Hình t ng cây đàn ghi ta và ti ng đàn ghi ta c a Lor-ca... Dáng c a chúng nhang nhác nh nh ng ca-khúc-th... úng h n, là chi c ghi-ta đã hoá, gi sang cõi siêu sinh... làn ngh a kia đâu có
Trang 1I TR NG TÂM KI N TH C VÀ PH M VI RA :
1 Hình t ng Lor-ca: cu c đ i, s ph n, s b t t c a Lor-ca
2 B n s c dân t c c a hình t ng Lor-ca
3 Hình t ng cây đàn ghi ta và ti ng đàn ghi ta c a Lor-ca
4 Nh ng đ c s c v t t ng và ngh thu t c a bài th
5 C m nh n đ c nh ng đo n th tiêu bi u
6 Hoàn c nh ra đ i, ý ngh a l i đ t , tính nh c c a bài th
7 T m lòng tri âm sâu s c c a Thanh Th o đ i v i ng i ngh s thiên tài
II KI N TH C C B N:
A VÀI NÉT V TÁC GI VÀ TÁC PH M:
C O N 1:
D O N 2:
E O N 3:
G O N 4:
không ai chôn c t ti ng đàn
ti ng đàn nh c m c hoang
gi t n c m t v ng tr ng long lanh trong đáy gi ng
- “không ai chôn c t ti ng đàn- có th hi u là không ai trân tr ng ti ng đàn; là ti ng đàn không th chôn c t
đ c b i nó là môt giá tr tinh th n, s t n t i c a nó v t ra ngoài m i gi i h n v t ch t Song đ t bên c nh cách so sánh “ti ng đàn nh c m c hoang” thì nên hi u theo cách th hai V m t cách th c, cách so sánh này n m trong h th ng c a toàn bài (âm thanh đ c bi u hi n b ng hình nh) V m t ý ngh a, đây là m t cách liên t ng r t l lùng: “c m c hoang” v a g i s c s ng mãnh li t, hoang d i, s c lan t a không gì
ng n c n đ c, v a là ch ng nhân, v a là m t tri âm v i ng i lãng t trong khúc du ca (th LORCA: “Ghi
ta b n b t khóc/không th nào/ d p t t”) Trong tr ng h p này ti ng đàn là bi u t ng cho m t s c s ng mãnh li t v n ti p t c C ng có th hi u đây là l i đ i tho i c a Thanh Th o v i LORCA LORCA mong
mu n đ c chôn cùng v i cây đàn Thanh Th o không ph i không đ ng tình v i nguy n c y mà ch m
r ng đ kh ng đ nh r ng: Cây đàn c a LORCA có th chôn c t, th xác LORCA có th vùi l p song ti ng đàn và t m lòng c a LORCA thì s đ c trân tr ng đón nh n và l-u gi b i ti ng đàn y mang trong nó m t
s c s ng v y g i đ k t n i m i cá nhân trong khát v ng v n t i t do và sáng t o ây còn là m t tri t lí
v ngh thu t c a Thanh Th o: ngh thu t n m ngoài m i quy lu t c a b ng ho i, ch mình nó không th a
nh n cái ch t
ẨN GHITA C A LORCA (PH N 3)
Giáo viên: PH M H U C NG TÀI LI U BÀI GI NG
ây là tài li u đi kèm v i bài gi ng àn ghita c a Lorca (Ph n 3) thu c khóa h c Luy n thi THPT qu c gia PEN-C: Môn
Ng v n (Th y Ph m H u C ng) t i website Hocmai.vn
Trang 2=> Thông qua h th ng hình nh, Thanh Th o v a g i ra m t b c tranh cu c s ng muôn màu v c a ng i ngh s , v a g i đ c s v n đ ng c a hi n t ng ti ng đàn trong cu c s ng t m t th c th t n t i ng n
ng i, mong manh đ n m t th c th h i t trong nó muôn s c màu c a s s ng và r i cu i cùng tr thành
m t sinh th , m t s s ng có s c s ng b t di t
- L i liên t ng đ c đáo:
gi t n c m t v ng tr ng
long lanh trong đáy gi ng
Hình nh “v ng tr ng” xu t hi n hai l n đ u không ph i nh nh ng th c th c a th gi i khách quan mà nh
m t bi u t ng g n li n v i nh ng n ng l ng tinh th n đ c bi t L n th nh t, tr ng xu t hi n trong tr ng thái “ch nh choáng” r t ngh s L n th hai l i đ c g i ra trong m t n i đau r t con ng i mà c ng th m sâu nh chính v tr - n i tr ng kia hi n di n câu th này, v ng tr ng tr c h t thu c v vò tr bát ngát
v i ánh sáng d u dàng và v đ p m l i l p v i v ng tr ng là đáy gi ng- n i k thù ném xác LORCA hòng xoá d u v t t i ác, n i t m t i m t mùng, không sao soi th u đ c, n i l u gi hi n thân c a đau
th ng và t i ác x u xa Hai hình nh t ng ph n này g i hai th gi i hoàn toàn cách bi t, xa l và không
th nào tìm m i liên h V y mà Thanh Th o đã phát hi n ra m i liên h gi a chúng b ng m t liên t ng
đ c đáo Tr- c h t, “gi t n c m t v ng tr ng” v a có th hi u là gi t n c m t c a v ng tr ng (tr ng khóc cho cái ch t oan khu t c a LORCA hay chính là v tr đã c m th u n i đau khôn cùng c a con ng i), v a
có th hi u r ng là gi t n c m t c a v tr r i vào đáy gi ng đ soi sáng s th t b chôn vùi “ áy gi ng”
là n i chôn vùi thân xác LORCA, n i c t gi u m t bí m t v t i ác c a ch đ đ c tài, “đáy gi ng” c ng là
