Đề cương TRIẾT HỌC MÁCLENIN 1 ĐH Dược HN

Đề cương tổng hợp kiến thức Triết học 1 Đại Học Dược Hà Nội MÔ TẢ Đề cương được thực hiện bởi Sinh viên Trường Đại Học Dược Hà Nội theo chuẩn chương trình học tại trường. Thông qua đề cương bạn đọc có thể nắm bắt một cách tổng quát và sơ lược nhất về bộ môn Triết Học cũng như môi trường học tại trường Đại Học Dược Hà Nội. Mọi thông tin liên hệ các đề cương và tài liệu khác xin liên hệ với số điện thoại: 0981244215. Email: tri.phamvan1112gmail.com Chúc các bạn học tập thật tốt

MỤC LỤC

Câu 1 (k59): Phân tích điều kiện lịch sử và những tiền đề ra đời của triết học Mác (khác với chủ nghĩa

Mác) 2

Câu 2: Phân tích định nghĩa vật chất của Lê nin, từ đó rút ra ý nghĩa phương pháp luận khi nghiên cứu vật chất Vai trò của định nghĩa vật chất? 6

Câu 3: Phân tích nguồn gốc, bản chất của ý thức theo quan niệm của triết học Mác-lê nin 11

Câu 4: Trình bày nguyên lý cơ bản của của phép biện chứng duy vật và rút ra ý nghĩa phương pháp luận trong nhận thức (giáo trình) 15

Phần chung: 15

Câu 5: Cặp phạm trù chung riêng 16

Phần chung: 16

Phạm trù Cái riêng – cái chung 16

Câu 6: Hình thái kinh tế xã hội xã là gì? Vì sao nói sự phát triển của hình thái kinh tế xã hội là một quá trình lịch sử tự nhiên? 18

Câu 7: Biện chứng của quá trình nhận thức 20

Câu 8: Phân tích quy luật lượng chất 25

A Phạm trù quy luật: 25

B Khái niệm chất và lượng 26

Mối quan hệ biện chứng giữa chất và lượng 27

Câu 9 : SẢN XUẤT VẬT CHẤT LÀ GÌ? VAI TRÒ CỦA SẢN XUẤT VẬT CHẤT 30

Câu 10 : Trình bày nội dung quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất (hay mối quan hệ giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất) 31

Câu 11: Bản chất con người 36

A Giới thiệu chung 36

B Quan điểm của TH Mác-Lênin về con người 37

Câu 12: Tồn tại xã hội và ý thức xã hội 38

Câu 13: GIAI CẤP VÀ ĐẤU TRANH GIAI CẤP 42

Đề cương môn Triết học

Câu 1 (k59): Phân tích điều kiện lịch sử và những tiền đề ra đời của triết học Mác (khác với chủ nghĩa Mác)

1 Điều kiện kinh tế - xã hội

a) Sự củng cố và phát triển của phương thức sản xuất tư bản chủ

nghĩa trong điều kiện cách mạng công nghiệp

• Triết học Mác ra đời vào những năm 40 của thế kỷ XIX Sự phát triển rất mạnh mẽcủa lực lượng sản xuất do tác động của cuộc cách mạng công nghiệp, làm cho phươngthức sản xuất tư bản chủ nghĩa được củng cố vững chắc ở những nước Tây Âu:

- Nước Anh đã hoàn thành cuộc cách mạng công nghiệp và trở thành cường quốc côngnghiệp lớn nhất

- Pháp, cuộc cách mạng công nghiệp đang đi vào giai đoạn hoàn thành

- Cuộc cách mạng công nghiệp cũng làm cho nền sản xuất xã hội ở Đức được pháttriển mạnh ngay trong lòng xã hội phong kiến

• Sự phát triển mạnh mẽ lực lượng sản xuất làm cho quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩađược củng cố, phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa phát triển mạnh mẽ trên cơ sở vậtchất - kỹ thuật của chính mình, do đó đã thể hiện rõ tính hơn hẳn của nó so với phươngthức sản xuất phong kiến

• Mặt khác, sự phát triển của chủ nghĩa tư bản làm cho những mâu thuẫn xã hội càngthêm gay gắt và bộc lộ ngày càng rõ rệt Của cải xã hội tăng lên nhưng chẳng những lýtưởng về bình đẳng xã hội mà cuộc cách mạng tư tưởng nêu ra đã không thực hiện được

mà bất công xã hội lại tăng thêm, đối kháng xã hội thêm sâu sắc, những xung đột giữa

vô sản và tư sản đã trở thành những cuộc đấu tranh giai cấp

b) Sự xuất hiện của giai cấp vô sản trên vũ đài lịch sử với tư cách

hội và giai cấp vô sản là giai cấp bị trị thì mâu thuẫn giữa vô sản với tư sản vốn mangtính chất đối kháng càng phát triển, trở thành những cuộc đấu tranh giai cấp.:

- Cuộc khởi nghĩa của thợ dệt ở Lyông (Pháp) năm 1831, bị đàn áp và sau đó lại nổ ravào năm 1834

- Ở Anh, có phong trào Hiến chương vào cuối những năm 30 thế kỷ XIX, là "phong

trào cách mạng vô sản to lớn đầu tiên, thật sự có tính chất quần chúng và có hình thứcchính trị"

- Nước Đức cuộc đấu tranh của thợ dệt ở Xilêdi đã mang tính chất giai cấp tự phát và

đã đưa đến sự ra đời một tổ chức vô sản cách mạng là "Đồng minh những người chínhnghĩa"

• Trong hoàn cảnh lịch sử đó, giai cấp tư sản không còn đóng vai trò là giai cấp cáchmạng

- ở Anh và Pháp, giai cấp tư sản đang là giai cấp thống trị, lại hoảng sợ trước cuộc đấutranh của giai cấp vô sản nên không còn là lực lượng cách mạng trong quá trình cải tạodân chủ như trước

- giai cấp tư sản Đức đang lớn lên trong lòng chế độ phong kiến, vốn đã khiếp sợ bạolực cách mạng khi nhìn vào tấm gương Cách mạng tư sản Pháp

1789, nay lại thêm sợ hãi trước sự phát triển của phong trào công nhân Đức Nó mơtưởng biến đổi nền quân chủ phong kiến Đức thành nền dân chủ tư sản một cách hoàbình

=> Vì vậy, giai cấp vô sản xuất hiện trên vũ đài lịch sử không chỉ có sứ mệnh là "kẻ pháhoại" chủ nghĩa tư bản mà còn là lực lượng tiên phong trong cuộc đấu tranh cho nềndân chủ và tiến bộ xã hội

c) Thực tiễn cách mạng của giai cấp vô sản là cơ sở chủ yếu nhất cho

sự ra đời triết học Mác.

