Vấn đề:Tranh, ảnh lịch sử còn thiếu, chưa phụ vụ đầy đủ bài dạy.Giáo viên chưa hiểu hết tầm quan trọng của tranh ảnh lịch sử.Nhiều giáo viên còn ngại sử dụng kênh hình do sợ mất thời gian hoặc nếu có sử dụng thì chỉ mạng tính chất minh họa cho bài giảng nên chưa phát huy được hết hiệu quả của nó. Điều này sẽ gây khó khăn cho học sinh, học sinh sẽ không nắm bắt được bài học, sẽ không biết suy luận, vận dụng kiến thức vào thực tiễn cuộc sống. Việc sử dụng bức tranh thay cho bài tường thuật, miêu tả dài dòng, nặng nề, có khi nhạt nhẽo, sẽ buộc học sinh phải làm việc với sách giáo khoa, phải hoạt động: quan sát, suy nghĩ, trao đổi, thảo luận... Việc tiếp nhận kiến thức qua kênh hình, kết hợp với bài viết trong sách giáo khoa và các loại tài liệu tham khảo khác sẽ vững chắc, sâu và gây nhiều hứng thú cho học sinh.
Trang 11 Lý do chọn đề tài:
Lịch sử là một môn khoa học xã hội Lịch sử là những sự kiện, hiện tượng
đã xảy ra trong quá khứ của xã hội loài người, nó tồn tại độc lập khách quan với ý muốn của con người Do đặc trưng của hiện thực lịch sử và nhận thức lịch sử, học sinh không thể tiếp xúc trực tiếp với sự kiện lịch sử Việc nhận thức lịch sử phải đi từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng, từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn Do đó, việc tạo biểu tượng lịch sử là một điều kiện để nhận thức lịch sử đúng như nó tồn tại Trên cơ sở biểu tượng mới hình thành được khái niệm và hiểu biết lịch sử một cách khoa học
Có nhiều phương tiện, phương thức để tạo biểu tượng lịch sử cho học sinh, trong
đó đồ dùng trực quan có vị trí đặc biệt quan trọng đối với việc khôi phục, tái tạo lại quá khứ lịch sử
Đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông bao gồm nhiều loại: hiện vật lịch sử, tranh ảnh, các phương tiện trực quan quy ước như bản đồ, đồ thị, niên biểu, sơ đồ,… Các loại đồ dùng trực quan này góp phần không nhỏ vào việc tạo biểu tượng, hình thành khái niệm, phát triển tư duy, cung cấp kiến thức, bồi dưỡng tình cảm, nâng cao nhận thức lịch sử, khả năng thực hành…
Trong sách giáo khoa lịch sử, kênh hình bao giờ cũng gắn liền với nội dung bài viết, câu hỏi, bài tập Do đó kênh hình đã thay thế một phần nội dung đáng kể của bài học Học sinh được sự hướng dẫn của giáo viên tìm hiểu nội dung kênh hình, khai thác triệt để kênh hình qua đó nhận thức được sự kiện đang học một cách hứng thú, sinh động, sâu sắc
mà nhớ lâu, học sinh sẽ yêu thích lịch sử từ đó sẽ nâng cao được hiệu quả dạy học lịch sử
Với tình hình chung, đổi mới phương pháp giảng dạy của bộ môn Lịch sử cũng đã được sự quan tâm đúng mức Nhiều phương pháp mới theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh đã được sử dụng, đặc biệt là ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học
Cũng phải thấy rằng, việc nâng cao chất lượng dạy học bộ môn Lịch sử là sự kết hợp hài hoà, nhuần nhuyễn của cả hệ thống phương pháp, mỗi phương pháp đều có vai trò
Trang 2nhất định riêng Trong đó phương pháp khai thác kênh hình trong sách giáo khoa Lịch sử phục vụ cho giảng dạy, góp phần tích cực đổi mới phương pháp dạy học hiện nay, bởi lẽ:
