Kiến thức: - Môn Ngữ văn: + Cảm nhận được vẻ đẹp thiên nhiên thơ mộng của sông Hương xứ Huế trên nhiều phương diện: địa lí, lịch sử, văn hóa.. + Hiểu được những cảm nhận tinh tế và sâu
Trang 1Ngày soạn: 06/12/2015 Môn: Văn học Tiết PPCT: 52, 53
AI ĐÃ ĐẶT TÊN CHO DÒNG SÔNG?
Hoàng Phủ Ngọc Tường
-I/ Mục tiêu bài học:
1 Kiến thức:
- Môn Ngữ văn:
+ Cảm nhận được vẻ đẹp thiên nhiên thơ mộng của sông Hương xứ Huế trên nhiều phương diện: địa lí, lịch sử, văn hóa
+ Hiểu được những cảm nhận tinh tế và sâu sắc của tác giả dành cho sông Hương và cũng là niềm tự hào đối với quê hương đất nước
+ Hiểu được những đặc sắc nghệ thuật của bài kí và phong cách nghệ thuật kí của Hoàng Phủ Ngọc Tường
- Tích hợp môn Địa lí:
+ Xác định được vị trí địa lí (thủy trình) của con sông Hương xứ Huế
+ Xác định được vị trí Huế, vị trí sông Hương trên bản đồ
- Tích hợp môn Lịch sử:
+ Xác định và hiểu được về huyền thoại nguồn gốc của tên gọi sông Hương
+ Xác định được vẻ đẹp của sông Hương gắn liền với những sự kiện lịch sử của Huế, của dân tộc
- Tích hợp bảo tồn bản sắc văn hóa:
Hiểu và cảm nhận được các giá trị văn hóa cổ truyền của xứ Huế, đặc biệt là ca Huế trên sông Hương - một hình thức nghệ thuật văn hóa đặc sắc Là sự kết hợp, giao thoa giữa
nhã nhạc cung đình Huế (UNEESCO công nhận là Kiệt tác truyền khẩu và phi vật thể nhân loại vào năm 2003) với ca hát dân gian.
2 Kĩ năng:
+ Rèn luyện kĩ năng đọc hiểu văn bản thuộc thể loại kí văn học
+ Rèn luyện năng lực phân tích và cảm nhận tác phẩm kí văn học
3 Thái độ:
+ Hiểu và yêu hơn những nét đẹp về dòng sông Hương, về mảnh đất cố đô Huế thơ mộng, trữ tình Và qua đó, hãy biết đánh động tình yêu trong tâm hồn mình trước dòng sông quê hương đã nuôi lớn cuộc đời mỗi con người
+ Giáo dục và bồi dưỡng cho các em hãy luôn sống trong tâm thế có trách nhiệm với
cuộc đời, luôn biết ngạc nhiên về cái bí ẩn, phong phú vô tận của tạo vật Đồng thời biết lớn
lên và trưởng thành hơn về tình yêu quê hương xứ sở, tình yêu đất nước
4 Phát triển năng lực:
+ Năng lực thu thập và xử lý thông tin liên quan đến văn bản
+ Năng lực đọc – hiểu một văn bản theo đặc trưng thể loại; năng lực lĩnh hội văn bản kí
+ Năng lực thu thập, xử lí thông tin; giải quyết vấn đề, cảm thụ và hợp tác.
+ Năng lực giao tiếp ứng xử ; năng lực thẩm mĩ ; năng lực quản lí bản thân
II/ Phương tiện dạy học:
Trang 2GV: Sgk, Sgv; giáo án powerpoint, máy chiếu; tài liệu tham khảo; tranh ảnh minh họa; băng hình phim tài liệu; âm nhạc; phiếu học tập
Học sinh: Sgk, vở soạn, vở ghi, vẽ biểu đồ, vẽ tranh, sưu tầm tư liệu, tài liệu, tranh ảnh
về sông Hương, về văn hóa Huế
III/ Cách thức tiến hành:
Dạy học theo dự án, sơ đồ tư duy, đóng vai làm hướng dẫn viên, đóng vai kể lại câu chuyện
Thuyết trình, nêu vấn đề: đàm thoại, đối thoại, phân tích, bình giảng, gợi tìm, thảo luận nhóm,
IV/ Tiến trình dạy học:
1/ Ổn định lớp; Kiểm tra bài cũ:
2/ Bài mới: GV giới thiệu bài mới, nêu yêu cầu định hướng bài học bằng cách, trình chiếu vị
trí địa lí của tỉnh Thừa Thiên Huế, vị trí địa lí thành phố Huế, giới thiệu về vị trí của sông Hương trên bản đồ, để từ đó dẫn dắt vào nội dung bài học
* Hoạt động 1: GV hướng dẫn HS tìm
hiểu chung về tác giả, tác phẩm
Hoạt động này hình thành phẩm
chất, năng lực thu thập, xử lí thông tin
liên quan đến văn bản.
