Nghiên cứu, vận dụng phương pháp day tự học nhằm nâng cao chất lượng dạy học chương dòng điện xoay chiều môn vật lý 12 (ban cơ bản) ở trường THPT

1 SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ TRƯỜNG PT NGUYỄN MỘNG TUÂN ------SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM TÊN ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU, VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY - TỰ HỌC NHẰM NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG DẠY HỌC C

1

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

TRƯỜNG PT NGUYỄN MỘNG TUÂN

- -SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

TÊN ĐỀ TÀI

NGHIÊN CỨU, VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP

DẠY - TỰ HỌC NHẰM NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG DẠY HỌC CHƯƠNG “DÒNG ĐIỆN XOAY CHIỀU” MÔN VẬT LÝ 12 (BAN CƠ BẢN) Ở TRƯỜNG THPT

Người thực hiện: Nguyễn Thị Hương Chức vụ: Giáo viên

Đơn vị công tác: Trường PT Nguyễn Mộng Tuân SKKN thuộc lĩnh vực: Môn Vật lí

THANH HOÁ NĂM 2016

MỤC LỤC

Trang

I MỞ ĐẦU……… 1

I.1 Lí do chọn đề tài

I.2 Mục đích nghiên cứu

I.3 Đối tượng nghiên cứu

I.4 Phương pháp nghiên cứu

1 2 2 2 II NỘI DUNG …… 3

II.1 Cơ sở lí luận… ……… 3

II.1.1 Tự học……… 3

II.1.2 Các biện pháp vận dụng phương pháp tự học và dạy - tự học cho học sinh THPT……… 4

II.2 Thực trạng vấn đề……… 4

II.2.1 Về nhận thức và phương pháp giảng dạy của giáo viên……… 4

II.2.2 Về phía học sinh……… 5

III.3 Các sáng kiến kinh nghiệm hoặc các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề……… 5

III.3.1 Nội dung kiến thức bản bài 14 “Mạch có R, L, C mắc nối tiếp” ……… 5

III.3.2 Thiết kế bài học theo lý thuyết dạy - tự học……… 6

III.3.2.1 bài 14 “Mạch có R, L, C mắc nối tiếp” ……… 6

III.3.2.2 Bài tập mạch có R, L, C mắc nối tiếp……… 11

III.3 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo dục, với bản thân, đồng nghiệp và nhà trường……… 15

II.3.1 Kết quả thực nghiệm……… 15

III.3.2 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm……… 15

III KẾT LUẬN ….……… 17

III.1 Kết luận

III.2 Những đóng góp của đề tài

III.3 Một số đề xuất, kiến nghị

17 17 17 Tài liệu tham khảo ………

I MỞ ĐẦU

I.1 Lí do chọn đề tài

Xã hội ngày càng tiến bộ thì đòi hỏi con người ngày càng năng động, sáng tạo Điều này, có thể nói ngành giáo dục nói chung và các trường phổ thông trong

nước nói riêng giữ một vai trò đặc biệt quan trọng trong công tác “trồng người”.

Cho nên, trong nghị quyết TW2, khóa VIII của Đảng có ghi rõ: “Đổi mới mạnh

mẽ phương pháp giáo dục và đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều và rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của người học Từng bước ứng dụng các phương pháp tiên tiến, phương pháp hiện đại vào quá trình dạy…” Điều này đã được toàn

ngành giáo dục Việt Nam tích cực triển khai, thực hiện trong mấy năm qua Dùtrang thiết bị dạy và học có hiện đại, tối tân đến đâu đi chăng nữa thì cũng khôngngoài mục đích là tạo điều kiện và bồi dưỡng khả năng tự học suốt đời cho họcsinh, để các em có thể nắm vững, nhớ lâu kiến thức đặc biệt là phải biết ứng dụngnhững điều được học vào cuộc sống Trực tiếp giảng dạy ở trường phổ thông gần