Trong sách giáo khoa lịch sử, kênh hình bao giờ cũng gắn liền với nội dung bài viết, câu hỏi, bài tập Do đó kênh hình đã thay thế một phần nội dung đáng kể của bài học Kênh hình trong sách giáo khoa không những minh hoạ, làm cơ sở cho việc tạo biểu tượng lịch sử mà còn là một nguồn cung cấp kiến thức cho học sinh, vì một số bài viết trong sách giáo khoa còn có nhiều nội dung để bỏ ngỏ, yêu cầu học sinh thông qua làm việc với tranh ảnh, lược đồ, sơ đồ để tìm tòi, khám phá những kiến thức mới, cần thiết liên quan đến nội dung bài học Ngoài ra việc khai thác tốt kênh hình sẽ tạo nên một không gian sinh động trong giờ học, giúp học sinh chủ động tiếp thu kiến thức và học sinh
sẽ nhớ kĩ, hiểu sâu hơn những kiến thức đã học Bên cạnh đó, còn góp phần phát triển kĩ năng quan sát, phân tích, nhận xét, đánh giá và tư duy ngôn ngữ cho học sinh
Tuy nhiên, làm thế nào để khai thác tốt, nhằm phát huy đúng vị trí, vai trò của kênh hình trong sách giáo khoa Lịch sử thì kĩ năng khai thác kênh hình của giáo viên đóng vai trò quyết định Vì vậy nắm được những kĩ năng cơ bản để khai thác kênh hình sách giáo khoa phục vụ cho việc giảng dạy là sự cần thiết về chuyên môn của giáo viên nói chung và giáo viên Lịch sử nói riêng hiện nay
Để góp phần vào việc đổi mới phương pháp dạy học nói chung, dạy học Lịch sử nói riêng, bản thân tôi xin trình bày một số vấn đề về việc: "Sự cần thiết của việc sử dụng kênh hình trong dạy học lịch sử 6 để góp phần hình thành tri thức lịch sử cho học sinh"
Với việc nghiên cứu đề tài này, giúp giáo viên tiến hành một giờ dạy học hiệu quả hơn, học sinh tích cực chủ động trong việc tiếp thu lĩnh hội kiến thức của bài học Đây cũng là lí do tôi chọn đề tài này
2 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu
2.1 Mục đích nghiên cứu
Tôi thực hiện đề tài này nhằm góp phần nâng cao hiệu quả giảng dạy bộ môn lịch
sử ở trường THCS ABC, tạo sự thích thú học tập cho học sinh và thông qua nội dung kênh hình giáo dục cho học sinh kỹ năng quan sát, khai thác tranh ảnh để nhận thức lịch
sử
Trang 3Từ những nhận thức lịch sử, giáo viên giáo dục tư tưởng tình cảm, đạo đức cho học sinh biết quý trọng, giữ gìn và phát huy những giá trị lịch sử, văn hóa dân tộc
2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu
Nhiệm vụ mà đề tài này hướng đến chính là khơi dậy khả năng tư duy, sáng tạo của học sinh, thông qua các kênh hình về các hình ảnh cũng như về các sự kiện lịch sử của Việt Nam và thế giới, học sinh được khắc sâu và ghi nhớ những nội dung của bài học Từ đó các em có những hiểu biết nhất định về lịch sử của nhân loại, lịch sử của thế giới, thêm yêu quý và tự hào về những trang sử hào hùng của dân tộc, tôn thờ và ngưỡng mộ những danh nhân thế giới nói chung và danh nhân Việt Nam nói riêng
3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:
- Đối tượng nghiên cứu của đề tài này là “Sự cần thiết của việc sử dụng kênh hình trong dạy học lịch sử 6 để góp phần hình thành tri thức lịch sử cho học sinh.”
- Phạm vi đề tài là học sinh lớp 6 của trường trung học cơ sở ABC trong năm học 2016
- 2017 Tôi tập trung khai thác những nội dung kênh hình đã cung cấp cho học sinh trong
sách giáo khoa với các kỹ năng có hiệu quả nhất định đáp ứng mục tiêu bài học
- Kinh nghiệm của tôi sẽ có hiệu quả đối với những giáo viên biết vận dụng linh hoạt các biện pháp khai thác kênh hình trong sách giáo khoa sao cho phù hợp với đặc điểm của trường, lớp và địa phương
4 Phương pháp nghiên cứu:
Để tiến hành thực hiện đề tài này tôi sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:
- Phương pháp nghiên cứu tài liệu bổ trợ về “ Phương pháp dạy học Lịch sử”
- Nghiên cứu các loại sách tham khảo, sách giáo khoa Lịch sử lớp 6; tài liệu chuẩn kiến thức kỹ năng và các nguồn thông tin khác
- Sưu tầm thêm các tranh ảnh liên quan đến nội dung của đề tài
- Phương pháp phân tích, so sánh, đối chiếu
Trang 4- Dự giờ, trao đổi ý kiến với các đồng nghiệp trong quá trình giảng dạy.
- Áp dụng kinh nghiệm, phương pháp mới trên lớp học
- Đánh giá kết quả ban đầu và điều chỉnh bổ sung
5 Tính mới của đề tài:
Đề tài có khả năng mang lại lợi ích thiết thực thông qua việc sử dụng kênh hình, giáo viên luyện cho các em thói quen quan sát và khả năng quan sát các vật thể một cách khoa học, có phân tích, giải thích để đi đến những khái quát, rút ra những kết luận lịch sử Nhờ những việc làm thường xuyên như vậy mà các thao tác tư duy được rèn luyện, khả năng phát huy trí thông minh, sáng tạo của học sinh ngày càng được nâng lên
Trang 5
B PHẦN NỘI DUNG
I Cơ sở lí luận
Do đặc trưng của hiện thực lịch sử và nhận thức Lịch sử, con người nói chung, học sinh các trường trung học cơ sở nói riêng, không thể trực tiếp quan sát sự kiện lịch sử Tuy nhiên, không phải vì thế mà chúng ta không thể hiểu biết quá khứ một cách chính thức, cụ thể
Vậy với mong muốn góp phần nâng cao chất lượng dạy và học môn lịch sử, bằng thực tiễn giảng dạy và học hỏi kinh nghiệm từ đồng nghiệp cũng như tự nghiên cứu tài liệu, tôi xin mạnh dạn đưa ra một số ý kiến chủ quan về việc sử dụng kênh hình trong dạy học Lịch sử 6 Việc sử dụng kênh hình trong sách giáo khoa là một biện pháp quan trọng
để nâng cao chất lượng dạy học
Nội dung sách giáo khoa lịch sử hiện nay, trong điều kiện kinh tế, kĩ thuật, mĩ thuật cho phép, đã giành cho phần kênh hình một tỷ lệ khá cao Đây không phải là tài liệu minh họa như một số người quan niệm mà còn là một bộ phận kiến thức cần hình thành cho học sinh Kênh hình không chỉ sử dụng trong khi trình bày kiến thức mới mà cả khi ôn tập, tổng kết, kiểm tra, hoạt động ngoại khóa và thực hành
Trong sách giáo khoa lịch sử, kênh hình bao giờ cũng gắn liền với nội dung bài viết, các câu hỏi, bài tập Do đó, khi biên soạn sách giáo khoa lịch sử, nhiều loại kênh hình đã thay thế một phần nội dung đáng kể của bài viết Học sinh được sự hướng dẫn của giáo viên tìm hiểu nội dung kênh hình, qua đó nhận thức được sự kiện đang học một cách hứng thú, sinh động, sâu sắc mà nhớ lâu