n i đón nh n s to sáng c a m i đ ng c m sâu xa t v tr
H O N 5:
đ ng ch tay đã đ t
dòng sông r ng vô cùng
Lorca b i sang ngang
trên chi c ghi ta màu b c
K O N 6 VÀ 7:
chàng ném lá bùa cô gái Digan
vào xoáy n c
chàng ném trái tim mình vào l ng yên b t ch t
- S c t ng t ng m nh m : “ ng ch tay đã đ t” là s ch m d t cu c s ng v t ch t, “dòng sông r ng vô cùng” là cu c đ i vô h n v n ti p t c ch y trôi T ng quan y dÔ g i m t c m giác bi quan: có l s t n t i
h u h n, mong manh c a m t đ i ng i ng n ng i đ t gãy n a ch ng s b dìm cho chìm ngh m d i đáy sông, s tr nên vô ngh a tr c cái vô cùng c a sóng n c Th nh ng Thanh Th o l i b ng t ng t ng đem đ n m t c m nh n hoàn toàn ng c l i:
LORCA b i sang ngang
trên chi c ghita màu b c
b i” là hành đ ng đ t n t i và kh ng đ nh s t n t i trên dòng sông, “b i sang ngang” là không b cu n
đi và không mu n buông trôi theo dòng n c- ph i ch ng ch i v i s c b ng cu n c a sóng n c song c ng
Trang 3th hi n rõ t th đ ng cao h n m i s ch y trôi thông th ng; b i b ng và trên chi c “ghita màu b c” là dùng cây đàn ghita ch t i s s ng c a mình v t lên m i s b ng ho i, ch y trôi Chi c đàn ghia ta đã ch
s s ng và linh h n LORCA v t qua gi i h n ng n ng i c a đ i ng i đ đ n v i cõi vô cùng c a cu c
s ng ó v a là th c t , v a là ni m tin tuy t đ i c a Thanh Th o vào s b t t c a LORCA V y là, s
t ng t ng xét đ n cùng l i b t ngu n t nh n th c v giá tr tinh th n c a ti ng đàn LORCA, t giá tr c a
ti ng nói và nh ng c ng hi n c a LORCA cho ngh thu t V y là ta l i th y đây m t khía c nh n a trong quan ni m ngh thu t c a Thanh Th o: s s ng v t ch t c a ng i ngh s ch là h u h n song s n ph m ngh thu t mà ngh s t o ra s đ a ngh s vào cõi b t t
- Dòng t ng t ng ti p t c trào dâng m nh m v s s ng b t di t và ni m kiêu hãnh c a LORCA: “lá bùa
cô gái Digan” là v t có phép thiêng đ tr tà và tránh tai ho Ném “lá bùa” vào “xoáy n c” là s n sàng đ i
m t v i hi m ho và đ nh m nh trong cu c đ i- hành đ ng làm b t lên t th đ y kiêu hãnh (“xoáy n c” là
hi m ho trên dòng sông s ph n, “ném lá bùa” là ném s b o v v sinh m ng) “Ném trái tim” l i là s dâng hi n tr n v n trong thanh th n và vô t nh ng rung c m trong sáng, chân thành và thiêng liêng nh t
c a chính mình- hành đ ng làm b t lên s cao c c a t m lòng, s cao th ng trong tình c m C t- th kiêu hãnh và trái tim cao th ng đ u là d u hi u c a c t cách ngh s - hi p s , nó làm t a sáng v đ p c a hình
t ng LORCA (hai l n Thanh Th o dùng t “ném” L n th nh t là hành đ ng c a m t hi p s dám coi khinh cái ch t b i cái ch t do k thù gây ra c ng không th ng n c n t t ng, tâm h n LORCA hòa vào s
s ng b t t c a nhân dân L n th hai là hành đ ng c a m t ngh s s n sàng và t nguy n dâng tr n tâm
h n mình cho cu c đ i đ ra đi trong yên l ng Chính s dâng hi n vô t và t nguy n y đã khi n ti ng đàn ghita c a LORCA ngân vang b t di t không ch b ng âm thanh mà còn b ng c d âm Hai l n Thanh Th o
mô t ti ng đàn “li - la li - la li - la” L n th nh t là nh ng âm thanh vang lên trong không gian d d i c a
đ t n c Tây Ban Nha thành l i ca tranh đ u L n th hai là nh ng âm thanh vang lên trong “l ng im b t
ch t”, vang lên t cõi vô cùng và s b t di t L n th nh t là âm thanh th c L n th hai đã là nh ng d âm không d t đ kh i d y và n i dài c m xúc, rung đ ng và t a sáng lí t ng cao c đ p đ c a LORCA)
lilalilalila
Cùng v i h th ng hình nh, trong bài th có hai l n Thanh Th o mô ph ng âm thanh ti ng đàn b ng chu i
đi p âm “li - la li - la li - la” nh m t chu i âm buông do ng i đ m đàn l t qua hàng dây- nh ng âm thanh
ng u h ng mà đ y xao xuy n Hai l n chu i âm thanh này xu t hi n đ u t o nên nh ng đi m nh n làm n i
b t hình t ng ti ng đàn L n th nh t nó vang lên lãng đãng, ngân nga trong m t không gian d d i c a
đ u tr ng chính tr và đ u tr ng ngh thu t trên x s Tây Ban Nha L n th hai nó vang lên nh nh ng
d âm không d t c a ti ng đàn, nh ng d nh không tan c a s s ng (li-la còn g i nh c đ n tên m t loài hoa, hoa t đinh h ng) v n đang l ng l t a h ng v trí m đ u và k t thúc bài th , chu i âm thanh này góp ph n hoàn t t hình t ng ti ng đàn nh m t s s ng mãnh li t mà m h , kiêu b c và lãng đãng, ngân vang da di t mà l ng l đ g i m nh ng c m nh n, hình dung th m chí là nh ng ám nh v m t hình t ng khác- hoàn ch nh và tr n v n h n- hình t ng LORCA
K T LU N:
- “ àn ghita c a Lorca” là m t bài th hay Hay ch không ch t o d ng chân dung ng i ngh s - chi n s Phêđêricô Gaxia Lorca m t cách trung th c và g i c m mà còn giúp ng i đ c c m nh n sâu s c v đ p tâm h n và tính cách đ m ch t Tây Ban Nha c a LORCA Bài th giàu nh c đi u- k t qu c a s hòa nh p
Trang 4ch t nh c đ c bi t c a th LORCA và n ng l ng sáng t o đ c bi t c a h n th Thanh Th o (nh ng câu th không vi t hoa đ u dòng t o m ch th liên t c, xâu chu i v i nhau đ k t n i các bi u t ng v n r i r c và
đ y s c ám nh; nh ng liên t ng th b t ng , phóng khoáng t o m t g i m đ c đáo v ti ng đàn ghita c a LORCA; nh ng t ng ph n gay g t đ c xây d ng liên ti p đ làm n i b t nh ng n t ng đ m nét v con
ng i, cu c s ng và s c s ng b t di t c a nh ng giá tr tinh th n mà LORCA t o nên trong b i c nh xã h i
và th i đ i d d i lúc b y gi ; nh ng hình dung t đ c dùng m t cách tình c , không c ý song đ u g n
m t cách vô th c v i s ph n và cu c đ i LORCA đ t o nên m t ám nh và làm n i b t ch đ t t ng
c a bài th ) Nh c đi u c a bài th không ph i là ch t nh c do âm, v n hay thanh đi u đem l i mà là giai
đi u c a tâm h n, c a trái tim đ ng đi u trong lí t ng và khát v ng nên khó th y h n và c ng d ám nh h n
- “ àn ghita c a Lorca” là ti ng nói tri âm c a ng i ngh s v i m t ng i ngh s , m t ng i chi n s v i
m t ng i chi n s S đ ng c m c a Thanh Th o và LORCA trong bài th v a cho ng i đ c hi u v LORCA v a cho ng i đ c m t cái nhìn tr n v n h n v con ng i Thanh Th o- m t trí th c giàu suy t và
m t ng i ngh s tràn đ y nhi t huy t, lí t ng “ àn ghita c a Lorca” nh là s ti p n i tr n v n cái m ch
th đã đ c kh i dòng t tr ng ca “Nh ng ng i đi t i bi n”
Chúng tôi đi không ti c đ i mình
Tu i hai m i làm sao không ti c
Nh ng ai c ng ti c tu i hai m i thì còn chi T qu c
- “ àn ghita c a Lorca” c ng ch a đ ng trong nó tri t lí v ngh thu t c a nhà th Thanh Th o: tri t lí v
m i quan h gi a ngh thu t và cu c s ng, v s c s ng c a ngh thu t và v m i quan h gi a s c s ng c a nghê thu t v i s t n t i v m t tinh th n c a ngh s trong cu c đ i Nh ng đi u này th c ra không m i song trong bài th này, nó chính là c s đ Thanh Th o kh ng đ nh giá tr nh ng sáng t o ngh thu t và
nh ng c ng hi n v t t ng c a LORCA đ ng th i c ng là c s đ nhà th kh ng đ nh ni m tin vào s
b t t c a nh ng c ng hi n y
III TÀI LI U THAM KH O:
A NH NG C I M C B N C A CÁC LO I TH CÓ D U N TRONG " ÀN GHITA C A
LORCA" C A THANH TH O
B TÍNH A NGH A C A TÁC PH M V N H C:
C BẨI TH GHI NH C A LORCA (Ng i d ch : Hàm an)
D NHẨ TH THANH TH O NÓI V " ẨN GHITA C A LORCA"
E BẨI TH " ÀN GHI TA C A LORCA" C A THANH TH O (TS Chu V n S n )
T x a x a, song song v i đ nh đ "thi trung h u h a", bao gi c ng là "thi trung h u nh c" nh đ y
b o r ng cùng v i ho , nh c là m t y u tính c a th Ch ng nào còn th , ch ng y th còn nh c Qu có
v y, nh c là ph n tinh ch t c a c m xúc th đã đ c đi u th c hoá Ngân nga c bên trong c bên ngoài m i
ti ng th , nh c đã th c s là ph n h n c a th Nó là h i th c a ngôn t th T t nhiên, đây là nói nh c c a ngôn ng Th đã phát huy bao hi u qu phong phú c a ngôn ng đ c t lên ti ng nói riêng c a mình
Không ch v y, đ làm giàu cho mình, th còn khai thác c ngôn ng c a nh c n a Bao đ i nay, đã có bi t bao y u t nh c t v ng qu c âm nh c đã v t biên, r i nh p t ch vào th , ban đ u, t m trú, v sau, th ng trú Th m chí, nh s c u mang quá sâu n ng c a th , tr i đ i này đ i khác, mà nhi u th đã đ c đ ng hoá luôn Dân ng c đã bi n thành dân s t i G c gác âm nh c c a chúng, đôi khi, ch còn là kí c xa x m
ó ph i ch ng c ng là m t ki u hoà nh p ti p bi n ?
Trang 5Là m t tay bút ham cách tân, Thanh Th o c ng đã t t sang âm nh c vay m n không ít v n li ng đem v
đ u t cho th mình làm các tr ng ca Nh ng ng i đi t i bi n, Nh ng ngh a s C n Giu c, Bùng n
c a mùa xuân, êm trên cát , anh đã m n c u trúc c a nh ng b n giao h ng và xônát Khi n cho các thi
ph m y có cái dáng là l nh m t th tr ng-ca- giao-h ng Còn đ vi t th ng n, l m khi anh l i gi t
t m c u trúc c a ca khúc Có lúc thì đem v lai ghép đ t o ra m t di n m o m i C ng có lúc l i làm theo
ki u bi n đ i gen mà t o ra gi ng m i Nhi u bài th ng n đ c anh t ch c khá ngon lành theo th th c
c a bài hát Dáng c a chúng nhang nhác nh nh ng ca-khúc-th Mà c ng không ch vay c u trúc thu c v n
b n khúc ca, anh còn m n c l i di n t u ca khúc đ làm giàu cho hình th c th n a àn ghi-ta c a Lorca
là m t "ca" nh th ch ng ?
Nòi ngh s v n d đ ng b nh t ng lân Do đ ng b nh mà đ ng đi u Cho nên, có m t cách đ hi u m t k
vi t : c xem anh vi t v ai, có th bi t anh là ai Trong các thi s n i, Thanh Th o mê nh t Nguy n ình Chi u, Cao Bá Quát, Xuân Di u, Hàn M c T , Bích Khê, V n Cao, ng ình H ng Còn nh ng thi s ngo i, th y anh vi t đ m v Aragông, Êxênhin, Maicôpxki, Pasternac, Lorca V t ng v đ u có nh ng kí thác, nh ng đ ng đi u riêng Nh ng, trong s nh ng tay bút Tây ph ng anh ng ng m , thì tr ng h p v Lorca, xem ra, thành công h n c Là m t nhà th l n c a Tây Ban Nha hi n đ i, Lorca đã đem đ c ch t dân gian Anđaluxia cùng s c s ng c a x s bò tót vào th mình L i th o dân nh c, ông th ng thích đi
kh p x nh m t gã Digan đ n đ c mà hát lên nh ng bài th c a mình nh nh ng khúc romance, ballad
B i v y, Lorca nh m t ngh s kép : thi si kiêm nh c s C ng b i v y nhi u bài th Lorca th ng s ng
cu c đ i kép : thi ph m và nh c ph m (1) Có ng i s ngh : th v m t ngh s đ c đáo nh th , n u có
đ c m t hình th c kép n a thì th t là tam h p ! Nh ng, tam h p l i d sinh tam tai Thanh Th o không d i
th V , làm th c ng đâu ra võ c a anh Không thu c ki u thi s m m th cho nh c, càng không ph i m t tay vãi nh c vào th Anh v n đi l i v i nh c, nh ng theo chiêu riêng : v a nh p c u trúc ca khúc vào lòng bài th v a kh m thêm ti ng nh c vào l i th Nên, dù dan díu v i nh c, tr c sau th anh v n luôn là th Ngoài v n thi li u đ c tái ch , tái t o t di s n th c a chính Lorca, thì ngôn ng c a nh c, c u trúc c a ca khúc s b c nh ng nh p c u t ng giao đ h n k h u sinh nói l i đ ng đi u v i b c ti n nhân c a x s Tây ban c m Ngón y ch ng t ng thích sao ? àn ghi-ta c a Lorca chính là m t l i th mà đó l i th đã
c m vào nét nh c, hình t ng th đã cùng c u trúc nh c bay đôi Th m chí, đ ti ng nói c a th mình thêm phong phú, Thanh Th o còn mô ph ng nh ng âm thanh t a t a các n t đàn ghita, mô ph ng c l i di n t u
v n th ng đ m cho ng i hát khi di n n a
* Thanh Th o đã ch n th i đi m bi ph n nh t c a cu c đ i Lorka cho c m h ng c a thi ph m : lúc ông b b n
ch t Lorca luôn d c m và b ám nh khôn nguôi b i cái ch t Nh ng ông c ng không th ng cái ch t ph phàng nh t đã p xu ng thân ph n mình i v i lòng ti c th ng, m i cái ch t đ u ngang trái Cái ch t c a Lorca càng ngang trái b i ph n Vì ông b phatxit gi t h i khi m i 37 tu i, xác ông còn b chúng qu ng
xu ng m t cái gi ng đ phi tang M t mát kinh hoàng là th , nh ng oái o m thay, cái ch t còn là m t gi i thoát Gi i thoát b t đ c d nh ng hoàn toàn H n suy t Thanh Th o đã b vây ám gi a nh ng ph n trái kia
c a cái ch t Nh t là lúc anh đ c đ c cái câu nh m t l i nguy n cu i, m t di chúc vi t s m c a Lorca : Khi tôi ch t hãy chôn tôi v i cây đàn ghi-ta Và th là thi ph m đã t ch n cho nó m t hình hài : v a là th
vi ng v a nh m t bi ca
*
Trang 6Có m t cách mà t x a ng i ta đã dùng đ n "m t m i", trong nh ng tr ng h p th này, là : l y tên các tác
ph m c a ng i y hay l i v n trong đó đem ghép l i v i nhau cho chúng t o ra m t n i dung nào đó(2) Thanh Th o ch n cách khác Thi li u anh vi t v Lorca toàn là nh ng thi nh r t ám trong th gi i ngh thu t c a chính Lorca, mà sau nh ng lãng quên chúng v n không thôi đeo bám Thanh Th o : đàn ghi-ta, bài
ca m ng du, con ng a đen, v ng tr ng đ , chàng k s đ n đ c, áo choàng đ u s , s c máu đ u tr ng, cô
gái Di gan, lá bùa h m nh, hoa t đinh h ng Và, t t nhiên, làm sao có th thi u đ c dòng sông cùng
v i c m c hoang v n là nh ng hình nh - bi u t ng t lâu v n miên man v i ngòi th Thanh Th o ! C m
h ng v t d y thì li n g i luôn nh ng đ o quân y v cho cùng đ u quân (đ u thai thì đúng h n) vào thi
ph m này Nh đó, hình t ng Lorca và suy c m Thanh Th o đã nói chung m t th ti ng là dòng thi li u đã
tr n vào nhau đó Thì t ng giao, tâm giao c ng còn là th ch sao ?
Trong x lý thi li u, Thanh Th o có dùng nh ng l i k t h p khá ph bi n th t ng tr ng Ta g p nh ng
Ti ng đàn b t n c, ti ng ghi-ta nâu, ti ng ghi-ta lá xanh, ti ng ghi-ta tròn, ti ng ghi-ta ròng ròng máu
ch y, v mi n đ n đ c, v ng tr ng ch nh choáng, chôn c t ti ng đàn, đ ng ch tay, dòng sông r ng
Nhi u thi nh đ c t ng tr ng hoá, khi n chúng có d ng m t hình th ch a nhi u hình nh ng ch tay
là hi n thân c a thiên m nh ng ch tay đã đ t t ng tr ng cho cú giáng ph phàng trái ngang c a s
m nh Chi c ghi-ta t ng tr ng cho âm nh c và th ca Nó là cây đàn lia c a chàng ngh s tài hoa Chi c ghita màu b c là bi n nh c a chi c ghi-ta nâu khi đã sang cõi khác úng h n, là chi c ghi-ta đã hoá, gi sang cõi siêu sinh Thi s b i trên chi c ghi-ta chính là b i trên con thuy n c a thi ca đang v t qua b n b sinh t Lá bùa cô gái di-gan là cái đ p huy n bí Xoáy n c là tai ho đ nh m nh trên dòng sông c a s
ph n, c ng là cái dòng sông ranh gi i gi a cõi s ng và cõi ch t, gi a th c t i và h vô Hành đ ng ném lá bùa và ném trái tim đ u giàu hàm ý t ng tr ng v s giã t , s gi i thoát c a Lorca L i vi t này không còn xa l đ i v i ng i đ c th Xuân Di u, Hàn M c T , Bích Khê, Ch Lan Viên hay nhóm Xuân Thu nhã
t p h i Th M i Nh ng, nó đã đ c Thanh Th o dùng nhu n nh và n nh p đ t o ra cho th mình m t cách nói hàm súc Riêng cái câu gi t n c m t v ng tr ng trong đo n bày t n i đau xót và ti c th ng
tr c cái ch t h t s c th ng tâm c a Lorca mà l i th k t h p c tr ng tr ng th ng v i t ng tr ng
Th M i:
không ai chôn c t ti ng đàn
ti ng đàn nh c m c hoang
gi t n c m t v ng tr ng long lanh trong đáy gi ng
c ng th y đ c v súc tích c a nó Có ph i câu y đ c vi t theo l i "ngh thu t s p đ t" không, mà c đ n
gi n y nh đ t hai hình nh bên nhau : gi t n c m t - v ng tr ng th thôi ? Gi a chúng ch ng có m t quan
h t nào Thì ra, l m khi, vi c t c b quan h t l i là cách gia t ng ngh a cho hình nh và l i th Vì gi đây, gi a chúng l i có th phát sinh nhi u ki u quan h , t o ra nhi u làn ngh a : 1) quan h đ ng l p : gi t
n c m t (và) v ng tr ng ; 2) quan h song song : gi t n c m t (v i) v ng tr ng ; 3) quan h so sánh : gi t
n c m t (nh ) v ng tr ng ; 4) quan h s h u : gi t n c m t (c a) v ng tr ng ; 5) quan h đ ng nh t :
gi t n c m t (là) v ng tr ng Ng i đ c có m t thoáng phân vân : v y ý th c c a câu th s theo ngh a
nào ? Nh ng thoáng y s qua nhanh b i ch có câu tr l i duy nh t : nó ph i là s giao thoa và lung linh c a
t t c các làn ngh a y Ch ng th sao, trong m ch c m xúc, trong hình t ng ch đ o c ng nh c u t , các
Trang 7làn ngh a kia đâu có lo i tr nhau Trái l i, chúng làm giàu và làm đ p cho nhau c thôi V y ch súc tích sao?
Còn m ch tri n khai c a thi ph m l i là h p l u c a c hai dòng t s và nh c Vi c tái hi n s ki n Lorca
b hành hình v i nh ng di n bi n ph phàng, dù ch là ch m phá, c ng đã ít nhi u đem l i m t cái "c t" cho thi ph m Mu n k , thì c ng k đ c đôi chút Tâm t ng i đ c b cu n ngay vào m ch k qua các di n
bi n y v i nh ng kinh hoàng, đau đ n và ti c th ng cho m t con ng i vô t i, m t b c tài hoa oan khu t
Nh ng, d ng nh cái m ch kia còn tuân theo các b c phát tri n thu c v c u trúc c a m t ca khúc n a
S ki n Lorca b hành hình vào bài th này đã dàn thành b n ph n n i dung v i nh ng khúc có d ng ý h n hoi v đ dài và ti t nh p u tiên, ph n gi i thi u, là hình nh Lorca theo l i n t ng : nh ng ti ng đàn
b t n c / Tây - ban - nha áo choàng đ g t / li-la li-la li-la / đi lang thang v mi n đ n đ c / v i v ng
tr ng ch nh choáng / trên yên ng a m i mòn Ti p n i, ph n phát tri n, Lorca b gi t : Tây - ban - nha / hát
nghêu ngao / b ng kinh hoàng / áo choàng bê b t đ / Lorca b đi u v bãi b n / chàng đi nh ng i m ng
du K đó, ph n cao trào, là n i ti c th ng tr c s th c ph phàng : ti ng ghi-ta nâu / b u tr i cô gái y /
ti ng ghi-ta lá xanh bi t m y / ti ng ghi-ta tròn b t n c v tan / ti ng ghi-ta ròng ròng / máu ch y // không
ai chôn c t ti ng đàn / ti ng đàn nh c m c hoang / gi t n c m t v ng tr ng / long lanh trong đáy gi ng
Và cu i cùng, ph n k t, v i hình nh Lorca lìa b t t c và gi i thoát : đ ng ch tay đã đ t / dòng sông
r ng vô cùng / Lorca b i sang ngang / trên chi c ghi-ta màu b c // chàng ném lá bùa cô gái di-gan / vào
xoáy n c / chàng ném trái tim mình / vào l ng yên b t ch t / li-la li-la li-la T t nhiên, tr c sau, đây
v n là s n ph m th ch không ph i là m t s n ph m nh c Nên các b c c a c u trúc này không th "cóp"
y sì theo l i "m t n m t" v i nh ng b c chuy n gam nh trong m t nh c ph m th c s đ c Mà làm cách y đ i v i th , ch c gì tránh kh i s ng s ng? Chiêu th c nhu n nhuy n nh t, có l là th : nh p c u trúc ca khúc vào v i c t t s đ chúng đ ng th v i nhau
N u ch d ng l i đó không thôi thì s c thái ca khúc trong vi c t ch c m ch th hãy còn m h , ch a thuy t ph c
Thú v và b t ng nh t là vi c kh m vào m ch y nh ng âm thanh nh cách di n t u c a nh c công khi đ m cho ng i hát m t ca khúc S có m t c a hai chu i li-la li-la li-la ph n đ u và ph n k t là th Thú th c, khi m i đ c bài th này trong t p Kh i vuông Rubic, tôi th y cái chu i kia là m t nét l , nh ng nhác ngh :
l i m t trò "tân hình th c" đây Cha Thanh Th o này c ng bày đ t g m Nh ng đ c k h n thì th y hình nh
có m t ngh a lý nào đó hay hay, ch không h n ch là nh ng con âm r ng ngh a Nh ng th c h ra sao, thì
c tù mà tù mù Mãi sau, đ c k h n vào c u trúc m i v l : té ra đây l i là s giao duyên kì thú c a th và
nh c C th là giao thoa gi a thanh âm và thi nh M đ u là hai câu : Nh ng ti ng đàn b t n c / Tây Ban Nha áo choàng đ g t Thanh Th o ch n hai hình nh này kh i đ u m t thi ph m gi ng nh ki u t o nh ng
âm ch cho m t nh c ph m Chúng là nh ng t ng ph n kín đáo mà gay g t : âm thanh h n nhiên - s c màu chói g t, ti ng đàn th o dân - áo choàng đ u s , v khiêm nh ng - s ng o ngh , ni m hân hoan - n i kinh hoàng, ngh thu t - b o l c, thân ph n b t bèo - th c t i tàn kh c C p hình nh c ng t ng phùng nào
ng l i t ng tranh N i dung ch đ o mà thi ph m tri n khai s là ph n ng i trong m t hi n th c đ y tranh ch p đ i ch i nh th R i ngay sau hai câu mào đ u đó là chu i âm thanh li-la li-la li-la Nó nh m t chu i n t đàn buông do ng i đ m đàn (ghi ta) l t qua hàng dây đ k t thúc ph n d o, đánh d u kho ng
ng t cho ng i hát chính th c b t l i trình di n ca khúc Và thi ph m c ng k t thúc b ng s tr l i c a chu i
âm thanh y Nó t a nh ng ti ng đàn đ m cu i cùng nh m t o nh ng d âm sau khi l i hát đã ng ng y
Trang 8ch ng ph i là m t l i ph i âm quen thu c trong di n t u ca khúc sao ? Mà c ng có th hình dung nó nh
ti ng huýt sáo ng u h ng c a ng i ca s trên n n nh c khi di n t u Ng u h ng mà đ y xao xuy n Khi âm thanh gây ni m xao xuy n thì t nó c ng ch t ch a thi v ch sao !