17 năm qua, tôi thấy phương pháp dạy - tự học là một trong những phương pháp

về lâu dài là rất khả thi Thực tế đã có không ít giáo viên áp dụng phương phápdạy học này và cũng đã có không ít giáo viên đã thất bại để trở về phương phápdạy học truyền thống quen thuộc Nguyên nhân chính là do trình độ kiến thức củahọc sinh ở từng vùng, miền khác nhau và sự kiên trì có giới hạn của giáo viên Vật lí là một bộ môn khoa học khá đặc thù ở trường phổ thông bởi tính ứngdụng cao của nó trong cuộc sống Phương pháp dạy - tự học có thể nói càng đượcphát huy hơn nữa khi giáo viên dạy chương “Dòng điện xoay chiều” trong chươngtrình Vật lí 12 ban cơ bản Thông thường, học sinh học tập theo kiểu giáo viêntruyền thụ kiến thức một cách “áp đặt” nghĩa là những kiến thức đó, người giáoviên nghiên cứu, rút ra từ sách giáo khoa, sách tham khảo rồi truyền lại cho họcsinh Có thể các em sẽ nhanh chóng nắm bắt và dễ dàng học thuộc nhưng một thờigian ngắn, các em sẽ dễ dàng quên đi những điều mình học Ngược lại, vớiphương pháp dạy - tự học, người giáo viên sẽ hướng dẫn cho học sinh tự mình chủđộng tìm kiếm kiến thức Mặt khác, trong thời đại bùng nổ thông tin thì học sinh

sẽ càng hứng thú hơn khi tự mình tìm kiếm, khai thác nguồn kiến thức vô tận củanhân loại Phương pháp dạy - tự học sẽ giúp học sinh xóa dần tư tưởng trông chờ

và ỉ lại, dựa dẫm vào người khác, chây lười trong tư duy và các em có thể bù đắplại những lổ hổng kiến thức để khi ra đời các em có thể trở thành những con ngườinăng động, sáng tạo và có trách nhiệm Về phía người thầy, để đáp ứng được nhucầu kiến thức “không giới hạn” của học sinh trong quá trình mà các em tự học thìđòi hỏi người thầy cũng không ngừng trao dồi kiến thức và học hỏi để dần hoànthiện bản thân mình

Nếu chúng ta nghiên cứu và áp dụng có hiệu quả phương pháp dạy - tự họcnày thì đó là một tín hiệu đáng khích lệ cho ngành giáo dục nói chung và công tácgiảng dạy của giáo viên ở trường phổ thông nói riêng Chính vì thế, tôi đã mạnh

dạn lựa chọn đề tài: “Nghiên cứu vận dụng phương pháp dạy - tự học nhằm

3

nâng cao chất lương dạy học chương “Dòng điện xoay chiều” Vật lý 12 (ban

cơ bản) ở trường THPT

I.2 Mục đích nghiên cứu

- Nghiên cứu vận dụng phương pháp tự học môn Vật lí của học sinh THPT

- Đề xuất phương án dạy - tự học bài 14 “Mạch có R, L, C mắc nối tiếp” vàtiết “Bài tập mạch có R, L, C mắc nối tiếp” Vật lí lớp 12 (ban cơ bản) nhằm tăngcường khả năng tự học của học sinh, nhờ đó góp phần nâng cao chất lượng dạyhọc môn Vật lí ở trường THPT

- Thực nghiệm sư phạm để đánh giá tính khả thi và hiệu quả của giáo án đãthiết kế

I.3 Đối tượng nghiên cứu

- Phương pháp dạy và học Vật lí Trung học phổ thông

- Tự học và dạy - tự học cho học sinh Trung học phổ thông

- Học sinh lớp 12, chương trình cơ bản

- Dạy - tự học bài “Mạch có R, L, C mắc nối tiếp” và tiết “Bài tập mạch có R,

L, C mắc nối tiếp” Vật lí lớp 12 ban cơ bản

I.4 Phương pháp nghiên cứu

I.4.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết

- Nghiên cứu tài liệu liên quan đến đề tài tự học và phương pháp tự học

- Nghiên cứu phương pháp dạy - tự học ở trường trung học phổ thông

I.4.2 Phương pháp nghiên cứu thực nghiệm

- Điều tra về dạy học Vật lí ở các trường trung học phổ thông về chươngtrình, nội dung; tự học và phương pháp dạy tự học môn Vật lí

- Soạn thảo tiến trình dạy học bài 14 “Mạch có R, L, C mắc nối tiếp” và tiết

“Bài tập mạch có R, L, C mắc nối tiếp” theo phương án dạy - tự học

I.4.3 Phương pháp thống kê toán học

- Xử lý thống kê toán học và kết luận

II NỘI DUNG

II.1 Cơ sở lý luận

II.1.1 Tự học

Có nhiều hình thức về tự học nhưng có thể nhận thấy: Tự học là quá trình hoạtđộng nhận thức độc lập, tự lực, tích cực của người học.