? Kết hợp với phần tiểu dẫn / Sgk cùng
những hiểu biết cá nhân, hãy giới thiệu
ngắn gọn về cuộc đời, sự nghiệp văn học
của nhà văn Hoàng Phủ Ngọc Tường:
+ Hoàng Phủ Ngọc Tường gắn bó với
vùng quê nào? Vốn hiểu biết của nhà
văn ra sao?
+ Nhà văn chuyên viết thể loại gì? Các
tác phẩm tiêu biểu? Đặc sắc nghệ thuật
của nhà văn?
- GV: Chốt lại các ý chính, giới thiệu
chân dung tác giả, giới thiệu một số tác
phẩm chính, nhấn mạnh phong cách sáng
tác bút kí của nhà văn
? Trình bày những hiểu biết về bài kí “Ai
đã đặt tên cho dòng sông?”
? Xuất xứ của tác phẩm.
I/ Tìm hiểu chung:
1/ Tác giả:
a/ Cuộc đời:
- Sinh năm 1939 tại thành phố Huế
- Quê gốc ở Quảng Trị, sống, học tập và hoạt động cách mạng ở Huế
→ Cuộc đời tác giả gắn liền với Huế nên tình cảm, tâm hồn thấm đẫm nền văn hóa của mảnh đất này
b/ Sự nghiệp văn học:
- Các tác phẩm chính: (Sgk)
- Là nhà văn chuyên viết về bút kí:
+ Sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa chất trí tuệ và chất trữ tình
+ Lối liên tưởng phóng khoáng, lối hành văn hướng nội, súc tích, mê đắm, tài hoa
+ Vốn hiểu biết sâu rộng về nhiều lĩnh vực lịch
sử, địa lí, văn hóa, phong tục tập quán
2 Tác phẩm “Ai đã đặt tên cho dòng sông”:
- Xuất xứ: in trong tập sách cùng tên, viết tại Huế (1981)
- Thể loại: tuỳ bút + Ghi chép người thật, việc thật
+ Cung cấp những hiểu biết phong phú
+ Nhà văn trực tiếp bày tỏ tình cảm, cảm xúc
→ Thể loại văn xuôi tự sự - trữ tình
- Bố cục gồm 3 phần:
Trang 3? Xác định thể loại của bài kí? Đặc điểm
của thể loại.
- GV cung cấp thêm một số thông tin về
đặc trưng của thể loại kí
? Cho biết bố cục của tác phẩm “Ai đã
đặt tên cho dòng sông?” Nội dung
chính của từng phần.
? Nêu ý nghĩa nhan đề của tác phẩm.
? Xác định vị trí của đoạn trích?
? Phân chia bố cục đoạn trích Nội dung
chính của từng đoạn.
- GV hướng dẫn HS đọc diễn cảm văn
bản kí: cần đọc với giọng tha thiết, sâu
lắng theo từng đoạn văn
- GV nhận xét cách đọc của HS
* Hoạt động 2: GV hướng dẫn HS đọc
hiểu văn bản.
Hoạt động này hình thành phẩm
chất, năng lực đọc – hiểu văn bản theo
đặc trưng thể loại; năng lực lĩnh hội
văn bản kí Năng lực thu thập, xử lí
thông tin; giải quyết vấn đề, cảm thụ
và hợp tác.
