nghiệm qua một bài học cụ thể trong khóa trình để khẳng định tính khả thi của việc sử dụng kênh hình, góp phần nâng cao chất lượng dạy học lịch sử

7 Đóng góp của khóa luận

Nghiên cứu đề tài này, chúng tôi có một số đóng góp:

- Khẳng định về vai trò và ý nghĩa của kênh hình trong việc nâng cao chất lượng dạy học

- Thiết kế được một hệ thống kênh hình để sử dụng trong dạy học lịch

sử thế giới nguyên thủy,cổ đại và trung đại lớp 10

- Đề xuất được một số biện pháp để sử dụng kênh hình trong học nội khóa

8 Bố cục của khóa luận

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, nội dung chính của khóa luận được trình bày trong hai chương:

Chương 1: Vấn đề sử dụng kênh hình trong dạy học lịch sử ở trường

phổ thông

Chương 2: Thiết kế kênh hình trong dạy học lịch sử thế giới nguyên

thủy, cổ đại và trung đại

Chương 3: Các biện pháp sử dụng kênh hình trong dạy học lịch sử thế

giới nguyên thủy, cổ đại và trung đại

NỘI DUNG Chương 1 VẤN ĐỀ SỬ DỤNG KÊNH HÌNH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ

Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG

1.1 Quan niệm về kênh hình trong dạy học lịch sử ở trường Trung học phổ thông

1.1.1 Khái niệm kênh hình

Chương trình của một môn khoa học bất kì sau khi xây dựng đều được

cụ thể hóa ở sách giáo khoa Theo Luật giáo dục, sách giáo khoa phải thực hiện các quy định của chương trình về mặt nội dung lẫn phương pháp dạy học “Sách giáo khoa cụ thể hóa các yêu cầu về nội dung kiến thức và kĩ năng quy định trong chương trình giáo dục của các môn học ở mỗi lớp của giáo dục phát triển, đáp ứng yêu cầu và phương pháp giáo dục phổ thông” Sách giáo khoa lịch sử cũng vậy đây là tài liệu cụ thể hóa chương trình môn lịch sử do Nhà nước quy định Hiện nay sách giáo khoa không còn là tài liệu thông báo kiến thức sẵn có mà là tài liệu giúp học sinh tự học, chiếm lĩnh và vận dụng tri thức mới một cách linh hoạt, sáng tạo

Từ lâu nhiều nhà giáo dục lịch sử nước ta cũng như nước ngoài thường phân chia nội dung sách giáo khoa ra 2 phần - “kênh chữ” và “kênh hình”

Theo cuốn Phương pháp dạy học lịch sử tập 1 do Phan Ngọc Liên chủ biên,

“kênh chữ là những thông tin thành văn chủ yếu được dùng trong sách giáo khoa để trình bày nội dung tri thức của bộ môn, chỉ dẫn về phương pháp học tập về đánh giá, kiểm tra kết quả học tập của học sinh Kênh hình bao gồm những ảnh chụp, tranh vẽ, hình vẽ, sơ đồ, đồ thị…” [113, 9] Tác giả Nguyễn

Thị Côi trong Hướng dẫn sử dụng kênh hình trong sách giáo khoa lịch sử trung học cơ sở (phần lịch sử Việt Nam) cũng khẳng định “Kênh hình trong

sách giáo khoa lịch sử gồm nhiều loại: bản đồ, sơ đồ, hình vẽ, tranh ảnh lịch sử” [3, 2]

Thực tế cho thấy sách giáo khoa lịch sử hiện nay đã giảm kênh chữ tới

25 %, tăng lượng kênh hình lên đáng kể đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục của đất nước

1.1.2 Các loại kênh hình trong dạy học lịch sử

Về việc phân loại kênh hình trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông, chúng tôi chủ yếu đề cập đến kênh hình trong sách giáo khoa và phục vụ cho bài nội khóa Cho đến hiện nay, chúng ta có nhiều quan niệm khác nhau về phân loại kênh hình trong sách giáo khoa

Thứ nhất, nếu chúng ta theo quan niệm truyền thống trong việc chia sách giáo khoa thành hai phần “kênh hình” và “kênh chữ”, thì theo chức năng hoặc mục đích sử dụng, kênh hình được chia thành các loại sau:

“+ Loại minh họa để cụ thể hóa nội dung một sự kiện quan trọng Loại này thường được ghi kèm theo những yêu cầu và hướng dẫn thực hiện

+ Loại cung cấp thông tin, thường không có giải thích, tuy nhiên có thể chú thích ngắn gọn để học sinh tìm hiểu nội dung của sự kiện, mà không diễn

tả thành văn (thường là loại ảnh, tư liệu lịch sử)

+ Loại vừa cung cấp thông tin, vừa minh họa cho kênh chữ có lời hướng dẫn khai thác, sử dụng thông tin

+ Loại dùng để rèn luyện kỹ năng thực hành, kiểm tra kiến thức (loại bài tập - thực hành) Loại này thường được kèm theo câu hỏi và hướng dẫn sử dụng” [113, 9]

Kênh hình trong sách giáo khoa phải phù hợp với nội dung trình bày ở kênh chữ, không có những thông tin sai lệch về mặt khoa học hoặc làm phân tán sự tập trung suy nghĩ của học sinh của sự kiện đang học, không sử dụng những kênh hình không hợp với trình độ học sinh nhất là có tác dụng ảnh hưởng xấu tới nhận thức, tình cảm, tư tưởng của học sinh Khi sử dụng kênh hình chúng ta cũng phải chú ý đảm bảo yêu cầu về mặt thẩm mỹ như là về màu sắc, bố cục cùng những ghi chú cần thiết

Với cách phân chia nội dung sách giáo khoa theo kênh hình và kênh chữ, tác giả chỉ mới nhấn mạnh ý nghĩa về mặt thông tin để học sinh nhận thức nhận thức nội dung bài học chứ chưa làm rõ chức năng, nhiệm vụ của mỗi phần trong sách giáo khoa lịch sử

Còn nếu chúng ta theo quan niệm có tính chất “hiện đại” chia sách giáo

khoa thành hai phần: bài viết và cơ chế sư phạm, thì chúng ta thấy khái niệm

cơ chế sư phạm rộng hơn khái niệm kênh hình vì nó bao gồm tất cả những thành tố trong sách giáo khoa ngoài phần bài viết dành cho một tiết học như là: câu hỏi, bài tập, tư liệu tham khảo, bài đọc thêm, phần minh họa, bản đồ, các loại đồ dùng trực quan quy ước khác,…

Kênh hình chính là phần minh họa bao gồm tranh ảnh, bản đồ, các loại đồ dùng trực quan quy ước cần thiết được lựa chọn phù hợp với nội dung bài viết

Dù chúng ta theo cách phân chia nào thì các thành tố trong sách giáo khoa nói chung và sách giáo khoa lịch sử nói riêng đều thực hiện nhiệm vụ giáo dục, giáo dưỡng và phát triển kỹ năng cho học sinh

Kênh hình là một bộ phận của đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử

ở trường phổ thông Trong dạy học lịch sử chủ yếu có các loại kênh hình sau:

1.1.2.1 Bản đồ giáo khoa lịch sử

Là một bộ phận của đồ dùng trực quan quy ước, loại kênh hình này phổ biến trong sách giáo khoa

Bản đồ giáo khoa lịch sử là loại bản đồ phục vụ cho việc dạy học lịch

sử dưới nhiều hình thức, với các cấp học khác nhau trình bày những nội dung

sự kiện quy định trong chương trình sách giáo khoa nhằm mục đích cụ thể hóa nội dung lịch sử Bản đồ giáo khoa lịch sử nhằm phân biệt với các loại bản đồ khác

Bản đồ giáo khoa lịch sử được cấu tạo bởi ba phần: phần quan trọng nhất là nội dung lịch sử với những yếu tố như niên đại, địa danh, quá trình phát triển của sự kiện, nội dung bao hàm cả những kí hiệu trên bản đồ và các

kết quả trên bản đồ Phần tiếp đó là phép chiếu bản đồ là cơ sở khoa học không thể thiếu để xác định một cách chính xác các yếu tố nội dung biểu hiện trên bản đồ Cơ sở khoa học cho phép chiếu đó là đường kinh tuyến, vĩ tuyến Cuối cùng là phần chú thích các kí hiệu hoặc màu sắc trên bản đồ

Chúng ta có thể phân loại bản đồ văn cứ trên nhiều khía cạnh khác nhau đó có thể là dựa vào tỉ lệ bản đồ tức là kích cỡ, mức độ thu nhỏ trên bề mặt trái đất trên bản đồ hoặc có thể dựa vào mức độ bao trùm lãnh thổ hoặc chúng ta dựa vào đặc điểm sử dụng đối với nhu cầu dạy học ở trường phổ thông Nếu dựa vào cách phân loại thứ ba thì chúng ta có rất nhiều loại bản đồ giáo khoa lịch sử, cụ thể đó là:

Bản đồ trong sách giáo khoa là loại bản đồ in kèm trong bài viết của sách giáo khoa thể hiện nội dung sự kiện được trình bày với khổ nhỏ Loại bản đồ này sử dụng cho cả thầy giáo và học sinh Đối với học sinh bản đồ loại này giúp học sinh có thể nghiên cứu trước bài học hoặc rèn luyện kĩ năng thực hành như vẽ lược đồ, bản đồ và trình bày nội dung trên bản đồ đó Với giáo viên đây là cơ sở quan trọng để chuẩn bị bài giảng của mình

Bản đồ treo tường là một trong những loại bản đồ quan trọng trong việc dạy học Loại bản đồ này có thể do nhà nước cung cấp cũng có thể do chính giáo viên và học sinh thiết kế song khi thực hiện giảng dạy bằng bản đồ treo tường giáo viên cần tuân thủ theo các bước cụ thể khi nêu bản đồ Bản đồ treo tường được sử dụng phụ thuộc vào nội dung bài học lịch sử Sử dụng bản đồ treo tường phục vụ cho giảng bài mới khi trình bày diễn biến một sự kiện hoặc kiểm tra bài cũ theo bản đồ

Átlát lịch sử là hệ thống bản đồ trình bày các sự kiện trong chương trình và sách giáo khoa lịch sử ở trường phổ thông Bản đồ trong átlat giáo khoa lịch sử khá phong phú, in nhiều màu sắc, diễn tả chi tiết nội dung sự kiện, phù hợp với trình độ, yêu cầu học tập của học sinh, bảo đảm được nguyên tắc sử dụng bản đồ Atlat được sử dụng để giáo viên hướng dẫn học

lại, củng cố kiến thức đã được học trên lớp, học sinh tự trình bày sự kiện thông qua bản đồ trong átlat

Bản đồ câm là bản đồ chỉ có kí hiệu, dạng điểm, dạng đườc và diện tích không có chữ viết mà khi trình bày giáo viên sẽ lần lượt chỉ ra khi trình bày bài mới hoặc giáo viên sử dụng bản đồ câm để kiểm tra học sinh xác định thông tin mà chủ yếu là xác định địa danh

Dựa vào nội dung lịch sử chúng ta có cách phân laọi theo bản đồ tổng hợp và bản đồ chuyên đồ Nếu bản đồ tổng hợp trình bày được nhiều sự kiện trong một giai đoạn, một quá trình lịch sử hay nhiều sự kiện của một lãnh thổ như là bản đồ chiến tranh thế giới nhất, chiến tranh thế giới hai thì bản đồ chuyên đồ lại chỉ đi sâu một sự kiện cụ thể như bản đồ Pháp tấn công Đà Nẵng năm 1858, tấn công Nam Kỳ… trong tổng thể cuộc chiến chống thực dân Pháp xâm lược nước ta giữa thế kỷ XIX

Mỗi cách phân loại có những cơ sở khoa học riêng tuy nhiên để vận dụng hợp lý, hiệu quả và linh động bản đồ thì giáo viên cần nắm vững những các cách phân loại đó

Khi sử dụng bản đồ giáo viên không nên tiến hành tùy tiện, khi cần dung thì đưa ra không dùng nữa thì cất đi tránh trường hợp khiến học sinh phân tán bài học mà chỉ chú tâm vào bản đồ Sử dụng bản đồ giáo viên cần treo ở vị trí hợp lí

Trường hợp sử dụng: chúng ta sử dụng bản đồ khi giảng dạy kiến thức mới để giới thiệu về không gian, địa điểm điễn ra sự kiện, sử dụng khi tường thuật diễn biến một sự kiện, bài ôn tập, sơ kết tổng kết, bài kiểm tra đánh giá học sinh giáo viên có thể ra bài tập vẽ bản đồ hoặc yêu cầu học sinh tự trình

bày diễn biến của sự kiện và rút ra nhận xét của mình

1.1.2.2 Tranh ảnh lịch sử

Đây là một bộ phận của đồ dùng trực quan tạo hình trong dạy học lịch

sử ở trường phổ thông

Ảnh ghi lại những sự kiện đã diễn ra, các nhân vật lịch sử Đây là loại tài liệu cơ bản, trung thực chân xác về quá khứ góp phần tạo biểu tượng cho học sinh, ví dụ như hình ảnh của Tần Thủy Hoàng, Cô - lôm - bô, Ma - gien - lan, Các - Mác, …, ảnh về sự kiện lịch sử như ảnh về cuộc tấn công ngục Batxti ở Pháp 1789, ảnh cuộc mittinh ở khu Đấu Xảo (Hà Nội) năm 1938…

Tranh lịch sử lấy chủ đề về một sự kiện nhân vật qua cảm xúc và tài nghệ của họa sĩ khôi phục lại hình ảnh quá khứ ví như tranh biếm họa về nội dung lịch sử tình cảnh người nông dân Pháp trước cách mạng, tranh về các công cụ sản xuất được phác họa lại…

Tranh ảnh trong sách giáo khoa được lựa chọn nhằm đáp ứng yêu cầu khoa học và sư phạm Loại này được sử dụng khá nhiều và tương đối thường xuyên phục vụ hiệu quả cho nhu cầu dạy học ở trường phổ thông

Trường hợp sử dụng: Tranh ảnh lịch sử được trình bày trong bài cung cấp kiến thức mới hoặc có thể sử dụng khi kiểm tra đánh giá kết quả học tập của học sinh bằng hình thức yêu cầu học sinh sưu tầm tranh ảnh, trình bày nội dung và nhận xét về bức tranh Đặc biệt tranh ảnh là kênh thông tin khá quan trọng trong các hoạt động ngoại khóa Giáo viên cần có những hoạt động

ngoại khóa lịch sử theo chủ đề để phát huy vai trò của kênh hình

1.1.2.3 Niên biểu

Niên biểu là một loại bảng hệ thống hóa các sự kiện lịch sử quan trọng theo thứ tự thời gian, đồng thời nêu lên mối liên hệ và hệ quả của các sự kiện, hiện tượng lịch sử ấy

Trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông, giáo viên có thể sử dụng các loại niên biểu tổng hợp, niên biểu chuyên đề, niên biểu so sánh

Niên biểu tổng hợp là bảng liệt kê những sự kiện lớn trong thời gian dài Loại niên biểu này giúp học sinh có thể ghi nhớ những sự kiện chính,nắm được các mốc thời gian đánh dấu mối quan hệ của các sự kiện quan trọng

Niên biểu chuyên đề là loại niên biểu đi sâu trình bày nội dung một vấn

đề quan trọng nổi bật trong một giai đoạn hoặc một thời kỳ lịch sử nhất định học sinh có thể hiểu được bản chất sự kiện một cách đầy đủ

Niên biểu so sánh là niên biểu dùng để đối chiếu, so sánh các sự kiện xảy ra cùng một lúc trong lịch sử nhằm làm nổi bật đặc trưng của các sự kiện

ấy, cũng có thể là để rút ra một kết luận khái quát có tính chất nguyên lý

Tùy theo tính chất nội dung của bài học mà ta sử dụng loại niên biểu này hay niên biểu khác Để lập niên biểu, thường người ta kẻ các cột dọc cột ngang Số lượng cột và cách ghi theo từng cột và cách ghi theo từng cột phụ thuộc vào nội dung của vấn đề hay sự kiện lịch sử Song giáo viên phải chú ý các mục trong niên biểu phải rõ rang, các sự kiện hoặc nội dung lịch sử nên chọn lọc kỹ để niên biểu không rườm rà

Trường hợp sử dụng: Niên biểu tổng hợp sử dụng trong bài ôn tập, sơ kết, tổng kết Như niên biểu về lịch sử thế giới cận đại thời kỳ thứ nhất hay niên biểu về lịch sử thế giới hiện đại 1917 - 1945 Trước khi đi vào ôn tập, giáo viên những nội dung cơ bản đó giáo viên hướng dẫn chuẩn bị trước ở nhà hoặc giáo viên ôn tập thông qua việc yêu cầu học sinh nhắc lại sự kiện để

hệ thống thành niên biểu

Niên biểu chuyên đề được sử dụng trong loại bài nghiên cứu kiến thức mới đối với những sự kiện lịch sử cơ bản, diễn ra trong thời gian dài và nhiều giai đoạn khác nhau Như là niên biểu về diễn biến cách mạng Pháp 1789, niên biểu về chiến dịch lịch sử Điện Biên Phủ…Giáo viên chuẩn bị niên biểu

để sử dụng trong phần diễn biến của sự kiện kết hợp với sử dụng bản đồ để tường thuật cho học sinh Có thể giáo viên cho các em hoạt động nhóm, những nhóm nhỏ hoàn thành một phần niên biểu Khi củng cố bài học, tùy dung lượng thời gian cho phép mà giáo viên có thể sử dụng niên biểu hoặc ra bài tập về nhà cho các em

Đối với loại niên biểu so sánh chúng ta sử dụng trong bài nghiên cứu kiến thức mới hoặc sử dụng để ra bài tập về nhà, kiểm tra bài cũ của học sinh

trong các bài ôn tập, sơ kết, tổng kết Như niên biểu so sánh cách mạng tư sản Anh và cách mạng tư sản Pháp, niên biểu so sánh chiến tranh thế giới thứ nhất

và chiến tranh thế giới hai…

1.1.2.4 Sơ đồ

Sơ đồ lịch sử nhằm cụ thể hóa nội dung một biến cố học hay một hiện tượng lịch sử để học sinh nắm được những nét chủ yếu, các “logic” vận động, phát triển của lịch sử Trên cơ sở đó, học sinh nắm vững được các đặc trưng

cơ bản, cấu tạo nội hàm của khái niệm Đây là loại đồ dùng trực quan quy ước bằng những mô hình, hình học đơn giản để trình bày, diễn tả cơ cấu tổ chức của một bộ máy nhà nước, các quan hệ trong xã hội hoặc là nội dung lịch sử

Sơ đồ có thể chia thành các loại như loại dùng để diễn tả cơ cấu bộ máy nhà nước (cơ cấu tổ chức bộ máy nhà nước triều Đường ở Trung Quốc, thời

Lê Sơ ở Đại Việt ), loại dùng để thể mối quan hệ xã hội (sơ đồ ba đẳng cấp trước cách mạng Pháp 1789, quan hệ xã hội thời Âu Lạc trước khi chính quyền phương Bắc đô hộ…), sơ đồ được sử dụng trình bày một số lĩnh vực khác như về kinh tế, xã hội, nguyên nhân…

Giáo viên muốn sử dụng tốt sơ đồ thì phải nắm được trường hợp sử dụng cụ thể dựa vào sách giáo khoa, tài liệu tham khảo để thể hiện Sơ đồ phải đảm bảo đước tính thẩm mỹ, trực quan và khoa học để có tác dụng tốt trong giáo dục và phát triển cho học sinh Trên các sơ đồ luôn có những mũi tên thể hiện mối quan hệ, nội dung được biểu hiện trong những ô vuông tương ứng Căn cứ vào lượng thời gian cụ thể mà giáo viên có thể vẽ trực tiếp sơ đồ trên bảng hoặc chuẩn bị sẵn từ trước

Sơ đồ được sử dụng chủ yếu trong quá trình trình bày kiến thức mới hoặc trong bài kiểm tra việc linh hội kiến thức của học sinh Sơ đồ cũng có thể sử dụng trong phần củng cố bài học, kiểm tra

1.1.2.5 Đồ thị

Nhằm biểu hiện, diễn tả về sự phát triển vận động của sự kiện lịch sử,

Trong dạy học lịch sử phổ thông giáo viên thường sử dụng hai loại

Trường hợp sử dụng: Phụ thuộc vào kế hoạch và nội dung bài học mà giáo viên có những trường hợp sử dụng riêng Có thể sử dụng trình bày kiến thức mới khi tường thuật diễn biến, tiến trình phát triển của sự kiện, so sánh các sự kiện với nhau hoặc có thể sử dụng để củng cố bài, kiểm tra đánh giá kết quả học tập của học sinh

sự phân công lao động của các ngành nghề khác nhau

Trường hợp sử dụng: được dùng để trình bày kiến thức mới, củng cố bài, ra bài tập về nhà để giúp học sinh nắm vững kiến thức sâu hơn do biểu đồ thường làm nổi bật so sánh giữa các sự kiện lịch sử, cũng như giúp học sinh nắm được tốc độ phát triển các lĩnh vực trong một quốc gia ở một thời gian nhất định

1.1.2.7 Đồ họa

Đây là một loại đồ dùng trực quan quy ước được hình thành bằng những hình vẽ đơn giản.Giáo viên có thể dùng phấn vẽ trên bảng với phương

pháp là vừa trình bày nội dung vừa vẽ hình nhằm mô tả hình dáng bên ngoài hoặc cấu trúc bên trong của một loại công cụ sản xuất, đồ dùng sinh hoạt,trang phục hoặc trình bày về không gian địa điểm xảy ra lịch sử Ví như phác họa vị trí Đà Nẵng năm 1858, các loại công cụ sản xuất…

Trường hợp sử dụng: đồ họa sử dụng chủ yếu trong bài truyền đạt kiến thức mới và kiểm tra bài cũ cho học sinh góp phần phát triển trí tưởng tượng cho học sinh

1.2 Vị trí,ý nghĩa của việc sử dụng kênh hình trong dạy học lịch sử

1.2.1 Vị trí

Kênh hình có một vị trí hết sức quan trọng trong dạy học không chỉ với

bộ môn lịch sử mà hầu hết với các môn khoa học khác Từ đặc trưng của bộ môn lịch sử cần tạo biểu tượng kết hợp với nguyên tắc trực quan trong dạy học chúng ta thấy rõ ràng nhất thiết phải sử dụng kênh hình trong quá trình dạy học lịch sử

Như chúng ta biết quá trình nhận thức của học sinh cũng tuân theo quy luật nhận thức của loài người “Từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng

và từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn, đó là con đường biện chứng của nhận thức chân lý, nhận thức hiện thực khách quan” Quá trình nhận thức lịch sử của học sinh cũng đi từ cảm tính đến lý tính và vận dụng tri thức của mình phục vụ cuộc sống Tuy nhiên nhận thức lịch sử có một điểm khác biệt do chính đặc trưng của nó quy định đó là tính quá khứ của sự kiện Lịch sử là những cái đã qua không hiển hiện truớc mắt chúng ta, học sinh không thể bắt dầu giai đoạn cảm tính bằng việc quan sát sự kiện thực đang xảy ra, để hiểu được sự kiện thì không còn cách nào khác chúng ta phải sử dụng các đồ dùng trực quan, kênh hình kết hợp với lời nói để tạo biểu tượng cho học sinh hình dung nên sự kiện Con đường hình thành tri thức lịch sử của học sinh chúng ta

có thể khái quát bằng sơ đồ như sau:

Sử dụng kênh hình góp phần giáo dục toàn diện học sinh, nâng cao chất lượng dạy học lịch sử, điều đó được thể hiện:

1.2.2 Ý nghĩa

1.2.2.1 Nhiệm vụ cung cấp kiến thức

Sử dụng kênh hình có ý nghĩa trong việc tạo biểu tượng, thông qua kênh hình học sinh dễ dàng hình dung về các sự kiện, hiện tượng lịch sử từ đó ghi nhớ những hình ảnh cụ thể cùng nội dung sự kiện Nó giúp học sinh nhận thức lịch sử một cách đúng đắn, không hiện đại hóa lịch sử dẫn đến những cách nhìn sai lệch về bản chất của sự kiện, hiện tượng lịch sử

Kênh hình là cơ sở để hiểu biết sâu sắc, cụ thể về bản chất của sự kiện lịch sử, là phương tiện để hình thành các khái niệm lịch sử giúp học sinh nắm vững bản chất của sự kiện

Sự kiện lịch sử

Biểu tượng Lịch sử

Khái niệm lịch sử

Quy luật bài học lịch sử

Vận dụng tri thức lịch

sử vào đời sống

Dưới sự chỉ đạo, hướng dẫn

của giáo viên

[47, 20]

Kênh hình tác động vào thị giác, thính giác của học sinh giúp các em nhớ kỹ, lâu những hình ảnh, có ấn tượng mạnh về kiến thức lịch sử, “hình ảnh được giữ lại đặc biệt vững chắc trong trí nhớ chúng ta, là hình ảnh chúng ta thu nhận được bằng trực quan và những hình ảnh nào được khắc sâu vào trí nhớ chúng ta, thì cũng được chúng ta nhớ kỹ hiểu sâu những tư tưởng của nó”(K.Đ.U - sin - xki)

1.2.2.2 Nhiệm vụ giáo dục

Bộ môn lịch sử nói chung, việc sử dụng kênh hình nói riêng góp phần tích cực vào việc giáo dục học sinh Kênh hình tác động mạnh mẽ đến tư tưởng tình cảm và thái độ của học sinh Khi tiếp cận với những kênh hình như

“Kim tự tháp Ai cập” hay “Cổng I - sơ - ta thành Ba - bi - lon ở Lưỡng Hà” trong bài 3 “Các quốc gia cổ đại phương Đông” lịch sử lớp 10 học sinh sẽ được khơi dậy lòng kính phục những lớp người đi trước và ý thức bảo vệ những công trình vĩ đại đó

Đồ dùng trực quan cũng như kênh hình đều yêu cầu tính chính xác, khoa học, tính thẩm mỹ do đó có tác dụng giáo dục thẩm mỹ cho học sinh Thông qua kênh hình góp phần hình thành, phát triển ở các em những quan điểm thẩm mỹ đúng đắn

1.2.2.3 Nhiệm vụ phát triển kỹ năng, tư duy học sinh

Đồ dùng trực quan nói chung, kênh hình nói riêng phản ánh những hình ảnh chân thực về quá khứ giúp học sinh tập trung sự chú ý, khả năng quan sát của học sinh về hiện tượng, phát triển tư duy và ngôn ngữ cho học sinh Nhìn vào kênh hình học sinh phải huy động năng lực tư duy để phân tích, nhận xét đánh giá hay so sánh các sự kiện hiện tượng lịch sử đồng thời giúp học sinh hình thành, phát triển kỹ năng thực hành bộ môn như vẽ biểu đồ, sơ đồ, lập niên biểu…phục vụ hiệu quả cho việc lĩnh hội tri thức.Chúng ta có thể thấy rõ

ý nghĩa của kênh hình ở sơ đồ sau:

Sơ đồ chỉ rõ tác dụng của kênh hình trên các lĩch vực giáo dưỡng, giáo dục, phát triển Với những ý nghĩa quan trọng trên chúng ta thấy kênh hình là một kênh thông tin không thể thiếu trong dạy và học lịch sử Nó góp phần to lớn nâng cao chất lượng học bộ môn lịch sử, tạo hứng thú cho học sinh Đó là chiếc cầu nối giữa quá khứ và hiện tại Ngoài việc vận dụng các kênh hình có trong sách giáo khoa chúng ta nên tăng cường việc cụ thể hóa kênh chữ trừu tượng bằng những kênh hình giúp học sinh ghi nhớ tốt hơn bài học và phát huy tính tích cực của học sinh

Kênh hình trong dạy

học lịch sử

Vận dụng kiến thức

Minh họa, khắc sâu, bổ sung

sự kiện

Tư duy về thông tin

Thu nhận thông tin

Rèn luyện kỹ năng thực hành [45, 10]

Chương 2 THIẾT KẾ KÊNH HÌNH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ THẾ GIỚI

NGUYÊN THỦY, CỔ ĐẠI VÀ TRUNG ĐẠI

2.1 Cơ sở để thiết kế hệ thống kênh hình dạy học lịch sử thế giới nguyên thủy, cổ đại, trung đại

Để thiết kế kênh hình một cách khoa học, phù hợp với bài học, học sinh

và đạt hiệu quả truyền tải thông tin cao, chúng ta phải dựa trên những cơ sở nhất định

Thứ nhất, chúng ta phải dựa vào mục tiêu dạy học yêu cầu những gì về dung lượng kiến thức, giáo dục học sinh và phát triển những kỹ năng nào để đảm bảo thiết kế kênh hình phù hợp với yêu cầu

Thứ hai, chúng ta phải luôn bám sát mục tiêu, nhiệm vụ, nội dung kiến thức cơ bản của từng phần trong khóa trình lịch sử thế giới nguyên thủy, cổ đại và trung đại Có như vậy, kênh hình thiết kế mới phù hợp với nội dung tránh tình trạng kênh hình xa rời nội dung, không truyền tải được nội dung dẫn tới phản tác dụng Khi xét về mục tiêu, nhiệm vụ của khóa trình thì chúng

ta thấy cũng như các môn học khác, lịch sử là bộ môn có những ưu thế trong việc thực hiện các mục tiêu giáo dục đào tạo của Nhà nước ta Đó là đào tạo nên những người đủ đức đủ tài, có hiểu biết, có tình cảm tiến bộ Do vậy khi giảng dạy khóa trình lịch sử thế giới thời nguyên thủy, cổ đại và trung đại chúng ta phải nắm vững mục tiêu giáo dục, bám sát đường lối chung của Đảng, Nhà nước ta Cụ thể, chúng ta cần thực hiện những nhiệm vụ sau:

- Nhiệm vụ giáo dưỡng

Thông qua việc giảng dạy khóa trình lịch sử thế giới thời nguyên thủy,

cổ đại và trung đại giúp học sinh nắm các kiến thức cơ bản:

Hiểu biết một cách có hệ thống lịch sử phát triển của loài người từ nguyên thủy đến chế độ phong kiến trên cơ sở nắm vững những sự kiện,

người cùng sự thay đổi của tổ chức đó Mặt khác khóa trình cung cấp cho học sinh những nét chính về điều kiện tự nhiên, đặc điểm kinh tế của các quốc gia

cổ đại phương Đông Tổ chức nhà nước và thành tựu văn hóa của các quốc gia đó Cung cấp cho học sinh về điều kiện tự nhiên kinh tế, xã hội và văn hóa của các nước Địa Trung Hải để so sánh với các nước phương Đông

Bước sang chế độ phong kiến, khóa trình cung cấp cho học sinh những hiểu biết về quá trình phát triển, thành tựu về kinh tế, xã hội và văn hóa cùng những sự kiện nổi bật của đất nước Trung Quốc, Ấn Độ, khu vực Đông Nam

Á và Tây Âu

- Nhiệm vụ giáo dục

Ngoài việc cung cấp cho học sinh khối lượng kiến thức có hệ thống về lịch sử thế giới thời nguyên thủy, cổ đại và trung đại, khóa trình còn có tác dụng giáo dục rất cao Đó là bồi dưỡng cho học sinh những nhận thức đúng đắn về nguồn gốc của loài người và có niềm tin về quy luật phát triển của xã hội loài người từ thấp lên cao, từ lạc hậu đến văn minh của lịch sử nhân loại Giúp các em hiểu rằng lịch sử xã hội loài người luôn vận động và phát triển

kế tiếp nhau qua các hình thái kinh tế và hình thái kinh tế sau tiến bộ hơn hình thái kinh tế trước

Đồng thời với việc nắm vững những tri thức về văn hóa, kinh tế, xã hội của các khu vực, của các nước giáo dục cho học sinh có thái độ trân trọng các nền văn hóa, các dân tộc trên thế giới có tinh thần quốc tế chân chính

- Nhiệm vụ phát triển

Hình thành tri thức cho học sinh không đơn giản là giáo viên trình bày những kiến thức cơ bản mà người thầy phải phân tích bản chất sự kiện tạo dựng lại bức tranh quá khứ sinh động nhiều màu sắc đó như nó đã tồn tại Từ

đó hình thành, phát triển năng lực cho các em

Khóa trình lịch sử thế giới thời nguyên thủy, cổ đại và trung đại rèn luyện phát triển khả năng nhận thức, phân tích, tổng hợp, so sánh cho học sinh

Trong điều kiện chúng ta thiết kế và sử dụng hiệu quả kênh hình thì không những tăng hứng thú học tập ở các em mà góp phần lớn trong việc phát triển tư duy của các em Học sinh rèn luyện các kỹ năng làm việc với sách giáo khoa, kênh hình, tài kiệu tham khảo, kỹ năng vẽ bản đồ, đọc bản đồ, phân tích số liệu, nhận xét tranh ảnh, vẽ sơ đồ…Đồng thời còn phát triển được kỹ năng sử dụng ngôn ngữ của học sinh

Thông qua khóa trình lịch sử thế giới nguyên thủy, cổ đại và trung đại giúp họ sinh nắm được những nội dung cơ bản sau:

Ở chương 1: “Xã hội nguyên thủy”, học sinh sẽ lĩnh hội được những tri thức về quá trình loài người xuất hiện và cuộc sống ban đầu của bầy người nguyên thủy Qua so sánh công cụ thời đá cũ và đá mới học sinh thấy được sự tiến bộ trong chế tác công cụ thời đại đồ đá mới Sự chuyển biến thành người hiện đại và cuộc sống của họ Những nét chính về tổ chức xã hội đầu tiên của loài người Sự xuất hiện công cụ kim loại và ý nghĩa quan trọng của nó đối với đời sống con người Sự xuất hiện tư hữu và sự thay đổi trong xã hội dẫn đến hình thành giai cấp

Chương 2: “Xã hội cổ đại” học sinh được tiếp xúc những kiến thức mới

và có góc nhìn khái quát hơn về sự khác nhau giữa phương Đông và phương Tây về đời sống kinh tế, địa bàn, sự hình thành, tổ chức nhà nước và văn hóa thời cổ đại

Chương 3: “Trung Quốc phong kiến” giới thiệu về quá trình hình thành

xã hội phong kiến Sự biến thiên của nhà nước Trung Quốc qua các triều đại Những nét chính về văn hóa, kinh tế của Trung Quốc thời phong kiến

Chương 4: “Ấn Độ thời phong kiến”, học sinh sẽ nắm được những đặc điểm tự nhiên, truyền thống văn hóa của Ấn Độ Sự phát triển của đất nước này qua các vương triều cùng những nét văn hóa đặc sắc của nó, ảnh hưởng tới các nước Đông Nam Á

Chương 5: “Đông Nam Á thời phong kiến” trình bày điều kiên tự

bật về tiến trình lịch sử và văn hóa của khu vực này Học sinh cũng sẽ được cung cấp tri thức về hai nước Lào và Cam - pu - chia - hai nước láng giềng của Việt Nam

Chương 6 “Tây Âu trung đại” trình bày những nội dung cơ bản của Tây

Âu thời trung đại từ việc hình thành chế độ phong kiến đến sự ra đời của thành thị Bên cạnh đó học sinh cũng được cung cấp kiến thức về các cuộc phát kiến địa lý lớn, sự nảy sinh quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa và các phong trào văn hóa như phong trào văn hóa Phục Hưng, phong trào cải cách tôn giáo

Như vậy, khóa trình lịch sử thế giới nguyên thủy, cổ đại và trung đại ở lớp 10 đã vẽ nên một bức tranh nhiều màu sắc mô tả cho học sinh thấy lịch sử

xã hội loài người trải qua các hình thái kinh tế từ thấp đến cao ở cả hai khu vực khác nhau Đông - Tây

Thứ ba, thiết kế kênh hình phải dựa vào trình độ, đặc điểm nhận thức của học sinh lớp 10 để phát huy hiệu quả cao nhất

Cuối cùng, tham khảo nhiều nguồn tài liệu khác nhau để thiết kế nên kênh hình là một cơ sở cũng không kém phần quan trọng

Bám sát những cơ sở thiết kế kênh hình trên, chúng tôi mạnh dạn thiết

ThẩmHai, Thẩm Khuyên (VN) Đông

Phi

Gia - va

- Hình ảnh cuộc sống của người nguyên thủy

- Niên biểu về sự xuất hiện và sự tiến hóa của loài người

Niên đại Cấu tạo

cơ thể

Công cụ lao động

Nơi tìm thấy di cốt Vượn cổ 6 triệu

năm cách ngày nay

- Đứng, đi bằng hai chân

- Dùng tay cầm nắm

Chưa sử dụng

Đông Phi, Tây Á, Lạng Sơn

Người tối

cổ

4 triệu năm cách ngày nay

- Hoàn toàn đi đứng bằng hai chân, tay tự do

- Hộp sọ lớn hình thành trung tâm tiếng nói

Đồ đá cũ (mảnh đá, hòn cuội lớn, ghè một mặt cho sắc)

Đông Phi, Gia va, Bắc Kinh, Thanh Hóa (Việt Nam)

Người tinh khôn

4 vạn năm cách ngày nay

Có cấu tạo như người ngày nay

3 Cuộc

cách mạng

thời đá mới

- Hình ảnh công cụ thời kỳ đá mới

Vượn cổ Người tối cổ Người hiện đại

- Sơ đồ về sự xuất hiện của cụng cụ kim khớ

5500 năm 4000 năm 3000 năm Đồng đỏ Đồng thau Sắt

- Hỡnh ảnh một số cụng cụ bằng đồng, sắt, xương thỳ buổi đầu thời kim khớ

Một số công cụ bằng đồng, sắt, x-ơng thú của buổi đầu thời đại kim khí

- Sơ đồ quỏ trỡnh hỡnh thành tư hữu

Những người cú chức phận Chiếm của chung làm của riờng

Xuất hiện tư hữu

Cú nhiều của cải hơn người khỏc

Quý Tộc

Nông dân công xã

Nô lệ

Vua

Vua chuyên chế

Chính trị Quyền lực tối cao

Quân sự Thủ lĩnh tối cao

Tôn giáo Đại diện tối cao của thần thánh

Kinh tế

Sở hữu tối cao về ruộng đất

- Hình ảnh chữ viết trên mai rùa

- Hình ảnh chữ viết trên thẻ tre

- Hình ảnh chữ viết trên đá huyền thạch

- Chữ viết trên xương thú

c) Toán

học

- Chữ số của người Ấn Độ cổ đại

- Ký hiệu toán học của người Ai Cập

- Lược đồ quốc gia cổ đại Hy - lạp và Rô - ma

1, 2: Lối vào dẫn đến quan tài giả 3: Hành lang đi khó khăn dẫn đến chỗ quan tài thật

4: Phòng hoàng hậu

5: Phòng chứa quan tài vua 6,7: Ngách thông hơi