Có nhiều quan niệm về tự học

- Tự học là hình thức hoạt động nhận thức của cá nhân nhằm nắm vững hệthống tri thức và kĩ năng do chính học sinh tiến hành ở trên lớp hoặc ở ngoài lớptheo hoặc không theo chương trình mà sách giáo khoa đã được quy định

- Tự học là hoạt động độc lập chiếm lĩnh kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo và kinhnghiệm lịch sử xã hội loài người nói chung và của chính bản thân người học

- Tự học là không ai bắt buộc mà tự mình tìm tòi học hỏi để hiểu biết thêm,

có thầy hay không ta không cần biết Người tự học hoàn toàn làm chủ mình, muốnhọc môn nào tùy ý, muốn học lúc nào cũng được, đó mới là điều kiện quan trọng

- Tự học là tự tìm tòi, tự đặt câu hỏi, tự tìm hiểu để nắm được vấn đề, hiểusâu hơn, thậm chí hiểu khác đi bằng cách sáng tạo, đi đến một đáp số, kết luậnkhác

- Tự học là tự mình động não, suy nghĩ, sử dụng các năng lực trí tuệ (quansát,so sánh, phân tích, tổng hợp), cùng các phẩm chất của nình, rồi cả động cơ,tình cảm, cả nhân sinh quan (như trung thực, khách quan, có chí tiến thủ, khôngngại khó, ngại khổ, kiên trì, nhẫn nại, lòng say mê khoa học, ý muốn thi đỗ, biếtbiến khó khăn thành thuận lợi…) để chiếm lĩnh một lĩnh vực hiểu biết nào đó củanhân loại, biến lĩnh vực đó thành sở hữu của mình

- Tổng hợp những quan niệm trên, có thể rút ra những tính chất đặc trưng cơ

bản của tự học: Tự mình tổ chức xây dựng, kiểm tra, kiểm soát tiến trình học tập

với ý thức trách nhiệm, tự quyết định trong việc lựa chọn mục tiêu học tập, lựa chọn các hoạt động học tập Chú ý đến cách học tập; bởi vì kiến thức kỹ năng có thể thay đổ theo tiến bộ khoa học kỹ thuật; tự lựa chọn các hình thức, phương pháp kiểm tra, đánh giá, tự học chuẩn bị cho việc học suốt đời.

Như vậy, có thể quan niệm về tự học “là người học tự quyết định việc lựa

chọn mục tiêu học tập, nội dung học tập và các hình thức phương pháp kiểm tra, đánh giá thích hợp, từ đó tổ chức, xây dựng, kiểm tra, kiểm soát tiến trình học tập của cá nhân với ý thức trách nhiệm”

II.1.2 Các biện pháp vận dụng phương pháp tự học và dạy – tự học cho học sinh THPT

Biện pháp 1: Giao nhiệm vụ về nhà.

- Giao cho học sinh hệ thống câu hỏi, những nhiệm vụ cụ thể, chuẩn bịtrước các giờ học lí thuyết xây dựng kiến thức mới hoặc thực hành vật lí (có thờigian cho học sinh chuẩn bị ở nhà một cách hợp lí)

5

- Học sinh dựa trên nhiệm vụ được giao đọc giáo trình, tài liệu tham khảo,…thu thập thông tin, xử lí thông tin, tìm cách trả lời viết thành văn bản có trước giờhọc ở lớp.

Biện pháp 2: Học sinh tự học có giáo viên đứng lớp.