Dạy học theo dự án: GV đã giao nhiệm
vụ cho mỗi nhóm, thời gian trước 1 tuần:
hoàn thành bản đồ thủy trình của sông
Hương, thu thập, sưu tầm tranh ảnh, tài
liệu về sông Hương, về văn hóa Huế; kết
hợp với Sgk đề hoàn thành nhiệm vụ
theo yêu cầu
? Hãy cho biết tác giả tái hiện vẻ đẹp
+ Phần 1: Ca ngợi vẻ đẹp thơ mộng, giàu truyền thống văn hóa lịch sử của dòng sông Hương – xứ Huế
+ Phần 2: Sông Hương và thành phố Huế với bề dày lịch sử oai hùng thông qua thành tựu khảo cổ học về di tích thành cổ Hóa Châu
+ Phần 3: Viết về làng Thành Trung có nghề
trồng rau thơm, trả lời câu hỏi “Ai đã đặt tên cho dòng sông”
- Ý nghĩa nhan đề:
+ Lưu ý người đọc về cái tên đẹp của dòng sông: sông hương, sông thơm
+ Gợi lên niềm biết ơn đối với những người đã khai phá miền đất này Chính những người dân bình thường – những người sáng tạo ra văn hóa, văn học, lịch sử “đã đặt tên cho dòng sông”
3 Đoạn trích:
- Vị trí: thuộc phần 1 của tác phẩm
- Bố cục: gồm 2 phần:
+ Phần đầu: từ đầu đến quê hương xứ sở”: Vẻ
đẹp của sông Hương gắn với thủy trình
+ Phần cuối (đoạn còn lại): Sông Hương – dòng sông của lịch sử, văn hóa, thi ca
II/ Đọc hiểu văn bản:
1/ Vẻ đẹp của sông Hương:
a/ Vẻ đẹp gắn với thủy trình:
* Vẻ đẹp của sông Hương ở thượng nguồn:
- Sông Hương “là bản trường ca của rừng già”:
sức sống mãnh liệt, hùng vĩ
- Sông Hương “như một cô gái Di –gan phóng khoáng và man dại”: hoang dại, phóng khoáng, tự
do nhưng cũng rất đỗi tình tứ
- Sông Hương “trở thành người mẹ phù sa của một cùng văn hóa xứ sở - đẹp dịu dàng và trí tuệ”: dịu
dàng, sâu lắng, là sự khởi nguồn của không gian văn hóa Huế
→ Nghệ thuật: so sánh, ẩn dụ, liên tưởng, tính từ giàu sắc thái, biểu cảm, gợi cảm; nhịp văn nhanh dồn dập, mãnh liệt …
→ Sông Hương như một người con gái của núi rừng
Trang 4của sông Hương với thủy trình như thế
nào? Tưởng tượng vẽ lược đồ về thủy
trình đó Đồng thời GV phát phiếu thảo
luận số 01 cho 3 nhóm:
? Nhóm 1: Tìm hiểu vẻ đẹp của sông
Hương ở thượng nguồn (gợi ý: Sông
Hương được miêu tả như thế nào, dẫn
chứng? Tác giả sử dụng nghệ thuật gì?
Cảm nhận vẻ đẹp của sông Hương qua
sự miêu tả của tác giả)
? Nhóm 2: Tìm hiểu vẻ đẹp của sông
Hương ở ngoại vi thành phố Huế (gợi ý:
Sông Hương được miêu tả như thế nào,
dẫn chứng? Tác giả sử dụng nghệ thuật
gì? Cảm nhận vẻ đẹp của sông Hương
qua sự miêu tả của tác giả)
? Nhóm 3: Tìm hiểu vẻ đẹp của sông
Hương ở giữa lòng thành phố Huế (gợi
ý: Sông Hương được miêu tả như thế
nào, dẫn chứng? Tác giả sử dụng nghệ
thuật gì? Cảm nhận vẻ đẹp của sông
Hương qua sự miêu tả của tác giả)
- Các nhóm thống nhất lại nội dung, cử
người đại diện lên thuyết trình sản phẩm
theo nội dung yêu cầu của nhóm mình
- Các nhóm còn lại nhận xét, bổ sung
thêm
- Tích hợp môn Địa lí: GV trình chiếu
bản đồ về thủy trình của sông Hương
- GV: nhận xét kết quả từ sản phẩm của
mỗi nhóm Dựa trên bản đồ thủy trình
sông Hương, GV kết hợp với gợi mở,
phân tích, bình giảng, phát hiện, đối
thoại để hoàn thiện kiến thức
- Tích hợp Bảo tồn bản sắc văn hóa:
GV cho HS nghe bản nhạc slow waltz
Xem clip ngắn về trình diễn ca Huế trên
sông Hương
- Cho HS nêu cảm nhận, liên hệ kiến
thức bài học
- Cho HS lên chỉ lại thủy trình của sông
Hương trên bản đồ, nhấn mạnh ở khúc
ngoặt trước khi rời thành phố Huế
tự nhiên, tràn đầy sức sống - cá tính mà vẫn tiềm ẩn
sự dịu dàng, sâu lắng, trí tuệ
* Vẻ đẹp của sông Hương ở ngoại vi thành phố Huế:
- Sông Hương như “người con gái đẹp” được
“người tình mong đợi” đến đánh thức → dịu dàng,
e ấp khi gặp được người yêu:
+ Một vóc dáng mới, một sức sống mới đầy khao
khát, lãng mạn “sông Hương chuyển dòng một cách liên tục”.