Song, n u ch có th , thì vi c ph ng âm nh c y b t quá, c ng ch a đi xa h n bao nhiêu m t trò trang s c hoa m V ngh a, lila l i chính là m t loài hoa có màu tím ngát r t đ c ng i ph ng Tây a chu ng : hoa lila - t c hoa t đinh h ng Chu i âm thanh k ti p g i hình nh nh ng tràng hoa chu i hoa b t tím liên
ti p ó là nh ng đoá hoa ng i đ i, ng i th th m kính vi ng h ng h n Lorca hay chính là ngàn muôn đoá hoa c a s s ng đang n y n t cái ch t đau th ng c a nhà thi s , th hi n s c s ng b t di t c a nh ng giá tr chân chính trên cõi đ i này ? Có th là th này, có th là th kia, mà có l là c hai Vì th , chính cái chu i âm thanh ng không đâu y l i ch a đ ng r t nhi u c m th ng, ni m tin và lòng ng ng m sâu kín
c a ng i vi t Thi u ý ngh a c a m t thi nh, chu i li la kia khó v t qua m t trò di n âm thanh c u kì
*
M i ngh ph m là m t s n ph m không l p l i Không ch n i dung, mà ngay c hình th c N ng l ng sáng t o có th tích t lâu dài trong c ý th c và ti m th c, b ng c v n s ng, v n v n hoá cùng kinh nghi m ngh thu t Nh ng nó ch xu t ra có m t l n M i bài th là m t l n loé sáng, m t tia l a không l p l i Tôi
ng , b n thân ng i vi t c ng ch ng bao gi ki m soát h t đ c nh ng gì loé lên trong tia l a y Sáng t o ngh thu t là th ; ph i th m i là ngh thu t Thanh Th o có th s d ng ti p nh ng chiêu y sì th này đ
vi t thi ph m khác n a không ? N u có, e r ng khó tránh kh i h u qu c a nhân b n vô tính v hình th c Là
ng i ham tìm tòi cách tân, Thanh Th o hi u rõ đi u đó "V i nh ng bài th hay - anh vi t, thi s sáng t o
v i toàn b th ch t và tâm linh mình, và không bi t cái nào b t đ u tr c : th xác hay tâm linh ? đó là
nh ng bài th ng i ta ch phóng ra có m t l n, xu t ra có m t l n, r i ng t Ph n tích đi n, ph n thu góp
là c m t quá trình nh ng sáng t o là kho nh kh c Kho nh kh c y x y ra càng đ t ng t bao nhiêu càng
t t b y nhiêu".Và anh c ng tâm ni m : "Nh ng ng i tìm đ n s hoàn m c a hình th c ngh thu t th ng
d g p nhau Mà trong ngh thu t, trong th , hình th c là gì ? Hình th c chính là s hi n di n ngh thu t
riêng c a t ng ngh s Không có cái hình th c đó thì c ng ch ng bao gi có ngh thu t (3)
Tôi ngh , v i thi
ph m nàych ng h n, anh đã có đ c đi u đó
TS Chu V n S n
Chú thích:
[1] Có l do đi u này mà có ng i ch th y Lorca phía nh c s , phía không c n b n Ca khúc " àn ghi ta
c a Lorca" c a Thanh Tùng và Hu nh Ph c Liên là m t ví d
[2] T nh Xuân Sách vi t v Nguyên Ng c : M y l n t n c đ ng lên / ng lên c ng m i cho nên ph i
n m / H i thay m t M ch n c ng m / Cu n trôi t Qu ng l n R ng xà nu" (Chân dung v n h c)
[3] Thanh Th o - Chàng b c t i (sau đ i thành Th là lúc đang r i) - Sách "Ngón th sáu c a bàn tay",
NXb à N ng, 1995
G Ơn ghi ta c a Lorca" c a Thanh Th o d i góc nhìn liên v n b n (TS Phan Huy D ng - i h c
Vinh)
Theo lí thuy t v n h c liên v n b n, b t c v n b n nào c ng là m t liên v n b n, không ph thu c vào vi c tác gi c a v n b n có ý th c đ c đi u đó hay không c àn ghi ta c a Lorca, có th th y, m i t , m i chi ti t, hình nh và c hình t ng trung tâm trong đó đ u là đ u m i c a m t quan h giao ti p ngh thu t
Trang 9r ng l n, mà n u thi u tri th c v các v n b n (hi u theo ngh a r ng) có tr c đó thì đ c gi không th c m
nh n đ c, hi u đ c ý ngh a c a chúng Lorca là nhà th nh th nào? àn ghi ta c a ông có cái gì đ c
bi t? V ng tr ng, yên ng a, b c chân lang thang, ti ng hát nghêu ngao, bãi b n, t m áo choàng bê b t đ ,
gi t n c m t v ng tr ng trong đáy gi ng, lá bùa cô gái di gan là nh ng cái gì đây? ó có th là nh ng câu h i th m vang lên trong tâm trí đ c gi bình th ng khi ti p nh n bài th N u không ch u b cu c trên hành trình gi i mã v n b n này và quy t tìm t i nh ng v n b n khác đã làm n n cho nó (theo s ch d n c a các câu th trong bài), đ c gi s th c s đ c đ n bù Tr c m t chúng ta lúc đó s là m t th gi i thi ca chói loà c a thiên tài Lorca, là b c tranh bi tráng v thân ph n ng i ngh s trong m t th i đ i bi n đ ng
nh bão táp, là v đ p lung linh c a ngh thu t v t lên trên m i s đe do c a các th l c b o tàn, nguy
hi m T nh ng đi u v a th y, nhìn ng c l i v n b n th đã t o c h i m r ng chân tr i hi u bi t cho mình – bài àn ghi ta c a Lorca c a Thanh Th o – ta s nh n ra t đây m t s c ng h ng c a nh ng khát
v ng sáng t o, m t kh n ng nh p c m sâu s c vào th gi i ngh thu t th Lorca, m t suy nghi m thâm
tr m v n i đau và ni m h nh phúc c a nh ng cu c đ i đã dâng hi n tr n v n cho cái đ p
Trong n a đ u bài th , m t không gian Tây Ban Nha đ c thù, nh t là không gian mi n quê Andalucía yêu
d u c a Lorca đã đ c g i lên Gi a không gian đó, n i b t hình t ng ng i ngh s lãng du có tâm h n phóng khoáng, tha thi t yêu ng i, yêu đ i, nh ng ngh ch lí thay, l i không ng ng đi theo m t ti ng g i huy n bí nào đó h ng v mi n đ n đ c:
nh ng ti ng đàn b t n c
Tây Ban Nha áo choàng đ g t
li-la li-la li-la
đi lang thang v mi n đ n đ c
v i v ng tr ng ch nh choáng
trên yên ng a m i mòn
ti ng ghi ta nâu
b u tr i cô gái y
ti ng ghi ta lá xanh bi t m y
ti ng ghi ta tròn b t n c v tan
T i sao tác gi l i có th g i lên đ c nh ng đi u y? – Tr c h t là nh "đàn ghi ta c a Lorca" T t nhiên, đây ta không nói t i m t cây đàn c th , dù v n bi t Lorca là ngh s trình t u r t xu t s c ghi ta và d ng
c m àn ghi ta đây chính là th Lorca, là b n m nh c a Lorca c th Lorca, ta th ng b t g p hình
t ng m t chàng k s đi m i mi t, vô đ nh d i v ng tr ng khi đ , khi đen, khi r ng ng i, khi u t i, khi
n ng nàn, khi bu t l nh, Ta c ng th ng đ c ng p mình trong phong v , h ng s c riêng không th nào quên đ c c a mi n quê Granada thu c x Andalucía, n i ngày x a t ng đ c xem là "m t trong nh ng
v ng qu c đ p nh t c a châu Phi" do ng i R p d ng nên đó có nh ng chàng hi p s đ u bò tót khoác trên mình t m áo choàng đ , có nh ng cô gái di gan n c da nâu g i tình tràn tr s c s ng, có nh ng
v n cam, nh ng r ng ô liu xanh m t màu xanh huy n ho c c bi t, đó luôn vang v ng ti ng đàn ghi ta – âm thanh n c n , th than làm v toang c c r u bình minh, t a ti ng hát c a m t con tim b t th ng
b i n m đ u ki m s c, không gì có th b t nó im ti ng (ý th trong bài àn ghi ta) Thanh Th o qu đã
nh p th n vào th gi i th Lorca đ l y ra và đ a vào bài th c a mình nh ng bi u t ng ám nh b n ch n
Trang 10v n c a chính thi hào Tây Ban Nha Nh ng v n đ không đ n gi n ch là s "trích d n" T t c nh ng bi u
t ng kia đã đ c t ch c l i xung quanh bi u t ng trung tâm là cây đàn, mà xét theo "ngu n g c", v n
c ng là m t bi u t ng đ c bi t trong th Lorca – ng i mê dân ca, "chàng hát rong th i trung c ", "con s n
ca x Andalucía" Cây đàn t ch mang hàm ngh a nói v m t đ nh h ng sáng t o g n th v i dòng nh c dân gian, r ng ra, nói v m t tình yêu vô b và kh c kho i đ i v i quê h ng, đ n Thanh Th o, nó đã nh p
m t v i hình t ng Lorca, hay nói cách khác, nó đã tr thành hình t ng "song trùng" v i hình t ng Lorca Cây đàn c t lên ti ng lòng c a Lorca tr c cu c s ng, tr c th i đ i Nó là tinh th n th Lorca, là linh h n, và cao h n c là s ph n c a nhà th v đ i này B i th , trên nh ng v n b n th tr c đây c a Lorca là m t v n b n m i c a nhà th Vi t Nam mu n làm s ng d y hình t ng ng i con c a m t đ t
n c, m t dân t c yêu ngh thu t, a chu ng cu c s ng t do, phóng khoáng H n th n a, tác gi mu n
h p nh t vào đây m t "v n b n" khác c a đ i s ng chính tr Tây Ban Nha mùa thu 1936 – cái "v n b n" đã
k v i chúng ta v s b o ng c c a b n phát xít khi chúng b t đ u ra tay tàn phá n n v n minh nhân lo i
và nh n tâm c t đ t cu c đ i đang đ thanh xuân c a nhà th đ c c châu Âu yêu quý:
Tây Ban Nha hát nghêu ngao
b ng kinh hoàng
áo choàng bê b t đ
Lorca b đi u v bãi b n chàng đi nh ng i m ng du
ti ng ghi ta ròng ròng máu ch y
trên, bài th c a Thanh Th o đã đ c (hay b ) trích theo l i c t t a, ph c v cho vi c làm t ng minh các
ý th có trong đó Trên th c t , àn ghi ta c a Lorca có m t c u trúc đ y ng u h ng, v i s t ng tác, xô nhau, đan cài nhau c a các v n b n (đã nói) Chính nh v y, ti ng hát yêu đ i c a Lorca đ c Thanh Th o
g i l i, càng tr nên tha thi t h n gi a tan nát d p vùi và nh ng ám nh t ng phi lí luôn dày vò nhà th Tây Ban Nha b ng tr thành s tiên tri sáng su t Sáng t o ngh thu t c a Thanh Th o đ c b c l rõ trên các giao đi m này Nh ng hình nh, bi u t ng v n có trong th Lorca đ c làm m i đ chuyên ch nh ng
c m nh n v chính th Lorca và v thân ph n các nhà th trong th i hoành hành c a b o l c Câu th nh ng
ti ng đàn b t n c đ u bài n u đ c n i k t v i các câu th khác là ti ng ghi ta tròn b t n c v tan và
ti ng ghi ta ròng ròng – máu ch y, s b c l m t ti m n ng ý ngh a l n h n nhi u so v i ý ngh a d nh n
th y g n li n v i vi c di n t âm thanh tuôn trào, sôi đ ng c a ti ng đàn Ti ng đàn gi ng nh ti ng kêu c u
c a con ng i, c a cái đ p trong th i kh c b đ y t i ch tuy t di t Không có gì khó hi u khi d i ngòi bút Thanh Th o, ti ng đàn c ng có màu (nâu, xanh), có hình thù (tròn), có sinh m nh (ròng ròng máu ch y), b i
ti ng đàn đây chính là s c m nh n c a nhà th nay v ti ng đàn x a Theo đó, ti ng đàn không còn là
ti ng đàn c th n a, nó là s s ng muôn màu hi n hình trong th Lorca và là sinh quy n v n hoá, sinh quy n chính tr – xã h i bao quanh cu c đ i, s nghi p Lorca R i màu đ g t c a t m áo choàng, không nghi ng gì, là sáng t o c a Thanh Th o Nó không đ n thu n là màu c a m t trang ph c Nó có kh n ng
ám g i m t đi u kinh r n s đ c nói rõ ra trong kh th sau: áo choàng bê b t đ – t c là t m áo choàng
đ m máu c a Lorca, c a bao con ng i v n ch bi t hát nghêu ngao ni m yêu cu c đ i v i trái tim h n