Giao nhiệm vụ cho học sinh, (cá nhân hoặc làm việc theo nhóm) tự đọc mộtphần nội dung cụ thể trong quá trình, giáo viên đưa ra hệ thống các câu hỏi, họcsinh tự trả lời theo hệ thống câu hỏi được giao Sau đó, giáo viên kiểm tra lại nộidung mà học sinh đã trả lời và hoàn thành tiết học trên lớp

- Tự học trong quá trình dạy học đã được nghiên cứu và vận dụng từ lâu theolịch sử phát triển của nhà trường trên thế giới

- Tự học đóng vai trò quan trọng trong quá trình dạy học Đối với học sinh ởtrường phổ thông, tự học là động lực để giúp các em trao dồi thêm kiến thức và lắpđầy những chỗ hỏng trong lớp học

- Tự học gắn liền với hoạt động tư duy và hoạt động nhận thức độc lập, tựlực của người học

- Muốn tự học tốt phải biết các phương pháp tự học (phương pháp đọc,phương pháp ghi chép, cách đặt câu hỏi, cách trả lời câu hỏi,…); phương phápphát hiện vấn đề và phương pháp giải quyết vấn đề

- Quá trình tự học người học phải biết: Lập kế hoạch – Thực hiện kế hoạch– Tự kiểm tra – Tự điều chỉnh, các hoạt động này được tiến hành theo một chutrình kín

- Để giúp học sinh tự học tốt giáo viên phải dạy học theo định hướng dạy –

II.2.1 Về nhận thức và phương pháp giảng dạy của giáo viên

- Hầu hết các giáo viên sử dụng phương pháp thông báo các kiến thức theonội dung bài học, cố gắng trình bày đầy đủ, rõ ràng, nhấn mạnh nội dung kiến thức

cơ bản Rất ít giáo viên áp dụng phương pháp dạy cho học sinh cách học (dạy - tựhọc)

- Trong giờ học giáo viên có đặt câu hỏi cho học sinh, nhưng các câu hỏichủ yếu ở mức độ tái hiện

- Hầu hết các giáo viên đều cho rằng chương “Dòng điện xoay chiều” cóvai trò rất quan trọng trong chương trình vật lý 12 nói riêng và vật lý phổ thôngnói chung.

- Đa số các giáo viên ưu tiên bài tập định lượng xem nhẹ bài tập định tính,bài tập về vẽ giản đồ khi dạy cho học sịnh

- Số lượng giáo viên soạn bài tập để hướng cho học sinh tự học là rất ít Hầuhết các giáo viên lấy các bài tập trong sách giáo khoa, sách BTVL, sách thamkhảo.Nếu có thì giáo viên thường làm mẫu trước rồi sau đó học sinh làm theo

II.2.2 Về phía học sinh

- Việc học sinh học vật lý ở trên lớp thì học sinh rất thụ động Chỉ có một số

em học khá và say mê học vật lý thì tìm tòi mày mò đọc thêm tài liệu để bổ sungkiến thức Trong khi đó, còn đại đa số thì chỉ trông chờ vào bài giảng của giáoviên

- Nhiều học sinh giải BTVL mà không hiểu được bản chất vật lý chỉ ápdụng công thức rồi suy ra kết quả

Qua kết quả trên chúng tôi thấy việc dạy học vật lý chương “Dòng điệnxoay chiều”, hiện nay ở các trường phổ thông chưa sử dụng được phương phápdạy -tự học cho học sinh, đa số còn sử dụng phương pháp dạy học truyền thống,chưa lấy được học sinh làm trung tâm trong hoạt động nhận thức Do đó, chưa đápứng được mục tiêu khi dạy Vật lý và chưa phát huy được tính tích cực tự lực tronghoạt động nhận thức của học sinh

Để khắc phục tình trạng đó theo chúng tôi nghĩ cần phải áp dụng phươngpháp dạy - tự học chương “Dòng điện xoay chiều”, có thể nhân rộng nó ra ở cácchương khác nói riêng và chương trình vật lý phổ thông nói chung , từ đó vậndụng phương pháp dạy học hiện đại vào dạy học vật lý nhằm làm phát huy đượctính tích cực, tự lực của học sinh đáp ứng được mục tiêu dạy học trong nhà trườngphổ thông hiện nay

II.3 Các sáng kiến kinh nghiệm hoặc các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề.

II.3.1 Nội dung kiễn thức bài “Mạch có R, L, C mắc nối tiếp”

- Định luật Ôm cho đoạn mạch RLC nối tiếp

- Nêu được tính chất chung của mạch điện xoay chiều mắc nối tiếp

- Nêu được những điểm cơ bản của phương pháp giản đồ vector quay Fresnel

- Nắm được quan hệ giữa điện áp với cường độ dòng điện, biết cách tính tổngtrở Z, độ pha  của mạch R, L, C mắc nối tiếp

- Nắm được hiện tượng cộng hưởng điện và điều kiện để xảy ra hiện tượngcộng hưởng điện

2 Kĩ năng

- Biết cách vẽ giản đồ Fre-nen nghiên cứu đoạn mạch R, L, C mắc nối tiếp

- Vận dụng tốt công thức được xây dựng trong bài

- Bố trí một mạch RLC trên mặt bảng thẳng đứng để làm TN.

- Một nguồn điện xoay chiều

- Vôn kế đo điện áp trên mỗi phần tử

2 Học sinh

- Ôn tập kiến thức đoạn mạch xoay chiều chỉ có tụ điện hoặc chỉ có cuộn cảmthuần

- Phương pháp giản đồ Fre-nen cho mỗi đoạn mạch

III TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG DẠY - TỰ HỌC

Hoạt động 1 (4 phút): Kiểm tra bài cũ và đặt vấn đề.

1 Viết biểu thức tính cảm

kháng, dung kháng và định

luật Ohm cho đoạn mạch chỉ

chứa cuộn cảm, tụ điện:

2 Nêu mối quan hệ giữa điện

áp và cường độ dòng điện tức

thời trong các đoạn mạch chỉ

chứa điện trở thuần, cuộn cảm

và tụ điện;

- Đặt vấn đề vào bài mới: Khi

sử dụng dòng điện xoay chiều

trong đời sống, ta cho dòng

điện qua mạch điện có các

thiết bị như điện trở, tụ điện,

cuộn dây mắc nối tiếp thì điện

áp và dòng điện lệch pha như

thế nào ?

* Học sinh làm việc cánhân, tái hiện lại kiếnthức một cách có hệthống để trả lời các câuhỏi theo yêu cầu củagiáo viên:

* Học sinh làm việc theonhóm, tiếp nhận thôngtin và thảo luận vềphương pháp nghiêncứu

- Lắng nghe vấn đề GVnêu Cá nhân tư duy

Hoạt động 2 ( 9 phút): Tìm hiều về phương pháp giản đồ Fre-nen.

Câu hỏi định hướng cho

- Thực hiện C1: Hiệu điện

thế của mạch điện 1 chiều gồm nhiều điện trở ghép nối tiếp bằng tổng hiệu điện thế của từng đoạn U= U 1 + U 2

I Phương pháp giản đồ Fre-nen.

1 Định luật về điện áp tức thời

9

HD1: Dòng điện qua R, L,

C biến thiên như thế nào

so với điện áp? Có biểu

thưc của i(t) ta viết được

biểu thức của u(t) theo các

trường hợp trên

- Các phần tử mắc với

nhau như thế nào thì gọi là

mắc nối tiếp? Viết các

công thức về hiệu điện thế

điện chạy qua mạch mắc

nối tiếp có đặc điểm gì?

- U như thế nào so với U1,

được cho dòng điện xoay

chiều với các giá trị tức

thời Nêu yêu cầu của nội

dung bài học

- Có nhận xét gì về điện

áp tức thời giữa hai đầu

của đoạn mạch mắc nối?

+…

- HS đọc mục I.1 sgk và tựtiếp nhận kiến thức địnhluật về điện áp tức thời

u = u Ru L u C

Trong mạch điện xoay chiều gồm nhiều đoạn mạch mắc nối tiếp thì điện áp tức thời giữa hai đầu của mạch bằng tổng đại

số các điện áp tức thời giữa hai đầu của từng đọan mạch ấy

Hoạt động 3( 7 phút): Tìm hiểu phương pháp giản đồ Fre-nen