+ Một sự biến ảo pha chút “đỏng đảnh”, tình tứ,
làm điệu, làm duyên của người con gái đang yêu khi sông Hương liên tục thay áo mới với màu nước
“sớm xanh, trưa vàng, chiều tím”.
- Sông Hương mang một “vẻ đẹp trầm mặc”, “như triết lí, như cổ thi” khi chảy qua những lăng tẩm,
thành quách của vua chúa thời Nguyễn
Nghệ thuật: câu văn giàu chất họa,tăng cường thủ pháp nhân hóa, ngôn từ giàu cảm xúc, nhiều liên tưởng
Sông Hương phô khoe hết những vẻ đẹp của người con gái Huế đang yêu
* Vẻ đẹp của sông Hương giữa lòng thành phố Huế:
- Sông Hương – “ điệu slow tình cảm dành riêng cho Huế”.
- Sông Hương – “người tài nữ đánh đàn lúc đêm khuya”.
- Sông Hương – người tình dịu dàng và chung thủy
ở khúc biệt li với Huế
* Vẻ đẹp của sông Hương gắn với thủy trình:
- Sông Hương ở thượng nguồn ( )
- Sông Hương ở ngoại vi thành phố Huế ( ) Sông Hương ở giữa lòng thành phố Huế ( )
→ Hoàng Phủ Ngọc Tường miêu tả sông Hương từ
nhiều không gian, thời gian, điểm nhìn khác nhau
→Tác giả tưởng tượng sông Hương như một cô gái mang trong mình tình yêu tha thiết với thành
phố Huế
Trang 5- HS tiếp tục thảo luận nhóm, thống nhất
vẽ sơ đồ tóm lược những vẻ đẹp của
sông Hương gắn với thủy trình
? Hãy so sánh giữa hình ảnh sông
Hương trong kiến thức địa lí với sông
Hương qua bút kí của Hoàng Phủ Ngọc
Tường có gì khác
- Học sinh đóng vai là hướng dẫn viên du
lịch, giới thiệu cho khách tham quan về
vẻ đẹp lịch sử, văn hóa, thi ca của sông
Hương, xứ Huế
- Tích hợp môn Lịch sử: Giáo viên
cung cấp những tư liệu, những sự kiện
lịch sử liên quan đến sông Hương, đến
Huế
GV cho HS xem một đoạn phim tài liệu
ngắn về các cách giải thích nguồn gốc
tên gọi sông Hương
? Em nhận thức được gì về lịch sử của
dòng sông Hương, của Huế qua bút kí
Hoàng Phủ Ngọc Tường.
? Dòng sông Hương đã làm nên nét văn
hóa độc đáo của xứ Huế như thế nào.
? Cảm nhận của bản thân về dòng sông
thi ca xứ Huế (GV liên hệ một số câu
thơ của: Bùi Giáng, Thu Bồn, Hàn Mặc
Tử, viết về sông Hương)
- GV chiếu một số hình ảnh về sông
Hương
→Từ đó thể hiện tình cảm yêu mến thiết tha, của
tác giả với cảnh đẹp tự nhiên và đậm màu sắc văn hóa của dòng sông quê hương
b/ Dòng sông của lịch sử, văn hóa, thi ca:
* Dòng sông của lịch sử:
- Trong thời chiến: dòng sông anh hùng “tự biết hiến đời mình làm một chiến công”:
+ Từ xa xưa: là một dòng sông biên thùy xa xôi của đất nước các vua Hùng
+ Thời trung đại: Vẻ vang soi bóng kinh thành Phú Xuân của người anh hùng Nguyễn Huệ
+ Thời chống Pháp: Sống hết lịch sử bi tráng của thế kỉ 19 với máu của các cuộc khởi nghĩa Đi vào thời đại Cách mạng tháng tám bằng những chiến công rung chuyển
+ Thời chống Mỹ: Góp phần vào chiến dịch Mậu Thân
- Trong cuộc sống đời thường: “tự nguyện làm một
người con gái dịu dàng của đất nước” – Sông
Hương như mang phẩm chất ngàn đời của con
người Việt Nam “đạp quân thù xuống đất đen/ súng gươm vứt bỏ lại hiền như xưa”.
→ Sử thi mà cũng là trữ tình, bản hùng ca mà cũng
là bản tình ca dịu dàng tươi mát Sông Hương “là dòng sông của sử thi viết giữa màu cỏ lá xanh biếc”
* Dòng sông của văn hoá:
- Dòng sông gắn với những phong tục, với nét đẹp
tâm hồn của người dân xứ Huế:
+ Màu sương khói trên sông Hương giống màu
áo điều lục, một sắc áo cưới của các cô dâu trẻ trong tiết sương giáng
* Dòng sông của thi ca – không lặp lại mình:
- Là vẻ đẹp mơ màng “dòng sông trắng lá cây xanh” trong thơ Tản Đà.
- Là vẻ đẹp hùng tráng “như kiếm dựng trời xanh”
của Cao Bá Quát
- Là nỗi quan hoài vạn cổ trong thơ Bà huyện Thanh Quan
- Là sức mạnh phục sinh tâm hồn trong thơ Tố Hữu
Trang 6? Sức hấp dẫn của bài kí, xét đến cùng
là sự hấp dẫn của cái tôi tác giả Hình
tượng cái tôi của Hoàng Phủ Ngọc
Tường hấp dẫn em ở điều gì.
* Hoạt động 3: GV hướng dẫn HS tổng
kết bài học.
Hoạt động này hình thành phẩm
chất, năng lực giao tiếp ứng xử ; năng
lực thẩm mĩ ; năng lực quản lí bản
thân.
- GV định hướng cho HS tự đánh giá,
tổng kết những giá trị đặc sắc của bài kí
trên hai mặt: giá trị nghệ thuật và giá trị
nội dung
- GV củng cố, bổ sung hoàn chỉnh, chốt
lại nội dung bài học
→ Sông Hương đem lại nguồn cảm hứng bất tận, mới mẻ cho các thi nhân.
2 Vẻ đẹp của hình tượng “cái tôi” tác giả:
- Một cái tôi tài hoa với khả năng liên tưởng phong phú và độc đáo
- Một cái tôi uyên bác, giàu trí tuệ với những hiểu biết sâu rộng về địa lí, lịch sử, văn hóa của sông Hương – xứ Huế anh hùng
- Một cái tôi nội cảm với tình yêu đến đắm say với dòng sông Hương, xứ Huế mộng mơ
III Tổng kết:
1 Giá trị nghệ thuật:
- Ngôn từ: phong phú, chọn lọc.
- Biện pháp tu từ: nhân hóa, so sánh, liên tưởng
- Giọng điệu: trữ tình, say đắm.
2 Giá trị nội dung:
- Vẻ đẹp đa diện của Sông Hương
- Hình tượng cái tôi tài hoa của tác giả
- Khơi gợi ở người đọc tình yêu quê hương đất nước
3/ Củng cố:
Bài tập sáng tạo: HS đóng vai người con gái sông Hương tự kể câu chuyện tình yêu của
mình
GV phát phiếu học tập số 02 cho HS: sau 3 phút, HS nộp lại kết quả phiếu học tập.
4/ Dặn dò:
Bài tập về nhà: Bằng cảm nhận, sự hiểu biết, yêu mến về vẻ đẹp của sông Hương, HS trải nghiệm bằng cách vẽ tranh Thời gian 05 ngày, nộp lại cho GV
Học bài, soạn bài tiết 54
* Đánh giá, rút kinh nghiệm sau tiết dạy: