Một số biện pháp nâng cao chất lượng giải toán cho học sinh lớp 2

Nhìn lại quátrình dạy học tôi nhận thấy vấn đề dạy và học giải toán có lời văn còn nhiều nangiải, học sinh khi làm bài thường mắc sai lầm, có lúc không biết giải quyết vấn đề này ra sao,

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA

PHÒNG GD&ĐT THỌ XUÂN -*&* -

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

TÊN ĐỀ TÀI:

MỘT SỐ BIỆN PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG

GIẢI TOÁN CHO HỌC SINH LỚP 2

Người thực hiện: Hoàng Thị Loan

DANH MỤC CÁC ĐỀ TÀI SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM ĐÃ ĐƯỢC HỘI ĐỒNG ĐÁNH GIÁ XẾP LOẠI CẤP PHÒNG GD&ĐT, CẤP SỞ GD&ĐT VÀ CÁC

CẤP CAO HƠN XẾP LOẠI TỪ C TRỞ LÊN

Họ và tên tác giả: HOÀNG THỊ LOAN

Chức vụ và đơn vị công tác: Trường Tiểu học Xuân Trường.

TT Tên đề tài SKKN Cấp đánh giá xếp

loại

Kết quả đánh giá xếp loại

Năm học đánh giá xếp loại

1. Thiết kế trò chơi góp phần đổi mới

phương pháp dạy học trong giờ học

toán 3

PhòngGD&ĐTThọ Xuân

C 2005-2006

2. Rèn kĩ năng đọc cho học sinh lớp 4 Phòng

GD&ĐTThọ Xuân

C 2009-2010

3. Một số biện pháp rèn kỹ năng đọc

cho học sinh lớp 2

PhòngGD&ĐTThọ Xuân

C 2014-2015

4. Một số biện pháp nâng cao chất

lượng giải toán cho học sinh lớp 2

PhòngGD&ĐTThọ Xuân

A 2016-2017

2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM 3

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm 32.2 Thực trạng của vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm 4

1 Giải pháp 1: Trang bị quy trình cho các dạng bài tập 5

a Để học sinh có kỹ năng vận dụng trực tiếp việc giải toán ở các

dạng bài có chứa chất văn tôi cung cấp cho học sinh quy trình chung

để giải các bài tập theo 4 bước cơ bản sau đây:

5

b Vận dụng quy trình chung để giải các bài toán ở mỗi dạng: 8

2 Giải pháp 2: Áp dụng trực tiếp quy trình giải các dạng toán 12

a Dạng 1: Bài toán giải bằng một phép tính (nói chung) 12

b Dạng 2: Bài toán liên quan đến rút về đơn vị 13

c Dạng 3: Giải các bài toán liên quan hình học 14

3 Giải pháp 3: Ứng dụng vào việc giải các bài tập trong sách giáo

khoa toán 2 và thực tiễn đời sống

15

a Dạng 1: Bài toán giải bằng một phép tính (nói chung) 15

b Dạng 2: Bài toán liên quan đến rút về đơn vị 15

c Dạng 3: Giải các bài toán liên quan hình học 162.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm với hoạt động giáo dục, với

bản thân, đồng nghiệp và nhà trường.