Triết học, theo cách nói của Hêghen, là sự nắm bắt thời đại bằng tư tưởng Vì vậy, thựctiễn xã hội nói chung, nhất là thực tiễn cách mạng vô sản, đòi hỏi phải được soi sángbởi lý luận nói chung và triết học nói riêng

Sự xuất hiện giai cấp vô sản cách mạng đã tạo cơ sở xã hội cho sự hình thành lý luậntiến bộ và cách mạng mới Đó là lý luận thể hiện thế giới quan cách mạng của giai cấpcách mạng triệt để nhất trong lịch sử, do đó, kết hợp một cách hữu cơ tính cách mạng và

tính khoa học trong bản chất của mình; nhờ đó, nó có khả năng giải đáp bằng lý luậnnhững vấn đề của thời đại đặt ra Lý luận như vậy đã được sáng tạo nên bởi C.Mác vàPh.Ăngghen, trong đó triết học đóng vai trò là cơ sở lý luận chung: cơ sở thế giới quan

và phương pháp luận

"Giống như triết học thấy giai cấp vô sản là vũ khi vật chất của mình, giai cấp vô sản

cũng thấy triết học là vũ khí tinh thần của mình”

2 Nguồn gốc lý luận và những tiền đề khoa học tự nhiên

a) Nguồn gốc lý luận

Để xây dựng học thuyết của mình ngang tầm cao của trí tuệ nhân loại, C.Mác vàPh.Ăngghen đã kế thừa những thành tựu trong lịch sử tư tưởng của nhân loại Lênin chỉ

rõ học thuyết của Mác "ra đời là sự thừa kế thẳng và trực tiếp những học thuyết của

những đại biểu xuất sắc nhất trong triết học, trong kinh tế chính trị học và trong chủnghĩa xã hội”

- Triết học cổ điển Đức, đặc biệt với hai nhà triết học tiêu biểu là Hêghen và Phoiơbắc,

là nguồn gốc lý luận trực tiếp của triết học Mác

C.Mác và Ph.Ăngghen đánh giá cao tư tưởng biện chứng của triết học Hêghen Chínhcái "hạt nhân hợp lý" đó đã được Mác kế thừa bằng cách cải tạo, lột bỏ cái vỏ thần bí đểxây dựng nên lý luận mới của phép biện chứng: phép biện chứng duy vật Trong khi phêphán chủ nghĩa duy tâm của Hêghen, C.Mác đã dựa vào truyền thống của chủ nghĩa duyvật triết học mà trực tiếp là chủ nghĩa duy vật triết học của Phoiơbắc; đồng thời đã cảitạo chủ nghĩa duy vật cũ, khắc phục tính chất siêu hình và những hạn chế lịch sử kháccủa nó Từ đó Mác và Ăngghen xây dựng nên triết học mới, trong đó chủ nghĩa duy vật

và phép biện chứng thống nhất với nhau một cách hữu cơ Với tính cách là những bộphận hợp thành hệ thống lý luận của triết học Mác, chủ nghĩa duy vật và phép biệnchứng đều có sự biến đổi về chất so với nguồn gốc của chúng

- Kinh tế học chính trị cổ điển Anh:

Việc kế thừa và cải tạo kinh tế chính trị học với những đại biểu xuất sắc là A.

Xmit và Đ Ricacđô không những làm nguồn gốc để xây dựng học thuyết kinh tế màcòn là nhân tố không thể thiếu được trong sự hình thành và phát triển triết học Mác.Chính Mác đã nói rằng, việc nghiên cứu những vấn đề triết học về xã hội đã khiến ôngphải đi vào nghiên cứu kinh tế học và nhờ đó mới có thể đi tới hoàn thành quan niệm

- Chủ nghĩa xã hội không tưởng Pháp với những đại biểu nổi tiếng như Xanh Ximông

và Sáclơ Phuriê là một trong ba nguồn gốc lý luận của chủ nghĩa Mác Đương nhiên, đó

là nguồn gốc lý luận trực tiếp của học thuyết Mác về chủ nghĩa xã hội - chủ nghĩa xãhội khoa học Song, nếu như triết học Mác nói chung, chủ nghĩa duy vật lịch sử nóiriêng là tiền đề lý luận trực tiếp làm cho chủ nghĩa xã hội phát triển từ không tưởngthành khoa học, thì điều đó cũng có nghĩa là sự hình thành và phát triển triết học Máckhông tách rời với sự phát triển những quan điểm lý luận về chủ nghĩa xã hội của

Mác

Vì vậy, cần tìm hiểu nguồn gốc lý luận của triết học Mác không chỉ ở nguồn gốc lý luận

về triết học mà cả trong ba nguồn gốc lý luận của chủ nghĩa Mác

b) Tiền đề khoa học tự nhiên

Cùng với những nguồn gốc lý luận trên, những thành tựu khoa học tự nhiên là nhữngtiền đề cho sự ra đời triết học Mác Điều đó được cắt nghĩa bởi mối liên hệ khăng khítgiữa triết học và khoa học nói chung, khoa học tự nhiên nói riêng Sự phát triển tư duytriết học phải dựa trên cơ sở tri thức do các khoa học cụ thể đem lại Vì thế, nhưĂngghen đã chỉ rõ, mỗi khi khoa học tự nhiên có những phát minh mang tính chất vạchthời đại thì chủ nghĩa duy vật không thể không thay đổi hình thức của nó

• Trong những thập kỷ đầu thế kỷ XIX, khoa học tự nhiên phát triển mạnh với nhiềuphát minh quan trọng Những phát minh lớn của khoa học tự nhiên làm bộc lộ rõ tínhhạn chế và sự bất lực của phương pháp tư duy siêu hình trong việc nhận thức thế giới.Phương pháp tư duy siêu hình nổi bật ở thế kỷ XVII và XVIII đã trở thành một trở ngạilớn cho sự phát triển khoa học Khoa học tự nhiên không thể tiếp tục nếu không "từ bỏ

tư duy siêu hình mà quay trở lại với tư duy biện chứng, bằng cách này hay cách khác".Mặt khác, với những phát minh của mình, khoa học đã cung cấp cơ sở tri thức khoa học

để phát triển tư duy biện chứng vượt khỏi tính tự phát của phép biện chứng cổ đại, đồngthời thoát khỏi vỏ thần bí của phép biện chứng duy tâm

• Ăngghen nêu bật ý nghĩa của ba phát minh lớn đối với sự hình thành triết học duyvật biện chứng:

- định luật bảo toàn và chuyển hóa năng lượng: chứng minh 1 cách khoa học về mốiquan hệ không tách rời nhau, sự chuyển hóa lẫn nhau và được bảo toàn của các hìnhthức vận động của vật chất trong giới tự nhiên

- thuyết tế bào: chứng minh sự thống nhất về mặt nguồn gốc, hình thái và cấu tạo vật

chất của cơ thể động vật, thực vật và giải thích quá trình phát triển sự sống trong mốiliên hệ của chúng

- thuyết tiến hóa của Đácuyn.: đem lại cơ sở khoa học về sự phát sinh, phát triển đadạng bởi tính di truyền, biến dị về mối liên hệ hữu cơ giữa các loài động vật , thực vậttrong quá trình chọn lọc tự nhiên

Với những phát minh đó, khoa học đã vạch ra mối liên hệ thống nhất giữa những dạngtồn tại khác nhau, các hình thức vận động khác nhau trong tính thống nhất vật chất củathế giới, vạch ra tính biện chứng của sự vận động và phát triển của nó

Kết luận: Như vậy, triết học Mác cũng như toàn bộ chủ nghĩa Mác ra đời như một tấtyếu lịch sử không những vì đời sống và thực tiễn, nhất là thực tiễn cách mạng của giaicấp công nhân, đòi hỏi phải có lý luận soi đường mà còn vì những tiền đề cho sự ra đời

lý luận mới đã được nhân loại tạo ra

- “Vật chất là một phạm trù triết học dùng để chỉ thực tại khách quan”

Theo Lê-nin, vật chất là một phạm trù triết học, nó khác với vật chất trong cácnghành khoa học tự nhiên tiếp cận vật chất và trong đời sống hàng ngày Vật chất trongcác ngành khoa học tự nhiên và trong đời sống hàng ngày là vật thể - các dạng vật chất

cụ thể, tồn tại hữu hình, hữu hạn; có sinh ra, có mất đi, chuyển hóa từ dạng này sangdạng khác Vật chất với tư cách là một phạm trù triết học tức là khái niệm chung nhất,

có 1 lớp khái quát những lớp đối tượng rộng lớn nhất chứ không phải là khái niệm - chỉ

1 dạng tồn tại của vật chất Do đó, nó tồn tại vô cùng vô tận, không có khởi đầu, không

có kết thúc, không được sinh ra, không bị mất đi và không thể đồng nhất nó với các sựvật cụ thể để hiểu nó

Thực tại khách quan, theo quan điểm của Lê-nin trong tác phẩm “Chủ nghĩa duy vật

và chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán”, là tất cả những gì tồn tại khách quan, độc lập với

cả những gì tồn tại khách quan, độc lập với ý thức của con người Vật chất tồn tại, ýthức cũng tồn tại Nhưng vật chất tồn tại khách quan còn ý thức tồn tại chủ quan bêntrong đầu óc của con người Như vậy, thuộc tính tồn tại khách quan là thuộc tính cơ bảnnhất để phân biệt giữa vật chất và ý thức.

- Thực tại khách quan “được đem lại cho con người trong cảm giác”, Lê-nin đã giảiquyết mối quan hệ giữa vật chất và ý thức Lê-nin khẳng định, thực tại khách quan hayvật chất có trước , ý thức có sau, vật chất quyết định ý thức và ý thức chẳng qua chỉ là

sự phản ánh thế giới vật chất vào trong đầu óc con người Như vậy, cội nguồn của mọitri thức là thế giới vật chất

- Vật chất “được cảm giác của chúng ta chép lại, chụp lại, phản ánh và tồn tại không lệthuộc vào cảm giác” Lê-nin đã giải quyết mặt thứ 2 trong vấn đề cơ bản của triết học,khẳng định con người có thể nhận thức được thế giới bằng cách “chép lại, chụp lại,phản ánh” Ý thức giúp con người nhận thức được thế giới vật chất và ý thức chỉ là sựphản ánh thế giới vật chất vào trong đầu óc con người

Từ việc phân tích định nghĩa vật chất của Lê-nin, rút ra được 2 khẳng định:

+ Vật chất là tất cả những gì tồn tại khách quan, độc lập với ý thức của con người Vậtchất có trước và là nguồn gốc của mọi tri thức

+ Ý thức là sự phản ánh thế giới và con người có khả năng nhận thức thế giới

Với định nghĩa vật chất trên, Lê-nin đã trả lời được 2 mặt vấn đề cơ bản của triết họctrên lập trường duy vật

☻ Về mặt phương pháp luận khi nghiên cứu vật chất

- Theo định nghĩa của Lê-nin, vật chất phải là thuộc tính tồn tại khách quan, phải nằmtrong các sự vật cụ thể Khi định nghĩa, Lê-nin đã trừu trượng đi cái cụ thể của vật chất

để rút ra thuộc tính chung nhất là thuộc tính tồn tại khách quan Thuộc tính tồn tạikhách quan chính là tính trừu tượng của phạm trù Do đó, để hiểu định nghĩa, khôngđược đề cao yếu tố cụ thể của vật chất (tức là các dạng tồn tại của vật chất) Cũngkhông được tuyệt đối hóa mặt trừu trượng của phạm trù Vì nếu tuyệt đối hóa nó, takhông tìm đâu ra được vật chất cả

- Vật chất không chỉ là đối tượng nghiên cứu của triết học mà còn là đối tượng nghiêncứu của các nghành khoa học tự nhiên Các nghành khoa học tự nhiên khai thác thuộctính của vật chất còn triết học nghiên cứu vật chất dưới góc độ nhận thức luận Nếukhoa học tự nhiên phát hiện ra các hiện tượng tồn tại khách quan thì triết học khẳngđịnh nó là hiện tượng vật chất Như vậy, khoa học phát hiện ra càng nhiều thuộc tính

của vật chất thì cảng khẳng định tính đa dạng của vật chất mà thôi Và quan điểm củaLê-nin về vật chất cũng không thay đổi Định nghĩa vật chất của Lê-nin cho đến ngàynay trước những phát minh khoa học hiện đại vẫn giữ nguyên giá trị của nó, chứ không

bị khoa học tự nhiên bác bỏ như các định nghĩa vật chất trước đây

- Phân biệt giữa các thuật ngữ: thực tại khách quan, thực tế và thực tiễn Theo cách nóicủa Lê-nin, Thực tại khách quan là vật chất Thực tế là tất cả những gì diễn ra xungquanh chúng ta nên không thể đồng nhất thực tại khách quan với thực tế Thực tiễn làtoàn bộ hoạt động vật chất của con người mang tính lịch sử xã hội nhằm tác động vào

tự nhiên, xã hội để cả biến tự nhiên, xã hội phục vụ cho nhu cầu, lợi ích, mục đích củacon người Như vậy thực tại khách quan khác với thực tế và khác với thực tiễn

☻ Vai trò định nghĩa vật chất của Lê nin:

- Khắc phục tính siêu hình của các quan điểm duy vật về vật chất của các nhà duy vậttrước Mác là quy vật chất về những dạng cụ thể như là lửa (Hê-ra-clit), là nước (Talet),

là ngũ hành (người phương Đông),

- Khắc phục tính máy móc Các nhà duy vật tước Mác quan niệm: Vật chất phải gắnliền với thuộc tính cố hữu của nó là vận động Vận động và vật chất gắn bó chặt chẽ vớinhau không tách rời nhau Nhưng họ lại quy vận động của vật chất ra 1 dạng vận độngđơn giản nhất là vận động cơ học và họ quan niệm xã hội loài người cũng vận động như

1 cỗ máy Như vậy, họ đã có quan niệm máy móc về vận động và cũng không thoát khỏiquan niệm máy móc khi hiểu về vật chất

- Khắc phục thiếu sót duy tâm trong quan niệm của các nhà duy vật trước Mác khi xemxét các hiện tượng xã hội Các nhà duy vật trước đây không phân biệt được trong tựnhiên và trong xã hội vật chất tồn tại như thế nào Họ lẫn lộn vật chất trong tự nhiên vớivật chất trong xã hội và họ không lý giải được căn nguyên vật chất nào làm cho xã hộiphát triển Để giải thích cho sự thịnh, suy, hưng, phế của lịch sử phát triển nhân loại, họcầu đến lực lượng siêu nhiên, cho rằng có 1 đáng siêu nhiên,1 chân lý vĩnh cửu tồn tạibên ngoài thế giới, chi phối lịch sử phát triển của nhân loại Với định nghĩa vật chất, Lê-nin giúp cho họ nhận thức được hiện tượng vật chất trong tự nhiên và trong xã hội 4.(K59) Trình bày quan điểm của triết học duy vật biện chứng về vận động

• Theo quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng, vận động không chỉ là sự thayđổi vị trí trong không gian (hình thức vận động thấp, giản đơn của vật chất) mà theonghĩa chung nhất, vận động là mọi sự biến đổi Ph Ăngghen viết "Vận động hiểu theo

nghĩa chung nhất ( ) bao gồm tất cả mọi sự thay đổi và mọi quá trình diễn ra trong vũ

• Khi định nghĩa vận động là sự biến đổi nói chung, thì vận động "là thuộc tính cố hữu

của vật chất", "là phương thức tồn tại của vật chất" Điều này có nghĩa là vật chất tồntại bằng vận động Trong vận động và thông qua vận động mà các dạng vật chất biểuhiện sự tồn tại của mình, Một khi chúng ta nhận thức được những hình thức vận độngcủa vật chất, thì chúng ta nhận thức được bản thân vật chất

• Với tính cách "là thuộc tính cố hữu của vật chất", theo quan điểm của triết học Mác Lênin, vận động là sự tự thân vận động của vật chất, được tạo nên từ sự tác động lẫn

-nhau của chính các thành tố nội tại trong cấu trúc vật chất Quan điểm về sự tự thân vậnđộng của vật chất đã được chứng minh bởi những thành tựu của khoa học tự nhiên vàcàng ngày những phát kiến mới của khoa học tự nhiên hiện đại càng khẳng định quanđiểm đó

• Vật chất là vô hạn, vô tận, không sinh ra, không mất đi và vận động là một thuộc

tính không thể tách rời vật chất nên bản thân sự vận động cũng không thể bị mất đi hoặc sáng tạo ra Kết luận này của triết học Mác - Lênin đã được khẳng định bởi định

luật bảo toàn chuyển hóa năng lượng trong vật lý Theo định luật này, vận động của vậtchất được bảo toàn cả về mặt lượng và chất Nếu một hình thức vận động nào đó của sựvật mất đi thì tất yếu nảy sinh một hình thức vận động khác thay thế nó Các hình thứcvận động chuyển hóa lẫn nhau, còn vận động của vật chất thì vĩnh viễn tồn tại cùng với

sự tồn tại vĩnh viễn của vật chất

• Dựa trên những thành tựu khoa học của thời đại mình, Ph.Ăngghen đã phân chia vận động thành 5 hình thức cơ bản Đó là:

- Vận động cơ học (sự di chuyển vị trí của các vật thể trong không gian)

- Vận động vật lý (vận động của các phân tử, các hạt cơ bản, vận động điện tử, cácquá trình nhiệt điện, v.v.)

- Vận động hóa học (vận động của các nguyên tử, các quá trình hóa hợp và phân giảicác chất)

- Vận động sinh học (trao đổi chất giữa cơ thể sống và môi trường)

- Vận động xã hội (sự thay đổi, thay thế các quá trình xã hội của các hình thái kinh

tế - xã hội)

Mối quan hệ giữa các hình thức vận động trên:

- Các hình thức vận động nói trên khác nhau về chất Từ vận động cơ học đến vậnđộng xã hội là sự khác nhau về trình độ của sự vận động, những trình độ này tương ứng

với trình độ của các kết cấu vật chất.

- Các hình thức vận động cao xuất hiện trên cơ sở các hình thức vận động thấp, baohàm trong nó tất cả các hình thức vận động thấp hơn Trong khi đó, các hình thức vậnđộng thấp không có khả năng bao hàm các hình thức vận động ở trình độ cao hơn Bởivậy, mọi sự quy giản các hình thức vận động thấp đều là sai lầm

- Trong sự tồn tại của mình, mỗi sự vật có thể gắn liền với nhiều hình thức vận độngkhác nhau Tuy nhiên, bản thân sự tồn tại của sự vật đó bao giờ cũng đặc trưng bởi hìnhtức vận động cao nhất mà nó có

Chính bằng sự phân loại các hình thức vận động cơ bản, Ph.Ăngghen đã đặt cơ sở cho

sự phân loại các khoa học tương ứng với đối tượng nghiên cứu của chúng và chỉ ra cơ

sở của khuynh hướng phân ngành và hợp ngành của các khoa học Ngoài ra, tư tưởng

về sự khác nhau về chất và thống nhất của các hình thức vận động cơ bản còn là cơ sở

để chống lại khuynh hướng sai lầm trong nhận thức là quy hình thức vận động cao vàohình thức vận động thấp và ngược lại

• Khi triết học Mác - Lênin khẳng định thế giới vật chất tồn tại trong sự vận động vĩnhcửu của nó, thì điều đó không có nghĩa là phủ nhận hiện tượng đứng im của thế giới vậtchất Trái lại, triết học Mác - Lênin thừa nhận rằng, quá trình vận động không ngừngcủa thế giới vật chất chẳng những không loại trừ mà còn bao hàm trong nó hiện tượng

đứng im Đứng im, theo quan điểm của triết học Mác - Lênin, là một trạng thái đặc biệt

của vận động - vận động trong cân bằng, nghĩa là những tính chất của vật chất chưa có

sự biến đổi về cơ bản

Đứng im chỉ là hiện tượng tương đối và tạm thời.

- Đứng im là tương đối, vì trước hết hiện tượng đứng im chỉ xảy ra trong một mối quan hệ nhất định chứ không phải trong mọi quan hệ cùng một lúc Thứ hai, đứng im

chỉ xảy ra với một hình thái vận động trong một lúc nào đó, chứ không phải với mọi

hình thức vận động trong cùng một lúc Thứ ba, đứng im chỉ biểu hiện của một trạng

thái vận động, đó là vận động trong thăng bằng, trong sự ổn định tương đối, biểu hiệnthành một sự vật nhất định khi nó còn là nó chưa bị phân hóa thành cái khác Chính nhờtrạng thái ổn định đó mà sự vật thực hiện được sự chuyển hóa tiếp theo Không có đứng

im tương đối thì không có sự vật nào cả Do đó, đứng im còn được biểu hiện như mộtquá trình vận động trong phạm vi chất của sự vật còn ổn định, chưa thay đổi

- Đứng im là tạm thời vì vận động cá biệt có xu hướng hình thành sự vật, hiện tượng

ổn định nào đó, còn vận động nói chung, tức là sự tác động qua lại lẫn nhau giữa sự vật

Ph.Ăngghen chỉ rõ "vận động riêng biệt có xu hướng chuyển thành cân bằng, vận động

toàn bộ phá hoại sự cân bằng riêng biệt" và "mọi sự cân bằng chỉ là tương đối và tạm

Theo thuyết phản ánh của Lê-nin, toàn bộ thế giới vật chất chỉ có 1 năng lực gần đúngvới ý thức nhưng không phải ý thức Đó là năng lực phản ánh

Phản ánh là sự tái tạo những đặc điểm của dạng vật chất này ở dạng vật chất kháctrong quá trình tác động qua lại lẫn nhau giữa chúng

Phản ánh là thuộc tính của tất cả các dạng vật chất song phản ánh được thể hiện dướinhiều hình thức, trình độ:

- Phản ánh vật lý là hình thức phản ánh đơn giản nhất, đặc trưng cho vật chất vô sinh.HÌnh thức phản ánh này mang tính thụ động, chưa có định hướng lựa chọn của vật nhậntác động

- Phản ánh sinh học là hình thức phản ánh cao hơn, đặc trưng cho giới tự nhiên hữusinh Phản ánh sinh học có 2 hình thức: tính cảm ứng và tính kích thích Tính kích thích

là phản ứng của thực vật, động vật bậc thấp, trả lời cho sự tác động của môi trườngsống Tính cảm ứng là phản ứng của động vật có hệ thần kinh tạo ra năng lực cảm giác,được thực hiện trên cơ sở điều khiển của hệ thần kinh qua cơ chế phản xạ không điềukiện khi có sự tác động từ môi trường lên cơ thể sống

Đặc điểm của phán ánh sinh học:

+ Có 1 cơ quan đặc biệt gọi là hệ thần kinh thực hiện chức năng phản ánh

+ 1 số tế bào thần kinh tiếp nhận kích thích, 1 số khác truyền kích thích đến bộphận tương ứng của cơ thể và bằng cách đó đảm bảo sự phản ánh cần thiết.

+ Hệ thần kinh ngày càng phát triển, hoàn thiện

+ Trên cơ sở phản xạ không điều kiện hình thành phản xạ có điều kiện

- Khi hệ thần kinh phát triển và xuất hiện phản xạ có điều kiện, hình thành 1 hình thứcphản ánh mới là phản ánh tâm lý Phản ánh tâm lý đặc trưng cho động vật bậc cao có hệthần kinh trung ương

Theo quan điểm của Lê-nin, phản ánh tâm lý phát triển cao, hoàn thiện và trong nhữngđiều kiện nhất định sẽ chuyển thành ý thức Điều kiện cần và đủ để phản ánh tâm lý từđộng vật bậc cao chuyển thành ý thức của con người là nguồn gốc tự nhiên và nguồngốc xã hội

a) Nguồn gốc tự nhiên:

Không phải vật chất nào cũng sinh ra ý thức Chỉ có những vật chất phát triển cao là bộ

óc con người mới có khả năng sinh ra ý thức còn toàn bộ thế giới vật chất chỉ có nănglực phản ánh Bộ óc người là cơ quan vật chất của ý thức ý thức là chức năng của bộ óccon người ý thức phụ thuộc vào hoạt động bộ óc người, do đó khi bộ óc bị tổn thương

1 phần thì hoạt động của ý thức sẽ không bình thường Khi bộ óc bị tổn thương hoàntoàn thì con người sẽ không có ý thức Vì vậy, không thể tách rời ý thức ra khỏi hoạtđộng của bộ óc

Hoạt động ý thức chỉ diễn ra trong bộ não người trên cơ sở quá trình sinh lý-thần kinhcủa con người Khoa học đã xác định, bộ óc của con người là một tổ chức sống đặc biệt

có cấu trúc tinh vi và phức tạp bao gồm khoảng 14 -15 tỷ tế bào thần kinh Các tế bàonày có liên hệ với nhau và với các giác quan, tạo thành vô số những mối liên hệ thunhận, điều khiển hoạt động của cơ thể trong quan hệ với thế giới bên ngoài qua cácphản xạ không điều kiện và có điều kiện

Như vậy, ý thức không có sẵn như nước đựng trong bình Nó là kết quả của sự tác độngbên ngoài vào các giác quan của chúng ta, là kết quả hoạt động phức tạp của vỏ đại não.Không có sự tác động bên ngoài ấy, chỉ có bộ óc không thôi thì không có ý thức Ý thứcvừa là sản phẩm hoạt động của bộ óc vừa là kết quả của sự tác động bên ngoài vào giácquan con người Thế giới vật chất bên ngoài và bộ óc người là nguồn gốc tự nhiên của ýthức

b) Nguồn gốc xã hội:

Có nhiều yếu tố cấu thành nguồn gốc xã hội của ý thức, trong đó, cơ bản nhất và trựctiếp nhất là lao động và ngôn ngữ

Lao động là quá trình con người sử dụng công cụ lao động tác động vào giới tự nhiên

để cải biến giới tự nhiên phù hợp với nhu cầu, lợi ích và mục đích của con người Laođộng không chỉ cải biến giới tự nhiên, đồng thời còn cải biến chính bản thân con người,làm cho con người trở thành Người với ý nghĩa đích thực của nó

Lao động là điều kiện đầu tiên và chủ yếu để con người tồn tại Lao động cung cấp chocon người những phương tiện cần thiết để sống, đồng thời lao động sáng tạo ra cả bảnthân con người Nhờ có lao động, con người tách ra khỏi giới động vật Một trongnhững sự khác nhau căn bản giữa con người với động vật là ở chỗ động vật sử dụng cácsản phẩm có sẵn trong giới tự nhiên, còn con người thì nhờ lao động mà bắt giới tựnhiên phục vụ mục đích của mình, thay đổi nó, bắt nó phục tùng những nhu cầu củamình Chính thông qua hoạt động lao động nhằm cải tạo thế giới khách quan mà conngười mới có thể phản ánh được thế giới khách quan, mới có ý thức về thế giới đó Lao động là một trong những điều kiện cần thiết, quan trọng để tâm lý động vật chuyểnbiến thành ý thức

- Hoạt động lao động gây nên sự biến đổi dần dần các hành động phản xạ thành hànhđộng có ý thức Trong quá trình lao động, con người không ngừng cải tạo công cụ laođộng để thỏa mãn nhu cầu, lợi ích của mình

- Nhờ lao động, con người dần dần thống trị tự nhiên, phát hiện ra những đặc tính mới,những quy luật mới của tự nhiên

- Lao động gắn kết con người thành một chỉnh thể gọi là xã hội Xã hội loài người làmột hiện tượng đa dạng, phong phú với nhiều mối quan hệ khác nhau mà quan hệ sảnxuất hình thành nhờ lao động là quan hệ cơ bản nhât, là nền tảng nảy sinh các quan hệkhác trong xã hội

- Lao động dẫn đến việc xuất hiện ngôn ngữ Ngôn ngữ trở thành vỏ vật chất của ýthức, tạo điều kiện để ý thức tồn tại và thể hiện

- Chữ viết xuất hiện là hệ thống tín hiệu của của ngôn ngữ, cố định hóa tri thức, lưutruyền tri thức từ đời này sang đời khác

Kết luận: Nguồn gốc tự nhiên và nguồn gốc xã hội là điều kiện cần và đủ để xuất hiện ýthức Ý thức là hình thức phản ánh cao nhất của thể giới vật chất và đặc trưng bởi conngười

2 Bản chất của ý thức

Theo quan điểm của triết học Mác-Lê nin:

Ý thức là sự phản ánh hiện thực khách quan vào trong bộ óc con người một cách năng động, sáng tạo; ý thức là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan.

Kết cấu của ý thức: Ý thức là một hiện tượng tâm lý - xã hội rất phức tạp

Theo các yếu tố hợp thành, ý thức bao gồm 4 yếu tố cơ bản là tri thức, tình cảm, niềmtin và lý trí Tất cả các yếu tố tạo thành ý thức có mối quan hệ biện chứng với nhau,song tri thức là yếu tố quan trọng nhất, là phương thức tồn tại của ý thức, đồng thời lànhân tố định hướng đối với sự phát triển và quyết định mức độ biểu hiện của các yếu tốkhác

Theo chiều sâu nội tâm, ý thức bao gồm tự ý thức, tiềm thức và vô thức

Bản chất của ý thức:

- Ý thức là sự phản ánh hiện thực khách quan vào bộ óc con người

Cơ chế của sự phản ánh đó là các sự vật, hiện tượng của thế giới khách quan tác độngvào các giác quan của con người Sau đó các tế bào thần kinh dẫn truyền các kích thích

và lưu giữ các hình ảnh sự vật, hiện tượng vào trong vỏ đại não Trong bộ óc con ngườichỉ có hình ảnh của sự vật hiện tượng bên ngoài thế giới khách quan chứ không phải làbản thân sự vật hiện tượng đó Nên nội dung của hỉnh ảnh ấy là do các sự vật hiệntượng bên ngoài quyết định

- Ý thức là sự phản ánh hiện thực khách quan một cách năng động sáng tạo

Ý thức là sự phản ánh hiện thực khách quan một cách năng động: ý thức phản ánhhiện thực khách quan trong quá trình con người tác động cải tạo thế giới (chứ khôngphải là thụ động chờ đợi sự tác động của htkq), chính trong quá trình đó, htkq phải bộc

lộ ra những thuộc tính, những kết cấu, những quy luật vận động thành những hiệntượng nhất định, và các hiện tượng ấy tác động vào bộ óc người, thông qua hoạt độngcủa bộ não người mà hình thành nên ý thức

Ý thức là sự phản ánh htkq một cách sáng tạo: trên cơ sở những cái đã có, ý thức

có thể tạo ra tri thức mới về sự vật, có thể tưởng tượng ra những cái không có trên thực

tế, có thể tạo ra những huyền thoại, những giả thuyết, lý thuyết khoa học,

Như vậy, phản ánh của ý thức không chỉ là sự chụp lại, sao chép lại thế giới khách quan

mà là sự tái hiện thế giới khách quan dưới sự tác động của chủ thể nhận thức Đó làthuộc tính năng động sáng tạo của ý thức, làm cho ý thức trở thành hình thức phản ánhcao nhất, khác với các hình thức phản án khác của thế giới vật chất

- Ý thức là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan

Điều đó thể hiện ở chỗ: ý thức là hình ảnh về thế giới khách quan, bị thế giới kháchquan quy định cả về nội dung và về hình thức biểu hiện; nhưng nó không còn y nguyênnhư thế giới khách quan mà nó đã cải biến thông qua lăng kính chủ quan (tâm tư, tìnhcảm, nguyện vọng, kinh nghiệm, tri thức, nhu cầu, ) của con người Mỗi người có trình

độ khác nhau, góc nhìn khác nhau sẽ sẽ dẫn đến nhận thức (hay ý thức) về sự vật hiệntượng khác nhau,

Theo C.Mác, ý thức “chẳng qua chỉ là vật chất được đem chuyển vào trong đầu óc conngười và được cải biến đi trong đó”

- Ý thức là một hiện tượng xã hội và mang bản chất xã hội

Sự ra đời và tồn tại của ý thức gắn liền với hoạt động thực tiễn, chịu sự chi phối khôngchỉ của các quy luật tự nhiên mà còn (và chủ yếu là) của các quy luật xã hội; được quyđịnh bởi nhu cầu giao tiếp xã hội và các điều kiện sinh hoạt hiện thực của đời sống xãhội Với tính năng động, ý thức đã sáng tạo lại hiện thức theo nhu cầu của thực tiễn xãhội

- Phân loại: Mỗi bộ môn khoa học có một hệ thống phạm trù riêng

Trong đó, phạm trù triết học là những khái niệm chung nhất phản ánh những mặt,những thuộc tính, những mối liên hệ cơ bản và phổ biến nhất không phải chỉ củamột lĩnh vực nhất định nào đấy của hiện thực, mà của toàn bộ thế giới hiện thực,bao gồm cả tự nhiên, xã hội và tư duy

- Bản chất của phạm trù:

- Phân loại: Mỗi bộ môn khoa học có một hệ thống phạm trù riêng

Trong đó, phạm trù triết học là những khái niệm chung nhất phản ánh những mặt,những thuộc tính, những mối liên hệ cơ bản và phổ biến nhất không phải chỉ củamột lĩnh vực nhất định nào đấy của hiện thực, mà của toàn bộ thế giới hiện thực,bao gồm cả tự nhiên, xã hội và tư duy

C Phạm trù Cái riêng – cái chung

I, Khái niệm

- Cái riêng: là pham trù chỉ 1 sự vật hiện tượng, 1 quá trình nhất định

- Cái chung: là phạm trù triết học dùng để chỉ những mặt, những thuộc tính khôngnhững có ở 1 kết cấu vật chất nhất định mà còn được lặp lại trong nhiều sự vậthiện tượng hay quá trình riêng lẻ khác

- Cái đơn nhất: là phạm trù để chỉ những nét, những mặt, những thuộc tính chỉ có ở

1 sinh vật, 1 kết cấu vật chất mà không lặp lại ở sự vật hiện tượng, kết cấu vậtchất khác

VD: - 1 cái bàn, 1 cái cây cụ thể là cái riêng

Giữa những cái bàn có những mặt giống nhau: làm từ gỗ, dạng, màu sắc =>cái chung

Cái đơn nhất chỉ có ở mỗi cái riêng xác định TP Hà Nội là cái riêng : ThápBút, Hồ Gươm chỉ có ở Hà nội => cái đơn nhất

II Quan hệ giữa cái chung – cái riêng

- Trong lịch sử triết học có 2 quan điểm trái ngược nhau về mối quan hệ giữa cáiriêng và cái chung

- Phái duy thực cho rằng: “cái riêng” chỉ tồn tại tạm thời, thoáng qua, không phải

là cái tồn tại vĩnh viễn, chỉ có cái chung mới tồn tại vĩnh viễn, thật sự độc lập với

ý thức của con người “Cái chung” không phụ thuộc vào cái riêng mà còn sinh racái riêng.

- Phái duy danh: chỉ có cái riêng tồn tại thực sự còn cái chung là những tên gọitrống rỗng do con người đặt ra, không phản ánh cái gì trong hiện thực

 Quan niệm của 2 phái trên đều sai lầm vì

+ Tách rời cái riêng khỏi cái chung

+ Tuyệt đối hóa cái riêng, phủ nhận cái chung và ngược lại

+ Chưa nhận thấy sự tồn tại KQ và mối quan hệ khăng khít giữa chúng

- Phép BCDV cho rằng: Cái riêng, cái chung, cái đơn nhất đều tồn tại KQ, giữachũng có mối quan hệ hữu cơ với nhau

Biểu hiện:

1, Cái chung chỉ tồn tại trong cái riêng, thông qua cái riêng mà biểu hiện sự tồntại của mình Nghĩa là không có cái chung thuần túy tồn tại bên ngoài cái riêng.VD: không có cái cây nói chung tồn tại bên cạnh cây cam, cây quýt cụ thể.Những đặc tính chung này lặp lại ở những cái riêng lẻ và được phản ánh trongkhái niệm cái cây, đó là cái chung c=ủa những cái cây cụ thể

2, Cái riêng chỉ tồn tại trong mối quan hệ với cái chung Nghĩa là không có cáiriêng nào tồn tại tuyệt đối, độc lập, không có liên hệ với cái chung

VD: Mỗi con người là 1 cái riêng, nhưng mỗi con người không thể tồn tại ngoàimlh với xã hội và tự nhiên

3, Cái riêng là cái toàn bộ, phong phú hơn cái chung; cái chung là cái bộ phậnnhưng sâu sắc hơn cái riêng

+ Cái riêng phong phú hơn cái chung vì ngoài những đặc điểm chung, cái riêngcòn có cái đơn nhất

VD: người dân VN bên cạnh cái chung với người dân các nước trên TG, còn cóđặc điểm riêng: chịu ảnh hưởng của văn hóa làng, xã, của tập quán lâu đời củadân tộc, của điều kiện tự nhiên đất nước

+ Cái chung sâu sắc hơn cái riêng vì cái chung phản ánh với những thuộc tính,những mlh ổn định, tất nhiên lặp lại ở nhiều cái riêng cùng loại => cái chunggắn liền với bản chất, quy định phương hướng tồn tại và phát triển của cáiriêng

4, Cái đơn nhất và cái chung có thể chuyển hóa trong quá trình phát triển của sựvật

 Sự chuyển hóa cái đơn nhất thành cái chung là biểu hiện của quá trình cái mới

ra đời thay thế cái cũ

III, Ý nghĩa phương pháp luận

- Vì cái chung chỉ tồn tại trong cái riêng, thông qua cái riêng để biểu hiện sự tồn tạicủa mình nên chỉ có thể tìm cái chung trong cái riêng, xuất phát từ cái riêng, từnhững sự vật hiện tượng riêng lẻ, không được xuất phát từ ý muốn chủ quan củacon người bên ngoài cái riêng

- Cái chung là cái bản chất, cái sâu sắc chi phối cái riêng nên người ta phải tìm racái chung để cải tạo cái riêng Trong hoạt động thực tiễn nếu không hiểu biếtnguyên lý chung sẽ không tránh khỏi rơi vào tình trạng hoạt động 1 cách mùquáng , mò mẫm.VD: Cùng áp dụng những nguyên lý của con người Mác-Lêninnhưng phải căn cứ vào tình hình phát triển của từng nước để áp dụng cho phùhợp

- Vì cái chung có thể biến thành cái đơn nhất- và ngược lại nên trong hoạt độngthực tiễn có thể và cần phải tạo điều kiện thuận lợi để cái đơn nhất có lợi => cáichung bất lợi => cái đơn nhất

a) Định nghĩa hình thái kinh tế xã hội:

hình thái kinh tế xã hội là phạm trù cơ bản nhất của chủ nghĩa duy vật lịch sử, dùng đểchỉ xã hội ở từng giai đoạn lịch sử nhất định với 1 kiểu quan hệ sản xuất đặc trưng cho

xã hội đó, phù hợp với 1 trình độ nhất định của lực lượng sản xuất và với 1 kiến trúcthượng tầng tương ứng được xây dựng trên những quan hệ sản xuất ấy

Trong lịch sử vận động và phát triển của loài người chúng ta đã trải qua nhiều giai đoạnlịch sử, mỗi giai đoạn lịch sử đó được Mác gọi là hình thái kinh tế xã hội Xã hội loàingười đã trải qua lần lượt 5 loại hình thái KTxã hội: hình thái kinh tế xã hội công xãnguyên thủy -> hình thái kinh tế xã hội chiếm hữu nô lệ -> hình thái kinh tế xã hộiphong kiến -> hình thái kinh tế xã hội tư bản chủ nghĩa -> hình thái kinh tế xã hội xãhội chủ nghĩa.

hình thái kinh tế xã hội kết cấu 3 mặt cơ bản: quan hệ sản xuất, lực lượng sản xuất vàkiến trúc thượng tầng 3 mặt trên có mối quan hệ biện chứng, tác động qua lại lẫn nhau

- Lực lượng sản xuất là nền tảng vật chất - kỹ thuật của mỗi hình thái kinh tế - xã hội.Hình thái kinh tế - xã hội khác nhau có lực lượng sản xuất khác nhau Suy đếncùng, sự phát triển của lực lượng sản xuất quyết định sự hình thành, phát triển vàthay thế lẫn nhau của các hình thái kinh tế - xã hội

- Các quan hệ sản xuất tạo thành cơ sở hạ tầng của xã hội và quyết định tất cả mọiquan hệ xã hội khác Mỗi hình thái kinh tế - xã hội có một kiểu quan hệ sản xuấtđặc trưng cho nó Quan hệ sản xuất là tiêu chuẩn khách quan để phân biệt các chế

độ xã hội

- Kiến trúc thượng tầng được hình thành và phát triển phù hợp với cơ sở hạ tầng,nhưng nó lại là công cụ để bảo vệ, duy trì và phát triển cơ sở hạ tầng đã sinh ra nó.b) Khi phân tích sự phát triển của lịch sử nhân loại theo cấu trúc hình thái kinh tế xãhội, C.Mác cho rằng: “Sự phát triển của những hình thái kinh tế xã hội là 1 quátrình lịch sử tự nhiên”

T/c lịch sử tn của quá trình các hình thái kinh tế xã hội được thể hiện ở các nộidung chủ yếu sau:

- Sự vận động, phát triển của xã hội không tuân theo ý chí chủ quan của con người

mà tuân theo các quy luật khách quan, quy luật của chính bản thân cấu trúc hìnhthái kinh tế xã hội mà cơ bản nhất là quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độphát triển của lực lượng sản xuất và quy luật kiến trúc thượng tầng phù hợp với cơ

sở hạ tầng Chính sự tác động của quy luật khách quan đó mà hình thái kinh tế xãhội vận động, phát triển từ thấp đến cao

- Nguồn gốc sâu xa của sự vận động phát triển của xã hội là ở sự phát triển của lựclượng sản xuất Chính sự phát triển của lực lượng sản xuất đã quyết định, làm thayđổi quan hệ sản xuất Quan hệ sản xuất thay đổi sẽ làm cho kiến trúc thượng tầngthay đổi theo, và do đó mà hình thái kinh tế - xã hội cũ được thay thế bằng hìnhthái kinh tế - xã hội mới cao hơn, tiến bộ hơn Quá trình đó diễn ra một cách kháchquan chứ không phải theo ý muốn chủ quan

- Sự tác động của các quy luật khách quan làm cho các hình thái kinh tế - xã hội pháttriển thay thế nhau từ thấp đến cao - đó là con đường phát triển chung của nhânloại Song, con đường phát triển của mỗi dân tộc không chỉ bị chi phối bởi các quyluật chung, mà còn bị tác động bởi các điều kiện về tự nhiên, về chính trị, về truyềnthống văn hóa, về điều kiện quốc tế, v.v Chính vì vậy, lịch sử phát triển của nhânloại hết sức phong phú, đa dạng Mỗi dân tộc đều có nét độc đáo riêng trong lịch sửphát triển của mình Có những dân tộc lần lượt trải qua các hình thái kinh tế - xãhội từ thấp đến cao; nhưng cũng có những dân tộc bỏ qua một hay một số hình tháikinh tế - xã hội nào đó Tuy nhiên, việc bỏ qua đó cũng diễn ra theo một quá trìnhlịch sử - tự nhiên chứ không phải theo ý muốn chủ quan.

Như vậy, quá trình lịch sử - tự nhiên của sự phát triển xã hội chẳng những diễn ra

bằng con đường phát triển tuần tự, mà còn bao hàm cả sự bỏ qua, trong những điều kiện nhất định, một hoặc một vài hình thái kinh tế - xã hội nhất định

Câu 7: Biện chứng của quá trình nhận thức

1) Bản chất của nhận thức

Quan điểm về nhận thức của các trào lưu triết học trước Mác:

- Quan điểm duy tâm chủ quan: Nhận thức là hồi tưởng lại những gì đã có trong ýthức con người Vì vậy họ không có cơ sở khách quan để khẳng định con người cókhả năng nhận thức được thế giới

- Quan điểm duy tâm khách quan: do thừa nhận ý niệm, ý niệm tuyệt đối là bảnnguyên đầu tiên của thế giới, nếu có thừa nhận con người nhận thức được thế giớinghĩa là nhận thức được ý niệm thì cũng không vượt qua được ý niệm cho nên xétđến cùng dẫn đến bất khả tri

- Quan điểm duy vật siêu hình: Nếu thừa nhận con ng có khả năng nhận thức đượcthế giới thì cũng chỉ nhận thức trực tiếp bằng các giác quan bề ngoài

Quan điểm về bản chất nhận thức của chủ nghĩa duy vật biện chứng:

- Chủ thể của nhận thức là con người

- Khách thể của nhận thức là phần thế giới khách quan lọt vào trong đầu óc của conngười

- Quy luật quá trình Nhận thức: Chủ thể luôn luôn hướng tới khách thể, để nhậnthức, khám phá quy luật vận động phát triển của giới tự nhiên, bắt giới tn phục vụ

- Khái niệm nhận thức: LÀ quá trình phản ánh TG hiện thực vào bộ óc Cn 1 cáchnăng động sáng tạo trên cơ sở thực tiễn….

- Công cụ để cố định hóa tri thức trong quá trình nhận thức là: khái niệm, quy luật,phạm trù

- Mâu thuẫn lớn nhất trong quá trình nhận thức: Cho dù con người có sáng tạo ra vô

số các KN, QL, PT thì loài người chỉ phản ánh gần đúng TG hiện thực luôn luônvận động biến đổi

=>Mâu thuẫn giữa tính vô cùng vô tận của TG vật chất luôn vđ, bđ với khả năngnhận thức giới hạn của con người

 Bản chất của nhận thức: Nhận thức là 1 quá trình đi từ chưa biết đến biết, biết ítđến biết nhiều, chưa đầy đủ đến ngày càng đầy đủ sâu sắc

hoàn thiện hơn

2) Thực tiễn và vai trò của thực tiễn với nhận thức

*) Phạm trù thực tiễn:

- Là 1 trong những phạm trù nền tảng cơ bản của triết học Mác-Lênin

- Các trào lưu triết học:

Chủ nghĩa duy tâm: Thực tiễn là hđ tinh thần sáng tạo ra thế giới của con người chứkhông phải là hđ vật chất, hđ lịch sử của con người

Chủ nghĩa duy vật trước Mác: TT là hđ vật chất của con người nhưng lại xem đó là

hđ con buôn, đê tiện, bẩn thỉu và không có vai trò gì với nhận thức của con người.Chủ nghĩa duy vật: TT là toàn bộ những hoạt động vật chất có mục đích mang tínhchất lịch sử xã hội của con người nhằm cải biến tự nhiên và xã hội

+ TT là hoạt động mà con người sử dụng công cụ vật chất, sức mạnh vật chất,phương tiện vật chất để tác động vào những đối tượng vật chất làm biến đổi chúngtheo những gì mình muốn, phục vụ nhu cầu, lợi ích của con người => TT là hoạtđộng vật chất, mang tính khách quan

+ Hoạt động TT mang tính lịch sửxã hội Ở mỗi thời đại khác nhau, công cụ vậtchất, sức mạnh vật chất, phương tiện vật chất được thể hiện khác nhau Thời kìnguyên thủy, con người sử dụng công cụ lao động thô sơ, chủ yếu là đồ đá Thời kìphong kiến, lao động mang tính chất thủ công Thời kì tư bản chủ nghĩa, công cụlao động là những máy móc, trang thiết bị hiện đại

+ Hoạt động thực tiễn có tính mục đích Động vật cũng có hoạt động vật chất,nhưng động vật hoạt động theo bản năng Còn loài người cao hơn loài vật ở chỗ,hoạt động mang tính mục đích, biến đổi tự nhiên xã hội phục vụ cho lợi ích củamình

 HĐ TT đặc trưng bởi con người

*) Biểu hiện của thực tiễn rất đa dạng, có 3 hình thức cơ bản:

- HĐ sản xuất vật chất: HĐ cơ bản, đầu tiên của TT, con người sử dụng công cụ lđ

để tạo ra những của cải vật chất, các điều kiện thiết yếu nhằm duy trì sự tồn tại vàphát triển của mình trong xh

- HĐ chính trị xã hội: hĐ nhằm cải biến những mối quan hệ xh để thúc đẩy xh pháttriển

- Thực nghiệm KH: hình thức đặc biệt của TT, được tiến hành trong những đk docon người tạo ra nhằm xác định những quy luật biến đổi của đối tượng nghiên cứu

=> có vai trò ngày càng quan trọng, đặc biệt trong thời kì CMKH và con ngườihiện đại

Ngoài các hình thức cơ bản trên, TT còn có các ht không cơ bảnkhác (nảy sinh trên 3

ht cơ bản): nghệ thuật, tôn giáo, giáo dục,…

Mỗi hoạt động của TT có vau trò và chức năng quan trọng khác nhau nhưng chúng lại

có mối quan hệ chặt chẽ, tác động qua lại lẫn nhau:

- HDDsản xuất vật chất là quan trọng nhất, có vai trò quyết định đối vs các HĐ khác

vì nó tạo ra những đk, của cải thiết yếu quyết định đối với sự sinh tồn và phát triểncủa con người Không có HĐsản xuất vật chất thì không có các hình thức hđ khác.Các ht hđ khác đều xuất phát từ HĐsản xuất vật chất và phục vự cho HDDsản xuấtcủa con người

- Các ht còn lại có tác động kìm hãm hoặc thúc đẩy hđsản xuất phát triển

VD: nếu hđ chính trị xh tiến bộ, cách mạng và HĐ thực nghiệm KH đúng đắn thìtạo đà cho sản xuất phát triển Ngược lại, HĐCTxã hội lạc hậu, phản cách mạng, và

HĐ thực nghiệm sai lầm sẽ kìm hãm sự phát triển của hđsản xuất

 Các hoạt động của TT tác động qua lại lẫn nhau làm cho TT vận động phát triểnkhông ngừng, ngày càng có vai trò quan trọng đối với nhận thức

*) Vai trò của thực tiễn đối với nhận thức:

TT là cơ sở của nhận thức, động lực của nhận thức, mục đích của nhận và là tiêu chuẩn

để kiểm tra chân lý

- TT là cơ sở của nhận thức

+ Nhờ hđtt cải tạo thế giới mà nhận thức hình thành và phát triển

VD: Thành tựu khám phá và giải mã bản đồ gen người ra đời từ nhu cầu đòi hỏiphải chữa trị những căn bệnh nan y và từ nhu cầu tìm hiểu, khai thác tiềm năng bí

ẩn của con người

+ không có 1 lĩnh vực tri thức nào mà không xuất phát từ TT, không nhằm vàophục vụ TT

+ Bằng hđ thực tiễn, con người buộc sự vật hiện tượng bộc lộ thuộc tính, mối liên

hệ và quan hệ khác nhau và hình thành các lý thuyết KH

- TT đề ra nhu cầu, nhiệm vụ và phương hướng phát triển Nhu cầu hđ tt đòi hỏi phải

có tri thức mới tổng kết được kinh nghiệm lý luận, thúc đẩy KH phát triển

- TT là mục đích của nhận thức Con người nhận thức thế giới không chỉ để giảithích thế giới mà còn nhằm cải tạo thế giới qua các hđtt của mình Nhờ có HĐTT

mà con người ngày càng hoàn thiện về các giác quan, năng lực, tư duy logic, pháttriển khả năng nhận thức thế giới => HĐTT còn làm biến đổi và hoàn thiện chínhbản thân con ng

- TT là tiêu chuẩn để kiểm tra chân lý, là thước đo của những tri thức trong quá trìnhnhận thức TT không ngừng bổ sung, điều chỉnh, sửa chữ, phát triển và hoàn thiệnnhận thức Theo C.Mác: “Vấn đề tìm hiểu xem tư duy con người có thể đạt tới chân

lý khách quan hoặc không phải vấn đề lý luận mà là một vấn đề TT Chính trong

TT mà con người phải chứng minh chân lý

 Nhấn mạnh vai trò của TT, Leenin viết “quan điểm về đời sống, về TT phải làquan điểm thứ nhất và cơ bản của lý luận về nhận thức”

Hiểu rõ vai trò của TT đối với nhận thức, chúng ta phải luôn quán triệt quan điểm TT:

- Nhận thức phải xuất phát từ TT, dựa trên cơ sở TT, coi trọng công tác tổng kết TT

- Việc nghiên cứu lý luận phải được liên hệ vs TT, học đi đôi với hành

 Xa vời TT dẫn đến quan liêu, duy ý chí NGược lại tuyệt đối hóa vai trò của TT

sẽ rơi vào con người thực dụng, kinh nghiệm

3 Biện chứng của quá trình nhận thức:

Lenin đã khái quát con đường biện chứng của sự nhận thức chân lý như sau: “Từ trựcquan sinh động đến tư duy trừu tượng, và từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn – đó là conđường biện chứng của sự nhận thức chân lý, của sự nhận thức hiện thực khách quan.”Nội dung của quá trình nhận thức là khách quan vì phản ánh những quy luật, sự vật hiệntượng trong thế giới khách quan Nhưng hình thức là chủ quan vì sự phản ánh đó diễn

ra trong đầu óc của con người

*) Các giai đoạn của nhận thức

- Nhận thức cảm tính (trực quan sinh động)

Là giai đoạn đầu tiên của quá trình nhận thức, con người nhận thức TGKQ thông quacác giác quan của con người trong sự phong phú của sự vật, hiện tượng Cấp độ nàythể hiện bằng 3 hình thức, trình độ từ thấp đến cao: cảm giác, tri giác và biểu tượng