Để việc thực hiện chương trình, sách giáo khoa mới theo phương hướng đổi mới có hiệu quả, việc sử dụng kênh hình là một yêu cầu bắt buộc trong công tác dạy học Khai thác triệt để chức năng, tác dụng này sẽ tạo điều kiện để giáo viên thực hiện tốt việc đổi
Trang 6mới phương pháp soạn giảng, học sinh có điều kiện chủ động, tích cực tham gia vào quá trình tự nhận thức lịch sử một cách tốt nhất
II Cơ sở thực tiễn :
Chương trình lịch sử lớp 6 mở đầu cho việc dạy và học bộ môn Lịch sử cấp Trung học cơ sở Chương trình này cũng mở đầu cho quá trình học tập lịch sử với tư cách là một môn khoa học của học sinh phổ thông Nội dung của chương trình gồm phần đầu của lịch
sử thế giới và lịch sử dân tộc Học sinh Tiểu học mới vào lớp 6 vừa non yếu về khả năng tiếp thu những kiến thức khoa học, vừa chưa quen với việc học tập một cách khoa học ở cấp Trung học cơ sở Do vậy, chắc chắn các em sẽ gặp rất nhiều khó khăn trong nhận thức Yêu cầu đổi mới phương pháp, nâng cao tính chủ động của học sinh trong quá trình học tập càng làm phức tạp thêm những khó khăn nói trên Hơn nữa, phần đầu của lịch sử thế giới và lịch sử dân tộc là những phần xa xưa nhất, trừu tượng nhất trong toàn bộ quá trình lịch sử nói chung Điều này làm cho giáo viên và học sinh càng thêm lúng túng Việc khai thác kênh hình trong sách giáo khoa là một biện pháp quan trọng để nâng cao chất lượng dạy học, tuy nhiên nó chưa được quan tâm một cách đầy đủ
Chúng ta mới chỉ quan tâm đến kênh chữ nhiều hơn mà không nhận thấy kênh hình không những là nguồn kiến thức quan trọng mà nó còn là phương tiện trực quan có giá trị giúp bài học lịch sử trở nên sinh động và hấp dẫn hơn
Tranh, ảnh lịch sử còn thiếu, chưa phụ vụ đầy đủ bài dạy
Giáo viên chưa hiểu hết tầm quan trọng của tranh ảnh lịch sử
Nhiều giáo viên còn ngại sử dụng kênh hình do sợ mất thời gian hoặc nếu có sử dụng thì chỉ mạng tính chất minh họa cho bài giảng nên chưa phát huy được hết hiệu quả của nó Điều này sẽ gây khó khăn cho học sinh, học sinh sẽ không nắm bắt được bài học,
sẽ không biết suy luận, vận dụng kiến thức vào thực tiễn cuộc sống
Việc sử dụng bức tranh thay cho bài tường thuật, miêu tả dài dòng, nặng nề, có khi nhạt nhẽo, sẽ buộc học sinh phải làm việc với sách giáo khoa, phải hoạt động: quan sát, suy nghĩ, trao đổi, thảo luận Việc tiếp nhận kiến thức qua kênh hình, kết hợp với bài viết trong sách giáo khoa và các loại tài liệu tham khảo khác sẽ vững chắc, sâu và gây nhiều hứng thú cho học sinh
Trang 7Ngay ở Tiểu học, học sinh cũng cần phải được làm quen và học tập các thao tác trí tuệ trong hoạt động khoa học của các nhà sử học, dù mức độ chỉ dừng lại ở các hình thức
sơ đẳng nhất Muốn được như vậy thì việc học lịch sử của học sinh phải được gắn liền với các hoạt động ngoài giờ như tham quan bảo tàng lịch sử, các di tích để được tận mắt nhìn thấy, sờ thấy hiện vật ở nhiều góc độ khác nhau
Chính vì thế, việc sử dụng và khai thác triệt để nội dung các kênh hình trong sách giáo khoa được xem là giải pháp tốt nhằm giúp học sinh có thể tự tạo cho mình các hình ảnh lịch sử, tự hình dung về lịch sử đã diễn ra trong quá khứ