17

3.KẾT LUẬN – KIẾN NGHỊ 18

1 MỞ ĐẦU

1.1 LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI.

Bậc Tiểu học là bậc học góp phần quan trọng trong việc đặt nền móng choquá trình hình thành và phát triển nhân cách học sinh Bậc Tiểu học vừa phảichuẩn bị cho học sinh học tiếp lên trung học, vừa phải chuẩn bị cho một bộ phậnhọc sinh đã hoàn thành chương trình Tiểu học có thể bước vào cuộc sống laođộng Vì vậy mục tiêu của Giáo dục Tiểu học đặc biệt nhấn mạnh đến việc hìnhthành và phát triển cho học sinh những tri thức và kỹ năng, cơ sở thiết thực vớicuộc sống cộng đồng Góp phần hình thành cho học sinh phương pháp độc lậpsuy nghĩ và học tập, lòng tự tin, tính hồn nhiên, sự năng động và linh hoạt, cáchứng xử đúng mực đối với thiên nhiên, con người và xã hội Giúp tăng cường sứckhoẻ, rèn luyện thân thể, ý chí và ước mơ; đem sức mình góp phần làm cho cuộcsống của bản thân, gia đình, đất nước trở nên giàu mạnh, hạnh phúc Đây lànhững tri thức, kĩ năng đáp ứng cho học tập thường xuyên, học tập tiến lên củamọi người lao động trong thời đại của khoa học - công nghệ, vừa đáp ứng choứng dụng thiết thực trong cuộc sống cộng đồng Với mục tiêu đó, môn Toáncùng với các môn học khác đã góp phần to lớn cho mục tiêu giáo dục Tiểu học

Môn Toán giúp học sinh có những tri thức cơ sở ban đầu về số học, số tựnhiên, số thập phân, các đại lượng cơ bản và một số yếu tố hình học đơn giản.Giúp học sinh hình thành kỹ năng thực hành, đo lường, giải bài toán có nhiềuứng dụng thiết thực trong cuộc sống Bước đầu hình thành và phát triển năng lựctrừu tượng hoá, khái quát hoá, kích thích trí tưởng tượng, gây hứng thú học tậptoán Phát triển hợp lí khả năng suy luận và biết diễn đạt đúng góp phần rènluyện phương pháp học tập khoa học, linh hoạt, sáng tạo cũng như các mônkhoa học khác, môn Toán còn góp phần hình thành rèn luyện các phẩm chất, cácđức tính cần thiết của người lao động mới: cần cù, chịu khó, tìm tòi, sáng tạo vànhiều kỹ năng tính toán cần thiết khác

Trong quá trình học tập, giảng dạy, tôi đã nắm bắt cập nhật được nhữngkiến thức khoa học mới mẻ, bổ ích, thiết thực cho việc giảng dạy Nhìn lại quátrình dạy học tôi nhận thấy vấn đề dạy và học giải toán có lời văn còn nhiều nangiải, học sinh khi làm bài thường mắc sai lầm, có lúc không biết giải quyết vấn

đề này ra sao, không nắm được bản chất, cái đặc điểm chung, không biết phânloại các dạng bài và tìm thủ thuật giải tương ứng với các dạng đó Từ đó việctìm hiểu những khó khăn sai sót trong việc giải toán là điều cần thiết nên làm.Qua đó giúp người giáo viên điều chỉnh phương pháp dạy và các biện pháp đểgiúp học sinh giải quyết khó khăn, vướng mắc trong khi giải toán Hạn chếmức thấp nhất những sai sót có thể có nơi học sinh Đồng thời cũng giúp học

sinh có phương pháp học đúng đắn, nắm vững cách giải từng dạng toán, làmcho các em nắm được tri thức một cách nhẹ nhàng và hiệu quả Vì vậy, thờigian chủ yếu để dạy - học toán lớp 2 là thời gian thực hành luyện tập về tính,

về đo lường, về giải toán… Cho nên quá trình dạy học toán góp phần thiếtthực vào việc hình thành phương pháp suy nghĩ, phương pháp học tập vàphương pháp chủ động làm việc có khoa học, có sáng tạo cho học sinh

Để làm được điều này, việc rèn luyện kỹ năng luyện tập thực hành giảitoán cho học sinh lớp 2 là cực kỳ quan trọng và đó cũng là lý do tôi chọn đề tài:

“Một số biện pháp nâng cao chất lượng giải toán cho học sinh lớp 2” đểnghiên cứu tìm hiểu

1.2 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU.

- Góp phần vào việc đổi mới dạy học tích cực nói chung và dạy học tích

cực trong môn Toán nói riêng

- Nâng cao trình độ, phương pháp về nội dung dạy học giải Toán có lờivăn ở lớp 2 cho bản thân Cũng đồng nghiệp nghiên cứu, trao đổi kinh nghiệm,góp phần nâng cao hiệu quả dạy và học

- Giúp học sinh đổi mới cách học theo tinh thần chủ động, tích cực, giúphọc sinh có điều kiện học tập tốt hơn, tự phát hiện và tự giải quyết vấn đề củabài học Từ đó nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả dạy và học môn Toán ởtrường Tiểu học

- Sáng kiến kinh nghiệm này sẽ là một đóng góp nhỏ trong số tài liệutham khảo của giáo viên trong công tác dạy và học Toán

1.3 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU.

- Tìm hiểu nội dung và phương pháp dạy học mảng kiến thức về giải toán

có lời văn ở lớp 2 trường Tiểu học – năm học 2016 – 2017

- Đưa ra các biện pháp giúp học học sinh học tốt giải toán có lời văn

1.4 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.

- Phương pháp nghiên cứu xây dựng cơ sở lí thuyết: Đọc các tài liệu giáotrình có liên quan đến vấn đề nghiên cứu Tham khảo sáng kiến kinh nghiệm củađồng nghiệp

- Phương pháp điều tra, khảo sát thực tế , thu thập thông tin: Tìm hiểuthực trạng việc dạy giải toán có lời văn lớp 2 ở trường đang công tác Thu thậpthông tin và khảo sát thực tế ở lớp 2 đã dạy

- Phương pháp thống kê, xử lí số liệu

2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM.

2.1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM.

Giải toán là mức độ cao nhất của tư duy, đòi hỏi mỗi học sinh phải biết huy

động gần như hết vốn kiến thức và hoạt động giải toán Mỗi bài toán, mỗi lờivăn đều có nội dung kiến thức loogic của nó được thể hiện bằng các ngôn ngữToán học có mối quan hệ chặt chẽ trong một bài toán dạng toán

Nội dung của việc giải toán gắn chặt với nội dung của số học và số tựnhiên Việc kết hợp học và hành, kết hợp giảng dạy với với đời sống được thựchiện thông qua việc cho học sinh giải toán, các bài toán liên hệ với cuộc sốngmột cách thích hợp giúp học sinh hình thành và rèn luyện những kĩ năng thựchành cần thiết trong đời sống hàng ngày, giúp các em biết vận dụng kĩ năng đótrong cuộc sống Việc giải toán góp phần quan trọng vào việc rèn luyện cho họcsinh năng lực tư duy và những đức tính tốt của con người lao động mới

Đối với chương trình Toán 2 là kế thừa và phát triển của toán lớp 1 Trong

đó các bài toán có lời văn được mở rộng và nâng cao hơn tạo ra những khó khăntrong quá trình dạy của giáo viên và học của học sinh

Nói như vậy bởi vì học sinh khi tiếp xúc với các bài toán có lời văn các

em phải đọc kỹ toàn bộ bài toán để hiểu được ý nghĩa của từng câu, từng từtrong bài toán Từ đó đưa ra cách giải hoàn toàn dựa vào chữ viết (khác với cáchgiải với các con số ở các lớp đầu cấp)

Đối với học sinh Tiểu học, học toán đã khó, học giải toán có lời văn lạicàng khó hơn Bởi vì, những bài toán có lời văn là những bài toán yêu cầu phải

có sự tư duy trừu tượng Học sinh phải suy nghĩ, phân tích, phán đoán để tìm ra

cách giải Chính vì vậy, những bài toán có lời văn thường được coi là bài: “

Toán đố” Nhiều học sinh có thể làm thành thạo các bài toán về số nhưng khi

đứng trước những bài toán có lời văn thì lại lúng túng không biết phải làm nhưthế nào Vì vậy, việc giúp học sinh làm tốt các bài toán có lời văn đòi hỏi ngườigiáo viên phải có một phương pháp dạy toán sao cho phát huy được óc sáng tạo,tính độc lập, tự chủ của học sinh

Ngoài ra đối với việc dạy và học toán có lời văn lớp 2, chúng ta phải làmcho học sinh nắm vững được từng dạng toán và những khái niệm cụ thể tươngứng với mỗi dạng toáng đó Ở mỗi dạng chúng ta cần có những phương phápngắn gọn, cụ thể nhất để hướng dẫn học sinh sinh chỉ ra cách trình bày dễ hiểunhất cho mỗi dạng Tuy nhiên cũng có những bài nêu ra, học sinh không nhậndiện được bài toán đó thuộc dạng nào Như vậy chắc chắn các em sẽ không giảiđược Để hiểu được sâu sắc, chúng tôi tìm hiểu về kinh nghiệm dạy và học giảitoán lớp 2 hiện nay

2 2 THỰC TRẠNG CỦA VIỆC DẠY GIẢI TOÁN CÓ LỜI VĂN Ở LỚP 2

Trong thực tế giảng dạy, có giáo viên đôi khi áp dụng phương pháp chưalinh hoạt Mặt khác một số giáo viên lên lớp có sử dụng đồ dùng dạy học hiệuqủa đôi khi còn chưa cao

b Về học sinh:

Do việc dạy học theo kiểu áp đặt của thầy mà trò phải tiếp thu kiến thứcmột cách thụ động Các khái niệm, quy tắc, công thức… giáo viên đưa ra họcsinh có nhiệm vụ phải ghi nhớ Học sinh không được chuẩn bị đúng mức để hoạtđộng độc lập, sáng tạo vì luôn phụ thuộc vào người khác Chính vì vậy mà đa sốhọc sinh nắm kiến thức không vững, không sâu, không hiểu được bản chất củavấn đề, chỉ biết rập khuôn theo mẫu một cách máy móc Nên có những bài toánchỉ khác mẫu đi 1 chút hoặc thay dự kiện là học sinh không làm được, nếu làmđược kết quả cũng chưa chính xác

Các kiến thức trong sách giáo khoa toán 2, mỗi dạng được đan xen giữacác mạch kiến thức và chỉ vận dụng một số bài sau giữa các mạch kiến thức vàchỉ vận dụng một số bài sau mỗi tiết học Số tiết học của mỗi dạng chưa nhiềunên khi chuyển sang dạng khác học sinh lúng túng dễ nhầm lẫn dẫn đến giải sai.Hơn nữa học giải toán có lời văn đòi hỏi học sinh phải có thao tác tư duy, phântích, tổng hợp, so sánh, tóm tắt đề toán Cơ bản học sinh mới chỉ biết áp dụngtrực tiếp các công thức, quy tắc… do đó số đông học sinh không có điều kiện đểbộc lộ và phát triển đầy đủ tư duy toán học

Qua khảo sát tình hình thực tế ở lớp 2A- Trường Tiểu học tôi đang côngtác kết quả cho thấy:

Thực trạng trên đã cản trở mạnh mẽ đến việc dạy và học, làm cho việcgiải toán có lời văn còn gặp rất nhiều khó khăn, chưa rèn luyện được kỹ nănggiải toán cho học sinh Chính vì lẽ đó chúng tôi đã đi sâu nghiên cứu, tìm hiểu

để tìm ra một số biện pháp để giải quyết thực trạng trên

2 3 MỘT SỐ GIẢI PHÁP GIÚP HỌC SINH RÈN KỸ NĂNG GIẢI TOÁN CÓ LỜI VĂN Ở LỚP 2:

1.Giải pháp 1: Trang bị quy trình cho các dạng bài tập

a Để học sinh có kỹ năng vận dụng trực tiếp việc giải toán ở các dạng bài có chứa chất văn tôi cung cấp cho học sinh quy trình chung để giải các bài tập theo 4 bước cơ bản sau đây:

* Tìm hiểu đề toán: Đọc thật kỹ đề toán (tri giác trực tiếp) Đây là một

bước quan trọng và có thể nói là không thể thiếu được trong dạy học toán Ởbước này giáo viên giúp học sinh tiếp cận với nội dung bài toán khắc phục khókhăn về ngôn ngữ, biết diễn đạt ngôn ngữ bằng ký hiệu đặc biệt Sau đó xác địnhđược 3 yếu tố cơ bản của bài toán

Dự kiện (là cái đã cho, đã biết trong đề toán) ẩn số (là cái chưa biết, cầntìm), điều kiện (là mối quan hệ giữa các dự kiện và ẩn số)

Như vậy ngay từ bước tri giác đề bài đã bắt buộc học sinh phải phát huytính linh hoạt của tư duy, sau bước này học sinh tóm tắt được bài toán bằng cáchghi các dự kiện, điều kiện, ẩn số dưới dạng (ngôn ngữ hoặc ký hiệu) ngắn gọnnhất, cô đọng nhất

VD 1: Hòa có 4 bông hoa, Bình có nhiều hơn Hòa 2 bông hoa Hỏi Bình

có mấy bông hoa? (Bài toán 1 trang 24)

- Học sinh tập nêu bằng lời để tóm tắt bài toán

Tóm tắt:

Hòa có : 4 bông hoa

Bình nhiều hơn Hòa: 2 bông hoa

Bình có : bông hoa?

(Dạng bài toán giải bằng một bước tính nhằm giúp học sinh chọn 1 phéptính cộng)

VD 2: Vườn nhà Mai có 17 cây cam, vườn nhà Hoa có ít hơn vườn nhà

Mai 7 cây cam Hỏi vườn nhà Hoa có mấy cây cam?

Tóm tắt:

Vườn nhà Mai:

Vườn nhà Hoa:

Sơ đồ này giúp học sinh trong việc lựa chọn phép tính để giải (phép tính trừ)

* Tìm đường lối giải (lập chương trình giải toán)

Bước này là bước quan trọng nhất việc nắm vững nội dung đặc biệt là bayếu tố cơ bản của bài toán là yêu cầu đầu tiên khi học sinh tri giác bài toán Khi

đó xuất hiện các hiện tượng yêu cầu học sinh phải tư duy tích cực, phân tích vàsàng lọc các hiện tượng và từ đó tìm ra phương án giải quyết bài toán Bước nàygiáo viên có nhiệm vụ hướng dẫn cho học sinh phân tích, tổng hợp Phân tích,sàng lọc nhằm loại bỏ các yếu tố thừa, các trường hợp không cơ bản đối với việcgiải toán Trong bước này học sinh phải tư duy tích cực, tìm ra phương án chomình để giải quyết được bài toán (hay nói cách khác để tìm đường lối giải bàitoán) cần huy động vốn kiến thức đã có và đặc biệt là kinh nghiệm giải toán ởTiểu học cần hướng dẫn học sinh tìm đường lời giải sau đây:

* * Chọn phép tính giải thích hợp:

Sau khi hướng dẫn học sinh tìm hiểu đề toán để xác định cái đã cho và cáiphải tìm cần giúp học sinh lựa chọn phép tính thích hợp

VD: ( Bài toán 4 trang 33 sgk) Mẹ mua về 26 kg vừa gạo nếp vừa gạo

tẻ, trong đó có 16 kg gạo tẻ Hỏi mẹ mua về bao nhiêu ki – lô – gam gạo nếp?

Để giải được bài toán này, học sinh cần phải tìm được mối liên hệ giữa cái

đã cho và cái phải tìm Hướng dẫn học sinh suy nghĩ giải toán thông qua các câuhỏi gợi ý như:

+ Bài toán cho biết gì? ( Mẹ mua về 26 kg vừa gạo nếp vừa gạo tẻ, trong

đó có 16 kg gạo tẻ.)

+ Bài toán hỏi gì? ( Mẹ mua về bao nhiêu kg gạo nếp.)

+ Muốn biết mẹ mua về bao nhiêu kg gạo nếp em làm tính gì? ( Tính trừ)+ Lấy mấy trừ đi mấy? ( 26 – 16)

+ 26 – 16 bằng bao nhiêu? ( 26 – 16 = 10)

17 cây

7 cây ? cây

** Đặt câu lời giải thích hợp.

Thực tế giảng dạy cho thấy việc đặt câu lời giải phù hợp là bước vô cùngquan trọng và khó khăn nhất đối với học sinh lớp 2 Chính vì vậy việc hướngdẫn học sinh lựa chọn và đặt câu lời giải hay cũng là một khó khăn lớn đối vớingười dạy Tùy từng đối tượng học sinh mà tôi lựa chọn các cách hướng dẫnsau:

Cách 1: ( Được áp dụng nhiều nhất và dễ hiểu nhất): Dựa vào câu hỏi

của bài toán rồi bỏ bớt từ đầu ” hỏi” và từ ” bao nhiêu” rồi thay từ ” bao nhiêu”

là từ ”số” thay dấu chấm hỏi bằng từ ” là” để có câu lời giải: Mẹ mua về số ki –lô- gam gạo nếp là:

Cách 2: Nêu miệng câu hỏi để học sinh trả lời miệng: Số ki – lô – gam

gạo nếp mẹ mua về là: rồi chèn phép tính vào để có cả bước giải ( gồm có câuhỏi, câu lời giải và phép tính)

Tóm lại: Tùy từng đối tượng , từng trình độ học sinh mà hướng dẫn các

em cách lựa chọn, đặt câu lời giải cho phù hợp

Trong một bài toán, học sinh có thể có nhiều cách đặt khác nhau như haicách trên Song trong khi giảng dạy, ở mỗi một dạng bài cụ thể tôi đưa cho các

em suy nghĩ thảo luận để tìm ra các câu lời giải đúng và hay nhất phù hợp vớicâu hỏi của bài toán đó

* Trình bày bài giải.

Qua tìm hiểu bài toán học sinh vận dụng các phương pháp để trình bày bàigiải sao cho được kết quả đúng

Chính vì vậy, việc hướng dẫn học sinh trình bày bài giải sao cho khoa học,đẹp mắt cũng là yêu cầu lớn trong quá trình dạy học Muốn thực hiện được yêucầu này trước tiên người dạy cần tuân thủ cách trình bày bài giải theo hướng dẫnquy định

Song song với việc hướng dẫn ccas bước thực hiện, tôi thường xuyên trìnhbày bài mẫu trên bảng và yêu cầu học sinh quan sát, nhận xét về cách trình bày

để từ đó học sinh quen nhiều với cách trình bày Bên cạnh đó tôi còn thườngxuyên chấm, chữa bài và sửa lỗi cho những học sinh trình bày chưa đẹp, tuyêndương trước lớp những học sinh làm đúng, trình bày sạch, đẹp,cho các em đólên bảng trình bày lại bài làm của mình để các bạn cùng học tập

Lưu ý: Khi thực hiện các phép tính theo hàng ngang thì các thành phần là

hư số và kết quả cuối cùng phải ghi tên đơn vị trong dấu ngoặc (…)

Mỗi phép tính phải ghi câu lời giải kèm theo Cuối cùng phải ghi đáp số

để trả lời đúng cho câu hỏi của bài toán

Trở lại bài toán 4:

Bài giải

Số ki – lô – gam gạo nếp mẹ mua về là:

26 - 16 = 10 ( kg )

Đáp số: 10 kg gạo nếp

* Kiểm tra đánh giá và khai thác lời giải:

Đây là bước làm quan trọng, song khi tiến hành xong học sinh hay bỏ quabước này Vì thế có những học sinh làm xong bài giáo viên hỏi: “Em có tin chắc

b Vận dụng quy trình chung để giải các bài toán ở mỗi dạng:

Để giúp học sinh viết vận dụng quy trình giải toán có lời văn ở mỗi dạngtrong SGK toán 2 tôi đã chọn một số ví dụ điển hình cho dạng tôi đang đề cậptới trong đề tài này

* Dạng 1: Bài toán giải bằng một phép tính (nói chung)