Từ những lý do trên, tôi đã tiến hành nghiên cứu đề tài: “Sự cần thiết của việc sử dụng kênh hình trong dạy học lịch sử 6 để góp phần hình thành tri thức lịch sử cho học sinh”
III Các giải pháp tiến hành giải quyết vấn đề
1 Tình hình chung thông qua quá trình quan sát cũng như qua các lần dự giờ thăm lớp ở bộ môn Lịch sử và các môn khác, tôi nhận thấy rằng:
- Trong giờ dạy lịch sử, giáo viên mới chỉ chú ý đến kênh chữ của sách giáo khoa, coi đây là nguồn cung cấp kiến thức lịch sử duy nhất trong dạy học mà không thấy rằng kênh hình không chỉ là nguồn kiến thức quan trọng, cung cấp một lượng thông tin đáng
kể, mà còn là phương tiện trực quan có giá trị giúp bài học lịch sử trở nên sinh động hơn, hấp dẫn hơn, gây hứng thú học tập hơn cho học sinh
- Có một số giáo viên lại chưa hiểu rõ xuất xứ, nội dung ý nghĩa của kênh hình trong sách giáo khoa nên ngại không dám khai thác
- Bên cạnh đó có những giáo viên đã nhận thức đầy đủ giá trị, nội dung của kênh hình nhưng lại ngại sử dụng, sợ mất thời gian, hoặc sử dụng mang tính hình thức, minh họa cho bài giảng
- Học sinh thường cho rằng : Lịch sử chỉ là môn học phụ, lại là môn học bài không cần phải tư duy nhiều, chỉ cần chép bài đầy đủ và học thuộc bài là được Chính vì thế, trong giờ học lịch sử các em thường ít tập trung chú ý vào bài giảng của giáo viên, làm cho giờ học lịch sử trở nên khô khan, nhàm chán
- Số lượng tranh ảnh, bản đồ, lược đồ, hiện vật phục chế để phục vụ cho việc giảng dạy bộ môn Lịch sử ở nhà trường rất hạn chế, không đủ phục vụ cho mỗi bài học
Trang 8Chính vì thế, việc dạy và học của giáo viên và học sinh chủ yếu dựa vào các tư liệu có từ sách giáo khoa
- Số lượng kênh hình trong sách giáo khoa lịch sử 6 nhiều, đa dạng về chủng loại Trong khi đó thời gian giảng dạy một tiết trên lớp của giáo viên là rất hạn chế nên đã dẫn đến hậu quả là : giáo viên không thể hướng dẫn và cung cấp cho học sinh tiếp cận, phân tích, đánh giá, nhận xét nội dung kiến thức của kênh hình trong sách giáo khoa lịch sử một cách hiệu quả nhất
2 Phương pháp dạy học qua kênh hình trong sách giáo khoa lịch sử lớp 6
Để phát huy hiệu quả khi sử dụng kênh hình, giáo viên cần chú ý những điểm sau:
- Cần phải căn cứ vào nội dung, yêu cầu giáo dưỡng, giáo dục của bài học để lựa chọn phương pháp sử dụng thích hợp
- Khi soạn giáo án, giáo viên hiểu một cách đầy đủ và chính xác nội dung kiến thức phản ánh đó trong kênh hình là gì, phải xác định được thời điểm, thời gian hợp lí để sử dụng kênh hình vào bài dạy, phải xây dựng được hệ thống câu hỏi có tác dụng phát huy tính tích cực của học sinh trong học tập
- Phải đảm bảo sự kết hợp giữa lời nói với việc trình bày nội dung kênh hình theo hướng rèn luyện khả năng thực hành của học sinh, đồng thời kết hợp với các tài liệu khác khi sử dụng
Trong sách giáo khoa lịch sử 6: Tranh, ảnh lịch sử bao gồm có tranh, ảnh phản ánh những thành tựu văn hóa, vật chất và tranh ảnh đền, tượng
Việc khai thác hình vẽ, tranh, ảnh trong dạy học lịch sử là một biện pháp sư phạm rất quan trọng giúp cho học sinh hình dung được quá khứ, làm phong phú kiến thức cho các em Để đạt hiệu quả khi sử dụng, giáo viên cần thực hiện tốt các bước sau:
- Giáo viên hiểu đầy đủ những thông tin kiến thức trong tranh, xây dựng được hệ thống câu hỏi theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh, xác định thời điểm hợp lí khi sử dụng
- Đối với tranh, ảnh phản ánh thành tựu văn hóa, vật chất thì giáo viên cho học sinh quan sát toàn cảnh bức tranh, giáo viên gửi ý, sau đó miêu tả toàn bộ, tỉ mỉ theo phương pháp đàm thoại
Trang 9- Đối với tranh, ảnh phản ánh sự kiện, hiện tượng lịch sử, giáo viên cho học sinh quan sát toàn bộ bức tranh theo nguyên tắc từ trên xuống, từ trái qua phải Tiếp đó gợi mở một số câu hỏi định hướng có vấn đề hướng dẫn học sinh khai thác tranh, sau đó giáo viên nhận xét, bổ sung và chốt lại nội dung kiến thức phản ánh trong tranh
3 Phương pháp khai thác kênh hình trong sách giáo khoa lịch sử 6 ở một số bài cụ thể:
Bài 1 SƠ LƯỢC VỀ MÔN LỊCH SỬ
Mục 2 Học lịch sử để làm gì? Hình 1: Một lớp học ở trường làng xưa (SGK,
trang 3)
Phương pháp giảng dạy:
Bước 1 : Giáo viên hướng dẫn học sinh quan sát bức ảnh từ trái sang phải, từ trên xuống dưới
Bước 2 : Giáo viên đặt câu hỏi gợi mở để học sinh thảo luận: Quan sát hình 1, em thấy lớp học thời xưa khác với lớp học ở trường em bây giờ như thế nào? Vì sao có sự khác biệt đó? Bức ảnh nói lên điều gì?
Bước 3: Giáo viên tổ chức cho học sinh trao đổi và trả lời các câu hỏi trên
Bước 4 : Giáo viên chốt lại và phân tích thêm:
- Đây là bức ảnh chụp khung cảnh của một lớp học ở trường làng xưa, nhìn vào bức ảnh, ta thấy lớp học được tổ chức ở ngoài trời, ngay trước sân nhà, không có phòng
Trang 10học riêng cũng như không có bảng đen, phấn trắng Lớp học có khoảng 7 – 8 học sinh; sách vở được đặt ngay dưới nền, trước mặt Tất cả học sinh đều mặc quần trắng và áo the dài và đặc biệt không có học sinh nữ Tất cả ngồi xếp bằng, tư thế ngay ngắn, tay khoanh trước ngực chăm chú nhìn vào thầy giáo; một học sinh đứng cạnh bàn, mặt quay vào thầy giáo, có lẽ đang trả lời câu hỏi của thầy
- Lớp học trong kênh hình khác với lớp học ngày nay là lớp có ít học sinh, học sinh
nữ không được đi học cho thấy sự bất bình đẳng, trọng nam khinh nữ, thầy và trò không
có phòng học riêng, không có bảng đen, không có bàn ghế cho thầy trò Sở dĩ có sự khác nhau đó là do thời xưa điều kiện sống còn nghèo nàn so với ngày nay Qua đó thấy rõ tinh thần hiếu học, tôn sư trọng đạo, một truyền thống tốt đẹp của dân tộc Việt Nam
Bài 3 XÃ HỘI NGUYÊN THỦY
Mục 1 Con người đã xuất hiện như thế nào? Hình 4 – Săn ngựa rừng (SGK,
trang 8)
Bước 1 : Giáo viên hướng dẫn học sinh quan sát toàn bộ bức ảnh
Bước 2 : Giáo viên đặt câu hỏi gợi mở để học sinh khai thác nội dung: Quan sát bức ảnh, hãy cho biết: Ngày xưa người nguyên thủy đã dùng cách gì để săn được ngựa rừng?
Bước 3 : Giáo viên tổ chức cho học sinh trả lời các câu hỏi trên theo từng cá nhân, học sinh khác nhận xét
Bước 4 : Giáo viên chốt lại và phân tích thêm: