Triet hoc va Khoa học tự nhiên Part1

4MQH khöng du de giai thich nhfrng chi tiet ket thimh toan bQ buc chi tiet thi chung ta ciirig chua the co mQt quan ni~m ro r~t , ArixtaccO' ngll&i Samot, hai tram bäy muai nam truac cön

I

QUAN H~ QUA L~I GIÜ'A TRItT HQC vA

KHOA HQC Tl] ~HlEN TRONG QuA TRiNH

PHAT TRttN LICH sir

Khi chung ta BUY nghi d~ xem xet v'e giai tl}.' nhi~n, thi trll'ac hgt chung ta th4y hi~n ra b1l'C tranh tong qnat ••, Khi chung ta suy nghi de xe:n xet ve gi&i tl! nhien, velich sir loai ngm'ri hay ve S\1' ho:;tt dQng tinh than cu<! ban than chung

ta, thi tru&c het, chung ta tlÜ1Y hi~n ra mQt m6' chang chll

va t~1I nhfrng sQ'i day lien h~ va nhung tac dQng qua 19-i Iffil

thanh va tien vong Nlm vi}.y la tru&c het chung ta thay buc tranh tong quat, trong do nhfrng chi tiet van con illÖ" nh:;tt

tu cro nay sang cai khac, d~ nhung l1loi lien h~ nhien hO'n la,

veri nhau Cac11 nl19-n xet th(; gi&i mQt cach ngnyen thuy, ngay thO', nhung can ban la dung ay, la cach nh~n xet cua cac nha triet hQc Hy-l:;tp tho'i co, va ngm'ri dan tien dien d~t auQ'c ri),

»hung aong thö-i l:;\i khöng ton t:;\1vi, IllQi vi}.t (Ien tröi di, illQi v~t deu dang kh6ng ngtrng bien h6a, sinh thanh va lien vong.

F Engen, Chong Bl1yrinh Nha xnat bä,n' S\!, thh, Ha-Jl{li, 1§6@, tr 33 - 34.

4MQH

khöng du de giai thich nhfrng chi tiet ket thimh toan bQ buc

chi tiet thi chung ta ciirig chua the co mQt quan ni~m ro r~t

,

ArixtaccO' ngll&i Samot, hai tram bäy muai nam truac cöng nguyen da dua ra thuy~t Oopecnlch lJ~ irai dCitud lJ~ mij.t trai Bemdcrit da dua ra d\!, doan ding Song Ng1n-hd chuyen cho chung ta änh sang lien hgp cua hang ha sa so cac vi sao nh6

-

Nh1l'ngdu dä nam dung Unh eh41 ehung cüa 108n bQ bire tranh cAe hi~n t1l'c;mgd~n th~ nao di ntra, cach nhin l1yvAn khöng du d~ giäi thich nh trng chi tit1t Ut thanh t08n b{l bire lranh,4y

F Engen, Phep bi~n chl'rng cua t" nh;en NM xuat ban Sv tMt, Ha-nQi,

1963, Ir 294 va 299;

Vi lrong b1l'ac dhu nhtn thirevä 108n bQ lV nhien

1~fl4-mai chi lh4y dU'Q'cbirc tranh lbng qual nhU' vliy nen '\' trong thai eb d, i, cac nha tri~t hQc dbng thai cOng I ~\k

xac dinh ding mQt nam la 365 ngay ; theo nhU' nguai ta truyen

Anaxi-mangdru dä che t~o dugc mQt cäi nMt quy, rnQt ban da d:\ic bi~t v-e dat lien va bien, va nhieu dl,1ng Cl,1thien van

-Pilaga la mQt nM toan hQc.

•

I

1

1!

!

l'

I

j;

j;

.48

duy bi~n chung mai xuat hi~n vai tlnh c1dit thu"an phac tv

nhien cÜa no, nochua bikhuaydl,1c bai nhüngtr6-ng~i dang yeu

-Becan va Locca & Allh, Vönpha & Duc - da tv t~o ra va dung

ile tv ngan chi;i.n c~n dm'mg tien tu S\l' hieu biet cai cä bi~t den

sv hieu biet cäi toan tU, den SI.1'thau suot moi lien h~ pho

bien cÜa S\l' v~t Chinh vi ugu()'i Hy-l~p cl~ua dal to-i trinh ClQ

mo x~, phau tich t11(;giai tl.l nhien, cho nen hQ hay con quan

hi~n tUQ'ng t\f nhien chaa dugc chung 11linh trong chi tiet ;

aoi vai ngm'ri Hy-~~p, moi lien M do la ket qua cÜa Ln,lC giac

trvc tiep Do chinh la thieu sot cÜa triet hQc Hy-l~p, vi thieu

nhin khac,.: Nhung chinh d6, cung la tinh chat han han cÜa no

'so vai tat ca cac dich thÜ sieu hinh sau nay cÜa no Neu noi

ve chi tiet, chÜ nghia si eu hinh co ly hO'n nhüng ngu&i I-Iy-l~p

thi ve toim the nhüng ngao'i Hy-l"lp l~i co ly hO'n chÜ nghia

~~~hU ve nhi(\u lin~l v\!'c khac, chung ta phai -]uon luon tro- l~i

eiL ~ ve mQi mi;i.t da t~o ra cho no ll1Qt dia vi ma khöng mQt dan

~ • tQc nao khac co the mong uac dugc trong lich sir cua nhan lo~i.

'fi.; ; nay n& hau het tat ca cac lo~i the giai quan sau nay Do <1&,

~ ~vai ngu&i I-Iy-l~p neu 110 mÜon truy cuu lich sir pilat sinh va

hI~ I •phät trieIl cÜa I1hfrng I1guyen ly pho bien cÜa 110 ngay nay.

tv: nhien, NM xuat bän SI! tMt,

Ha-nQi, 1963,tr 79 - 80.

nhien hay lich sir cua no va phäi nghien r;lw no tilng cm mQt

ve Unh chat cua no, ve nguyen nhan vii ket qua 1'ieng

cua-no, V.V •••Truac het, GO10.nhi~m v\lnghien cuu dia khoa hQc

t\l' nhitm va lich sir, Ia nhfrng nganh nghien cuu 1110.nguai

Hy-JQ.Pthai co dien, v&i nhfrng Iy do ratchinh dang chi d~t vao

mQt dia vi plnJ, vi tru&c tien hQ con phUi thu th~p tai Ii~u

dä T1'uac het phäi t~p hQ'p nh frng tai Mu ve giai Lt.l· nhien va

v~ lich sir den mQt muc Dao do, roi In&i co thc chuyen sang

philn tich ph€: plu'm, so sanh hay chia 1'a tl'rng h:~mg,tirng thu,

tirng lo~li Nhfrng hieu bi;h sa b<) Clla khoa hQc chinh xac ve

t\l' nhien chi den thm ky Alecxandri 111o·idugc nguoi Hy-IQ.p

phAt t1'ien va ve sau, trong thai Trung co, (lugc ngum A-1'Q.p

phat trien thtnn ; v-hung khoa hQch.l nhien chan chinh thi chi

mai bat dau ti'r ntra cnoi the ky XV, tuc Ja thai ky ma tu dö

khoa hQc ay mai bat dan tien trien v&i 111<)tloc di) khöng

ngirng tang len

F Engen, Ghong -Buyrinh Nila xUIl!J biln SI! th~t, Hl'l-ni)i, 1960, tt·. 34

Vi~c nghi~n c1i:u v~ chi ti6t b1i:c tunh chung ve

th6-giÖ'i la nhi~m v~ cüa khoa hf,lc t1;1"nhien

Vi~c chung mil1h nhfrng S\l' bien chuyen va lien Mca bi~t

cua cac m:\t xich nhö nhilt trong sgi day chuyen cua ton tQ.i

chinh la nQi dung cua khoa hQc t\l' nhien

F Engen, Ghong -Buyrinh, Nhii xua!

Mn SI! thQ.t, Ha-ni?i, 1960, tr 93.

Boi tUQ'ngcua khoa hQc t\l' nhien 10.v~t chat dang v~n dQng,

1:\ cac v~t the V~t the khöng tach 1'01khöi v~n dQng : chi co

the nh~n thuc nhfrng hinh thuc va d1img cua v~t the t1'ong

vi;ln dQng ; khöng thc noi gi ve nhfrng vQ.t the f:J ngoai S\l v~n

50

,

i j

I I

,I·

I

'-~

t

d<)ng, ngoai mQi qnan Mv&i nhfrl1g v~t the khac Chi t1'ong vQ.n dQng vi1ltthe 11161bQc I<)1'a n6 la cai gi Cho nen khoa hQc tl;1'nhien nh~n thuc v~t the chi häng c~ch xet chung trolJg moi quan h~Ian nha,u cua chung, trong v~n dQng Nh~n th(:re nh'rng hinh thuc khac nhau cua v~n dQng ding la nMn thuc v~t the Nhu v~y, SI;rnghien cuu nhfrng hinh thuc khac nhau

uy cua V(1l1di}ngJa deli lU'llng chu yeu cua khoa hQc t\l' nhien

Thu F Engen gIri C Mäc ngay 30

thang 5 nÜm 1873 Trong C Mäc ~la

F.- Engen, Tilu' tir Chr;Hl [pc,: M,

1953, tieng N ga, LI' 283.

c vi~c.phän giÖ'i t11 nhien ra thanh nhO'ng hO phtn cA hi~t va nghi~n cu:u chung v~ chi ti6t la di~u ki~n cO' bän cho nhfrng ti(!n bO khbng lö 'mll b6n th6 k,

vl'ra qua da d~t dll'f)'c trong vi~cnh*n th1i:c giÖ'i 11,.1" nhi~n •••

Vi~c phan giai tl;r l1hien 1'a thilnh nhfrng b1) ph:im ca bi~t vi~c tach cac qua t1'1nht\l' nhicl1 va sv v~t t\l' l1hien khac nhau thimh nhfrng loQ.inhat dinh, vi~c nghien cun S\l' cau t~o ben trong cua nhfrng v~t the hfru C(J theo cac h1nh thai giäi phAu muön ve cua no, tiit ca l1hf:rngcäi d6 deu Ia nhfrng dieu ki~n

C(J ban cho nhfrng tien bQ kh<>ng10 ma bOn the ky Vlra qua

dä d~t (luQ'ctrong vi~c nMn thuc gi&i t\l' nhien

F Engen, Ghong -Buyrinh, NM xu~t

ban SI! th~L, Ha-ni)i, 1960, LI'.34-35

Vao thai ky d6 (thO'i ky Ph\lc hung-NgU'ui SO(ln) ,ngay ca khoa hQct\l nhiel1 CÜl1gdnQ'c xay dl,rng Ien trong khöng kM cach m:.mg chl1l1g va ban th:1n no cüng t1'i~t de cach m:;mg :

hä chäl1g phai n6 con phai gianh qnyen song cua no trong dau t1'anh d6 sao ? Sat canh v&i cac vi nhän nguai Y 1110 dau

51

cho triet hQc c~n o:;1.i,khoa hQc tv nhien cüng da phäi cung

.dlp nhfrng ngu&i tu tiet cua no cho cac 10 thieu va ng\lc toi

cua Toa an Giao hQi Va co mQt oißm o~c bi~t la nhfrng ngu&i

theo 0:;1.0Tin lanh (la han han nhfrng nguai theo 0:;1.0Gia-to

trong vi~c khung bO sv tv do nghien cuu giai tv nhien

Can-vanh oa sai dot chet Xecve, luc ong nay sap sua phat hi~n ra

sv tuan ho an cua mau, bang Cäch nuang tuai ong trong hai

:tieng oong ho, con Toa an Giao hQi l:;1.ichi can oot chet

Giooc-dano Bruno mQt cach giän clan la ou th6a man roi

Hanh OQngcach m:;mg lTiakhoa hQc tv nhien dung oe tuyen

bO sv oQc li}.pcua minh bang cal cach co thc uoi la l~p l~i cu

chi cua Luyte khi O!fgquang buc chieu chi cua Giao hoang vao

lua, chinh la vi~c phät h:'mh tac phäm bat hu trong

ooCopec-nich, :.-tuy vai mQt thäioQ de d~t va co the noi la chi trong

khi bap hoi, - oa thäch thuc ca uy quyen cua Giao hQi trong

cac van oe co lien quan den giai tv nhien Kc tu hanh OQng

do, khoa hQc tv nhien bat oau ougc giäi phong kh6i than

hQc, m~cdu cUQc tranh chap län nhau gifra hai khoa ay ve

nhfrl1g van oe ca bi~t van con keo dai cho tai ng·ay nay va,

tro:Ug oau oc nhieu nguai, cUQcüailh chap do van chua ket

thuc Nhung m~c du the, tu ngay 00, sv iphat trien cua cac

nganh khoa hQc cüng tien dugc nhüng buac tien khong 10,

va da ngay c:'mg m:;1.nh.1fm,co the noi la ty l~ vai b1nh phuang

cua khoang c'ach (tinh theo thai gian) ke tu kMi diem Hinh

rihu la tuc 06 can pMi chung minh cho thien h:;t biet ding tu

l1ay, sän phäm cao nhat cua v~t chat hüu ca, tuc la tri tu~

cua con nguai, tuan theo mQt quy lu~t v~n dQng ngugc l:;1.i

vai quy lu~t v~n dQng cua v~t chat vo ca.

F Engen, Phep bien chii:ng caa

tl! nhUn, NM xuat bitn SI!th~t,

Ha-uQi, 1963, tr 41 -42.

52

\

I

f·

I

~ I

I I

Vao cUDitMi ky ket thuc b61 nhfrng phat hi~n cua NiutO'Ili

va Linne, nhfrng nganh khoa hQc nay (ca 11Qc,thien van hQc• toan hQC- Ngua; sot;ln) da d:;tt IDQlmuc dQ hoan chil1h nbat dinh Tren nhfrng net chinh, nhüng phuang phap tORn hf)c can ban nbat da dugc xacdiuh : khoa hiuh hQc giäi tich th1: chu yeu la nha cong lao cua Decacta, lögarit nh& cöng lao cua Nepe, toan hQc vi phan va tich phan nha cong lao cua Lepnit

va co le cua ca Niutan nüa Ta cüng co thc noi nhu the doi vai khoaco' hQc cila cac the ran, ma nhüng quy lu~t chu yeu

da ougc xac minh mQt cach vinh vien Cuoi cung la ~rong khoa thien van hQc ve MthOng m~t traf; Keple dä phat minh

ra nhüng quy lu~t v~n dQng cua cac h:'l11htinh, con Niutan thi da dung ve qual1 diem cac quy lu~tr:v~l1 dQng chung cua v~t chilt ma tim 1'a cong thirc cua cac qllY lu~t v~n oQng ay Nhüng nganh khoa hQc LVnhien khäc thi con rat xa mai o:;1.t t&i mirc oQ, du chi la sa bQ hoan chinh ay Chi mai den cuoi thai ky ay, khoa ca hQc cua cac thc löng va the hai mai dugc nghien cuu chu dao han [Törixenli, vai vi~c dieu tiet cac thac nuac & nui Anpa] Khoa v~t ly hQc, hieu theo dung nghia cua n6, chua vugt khöi giai oO:;1.nphat trien dau tien cua

no, khöng kc khoa quang hQCJa ngfmh dä d:;tt oUQ'cnhfrng Lhanh tvu d~c bi~t nhat, nh& co sv Idch thich cua nhüng nhu cau thvc Lien cua khoa thien van hQc Hoa hQc thi nh& vao thuyet nhien to, mai thoat kh6i dugc tl1U~t luy~n vang Khoa dia chat thi van chira vugt qua dugc giai dO:;1.nphOi thai cua khoang v~t hQc ; vi the nen hoan toan chua thc co khoa co sinh v~t hQc Cuoi cung la trong khoa sinh v~t hQc, ngu&i ta chu yeu van con lam vi~c gorn g6p va phan 10:;1.imQt so l&n tai li~u ve thvc v~t hQc, ve oQng v~t hQc cüng nhu ve giäi phau hQc va sinh ly hQc hieu theo nghia hl;P' Khi do chua thc noi den vi~c so S:1nh cac hinh thai cua S\i song vai nhau, ho~c nghien cuu sv phan bO cua nhfrng hinh thai ay ve m~t dia ly, nhfrng dieu ki~n khl h~u va dieu ki~n kMc cua S\i

53

ton t~i cuanhfrng hinh thai iiy. (ydäy, nha cöng lao cua Unne,

chi co nganh th\lc v~t hQc va dOng v~t hQc la df.\.t'tai mOt

muc dO 'gan hoan chinh

F Engen, Phep bi~n elllrng eua

tl! nhien, Nhä. xuat ban St.r th:}t.

Ha-nt)i, 1.963,tr 42 - Mt

Nhu:ng d~c di~m cila thM d~i 4y lit sv hinh th/mh

m(lt th~ giai quan chungd(lC dao ma di~m trung täm

la quan nH~m v~:tinh ch4t hAt di hAt dich tuyl;t desi cua

thi~n nhi~n Th~ giai quan do mäu' thuAn gay gKl val

unh ch4t tl'i(\t d~ dch mong lilC dllu cua khoa h(.H: tv

ve fluh ehfit bU.t, di bat d(ch luyet doi cua lhUn nhiell. Khong

no da hinh thitnh roi thi trong suot thai gian no ton t;;1i, no

"llrCla «SV thuc day ban dtm»,ma vQ.n dQng, thi nhfrng hitnh

llhÜ:ng quy (l~o hinh bau dl,lc da (luQ'c quy dinh v1nl1 vien,

hay it nlÜlt cfing 13;cho l(:,.ingay tQ.l1 the Dlrng nguyen mot

mai lUaiavi tri cÜa no, ngöi nQ gift ngöi kia avi tri ay nha vao

.« s(\"c hap dan cÜa v:;tu v~t » Trai dat thi van mai mai khöng

thay doi, hoQ.c v1nh vien bao gia cfing van the, ho~c noi theo

mQt gia thuyet khac la ke tu ngay khai thien l~p dia, «narn

chau » hi~n nay «cua the giai » xua nay van ton t:;ti, va xua

nhu:ng con sorigay, khi hQ.u ay, cac cay co va cac dQng vQ.l

ay, trt'r phi ban tay con nguai da bien doi ho~c xe dich cli thi

khöng ke Nhfrng Io~i thäo m(>c va dQng v~t sinh ra nhu the

54

nhau Iuon luön sinh ra cal giong nhau, va khi Linne cöng nh~n

lai giong, thi öng cam thay la da nhuQ'ng b(> nhieu larn röt NguQ'c 1:;\1vai lieh sir cua nhän 10:;\i dien ra tl'ong th<'ri gian, nguai ta chi thirn nhQ.n rang lich sir cua t\l nhien dan ra trong khöng gian, nguai ta phu nh~n mQi S\l bien doi, mQi St;r phat trien trong t\l nhien Khoa hQc tl,l' nhien, lue dau cach mQ.ng uhU' thC, dQt nhien dÜng tl'uac mt)t tl,1' nhien tuy~t doi bäo

v~t tmac the nao thi sau cung van phäi nhU' the.

Hä.-nQi, 19§3, tr 44 - 45.

Phät 8ung dllu tien chQC thiJ,ng cai quan ni~m ctrng nhilc v~ tv nl1i~n 4y la phat minh cua CantO' Phat minh

~y cung vlYi nhfi'ng phat minh dÖn d*p k~ ti~p sau d6

dä dua chung ta tra I-tli vai quan ditlm hi(ln chtrng cua eae nha tri(\t hQc Cl) Hy.llJp nhung tren trinh dQ cao hO'n

ve t\l' nhieIl ~lY, khöng phäi cua mQt nlul khoa hQc t\f nhien

ma dU) mQt nha triet hQc Na~l11755, cuon Lieh sir pM thtJng

ceua LI! nhien va Ilhuytt n6i v~ cac thUn the clla CantO' xuat hi~n Van de ve SV thuc day dlhi tien da bi g~t bö; trai dat

va tih d\ thai duO'ng Mhi~n ra nhu ]a kit qua eua mi)t qua

khoa hQc tv nhien it co ac ciim doi vai tU' tuang ma NiutO'n

hay de phong sii'm hinh h9c !'" thi co Je h9 nlü'it d~nh da rut

m tu phat hi~n thien tai cua Canto' nhCrng Id;t luQ.n giup cho

VÖ 80thi gia va cong 8trC trong nhfrng huang sai lam Vi tl'ong phat minh clla CantO' bao ham lehm diem cÜa tat ca mQi S1"

55

iien bQ sau nay MQt khi trai aat la ket qua dia mQt qua trinh

hlnh thanh, thl tr:,1.ng thai dia chat, dia Iy va khi Mu hi~n

nay cua no, cay coi va suc v~t song tren trai dat, tat nhien

cung Ja ket qua cua mt)t qua trlnh hlnh thanh ; tat nhien trai

aat cung phai co rnQt lieh sir, khöng nhfrng mt)t lich sir trong

khöng gian - duai hlnh thuc S\l v~t nay dung ben cl;lnh mt)t

sy: v~t kia - ma COLlco ca mt)t lich Sl:rtrong thO'i gian - dum

hlnh thuc S\l v~t nay tiep tQc S\l v~t kia Neu ngay tu luc

bay gier, nguai ta da cuO'ng quyet huang S\l tim toi theo con

duerng uyl thi ngay nay khoa hQc t\l nhien dä tien xa han

nhieu Nhung triet hQc da dem l:,1.i cai gl tot? Tac pham cua

CantO' khöng dem IQ-iket qua ngay tuc khac, mäi cho tai ngay

roa sau d6 nhieu n~m LaplatxO' va HacxO'n phat trien nQi dung

cua tac phaIn ay va dem If}.icho no mt)t CO'sa chinh xac han

de chuan bidan dan vi~c cong nMn « gi:i thuyet ve tinh van "

pham ay ; nhfrng phclt minh quan tl'Qng nhat trong so cac phät

minh ay In :S\l v~n dQng co hfru cac hang tinh ;S\l xac minh

cua vu trQ ;S\l xac nh~n, nha phän tieh quang pM, Unh d{')ng

nhat hoa hQc c\Ia v~t chat trong vu trQ va S\l ton tt;li cua eilC

tinh van chay trang theo olm gia thuyet ma truac kia CantO'

da dua ra

Nhung chua chac 1a da so cac nha khoa hQc t\l nhien cung

quan ni~m cho rang trai dat co bien doi va hQc thtiyet cho

rang nhfrng CO' the song tren trai <Hit Ja khong bien doi,

neu cai quan ni~l11 mai cham sinh ra cho rang t\l nhien khong

nh frng chi t15n tq.i m a dang hinh thdnh va di~l VOll{J, khöng co

dugc n:Qt S\l trQ' h.rc tu mQt phia khäc dem IQ-i.Khoa dia chat

dat ke tiep nhau va xep thanh tang, m a IQ-icon phät hi~n ra

xuO'ng con gifr l:,1.iduQ'c cua nhfrng con vi}t hi~n nay khöng

~

con nfra, nhung thsn cay, lä va qua cua nhfrng csy hi~n nay

nhfrng chi trai dat noi chung ma ca cAi be m~t hi~n nay cua:

no vai ca nhüng cily coi va thli v~t song trtm miiit dat deu co rnQt lich Sl:r trong thai gian Luc dau, nguai 1.a thira nh(m nhu v~y mQt cach gUQ'ng g:,1.0,mien cuang. Thuyet cÜa Quyvie ve cac cUQc bien doi cua trai dat, la mt)t thuyet dch In~ngtren lai n6i, nhung thvc ra IQ-iphan d9ng N6 dä dem thay the vi~c' sarig tq.o dQc ~hat cua Chua bang ~Qt 10:,1.1 nhung hanh oQng sang t:,1.0Hip cli lap llili nhieu lan va lily phep mau nhi~m lam clQng l\lc chü yeu cua t\l nhi€m Lien la nguo'i dau tien dua

Sl.l d9t bien do tuy huog cun Chua tt;l.Onen, bang SI,r tac d9ng tirng bUllc cua m9t cu<)c bien Cloichi}n~ cht;l.pC1W trai aat1•

Ran tat ca dc thuyet truac kia, thuyet cua Lien It;li cimg khöng the dung hoa duQ'c vai giä thuyet ve tinh chat khöng bien doi cua cac loai hfru ca Thuyet ve S\l bien doi tung buac cua m~t trai clat va cua tat ca cac dieu ki~n sinh ton, thhtr\lc tiep dan den thuyet ve S\l bien aoi tung buac clla cac co: th&'

va S\l thich (mg cua cac cO' the vai mQl moi truang c6 bien cloi,

truyen thong Idlong nhung chi 1a m9l SlrC mQ-nh trong qiao hQi Gia-tö, rna cung con la mQt suc nu=.tnhtrong khoa hQc t\l

thay S\lmau thuan d6, cac 00 d~ cua öng 1Q-icilDg khöl~g thay Dieu ay chi c6 the giäi thich duQ'c, neu ta thay rang VaG th01

ky ay, S\l phän cöng na c6 mQt dja vi chi phOi trong khon hQc

1 Kbuyt';t diem cua quao ni~m cua Lien,-it nhat In dlrai binh thl1c ban dliu,-Jii ächo öng dä quan ni~m rang nhfrng 11,<: lu(;mg

tac dQng tren träi dat khöng bit';n doi, v~ chat cUlIg !11m v~

lU<7Dg Theo öng, träi dat khöng the ngu Qi di du<)'c ; träi dat khOng phat trien thco mQt huvng nao nhat din!, mit chi bi~n düi mQt cach rÖ'h?c va ngiiu nhien (Chu thfch CLla Engen)

57

tv nhien, s\r phän cong ay it hay 11hieu dä h:;Ulche SI!hieu biet

<cua moi l1lQt ngu&i & trong Unh vvc chuyen mon cua minh

va lam cho d~i da so cac nha nghien cuu khong co kha nang

nhin th1'iy toan di~n

Tuy nhien, khoa v~t Iy l1Qc da co nhfrng tien bQ rat l&n,

nhfrng Sl;t'tien b<}ay 'da auqc ba ngu&i tong kCt Iq.i, hau nhu

la vao cung mQt HlC, vao nam 1842, mQt num quyet dinh doi

v&i nganh khoa hQc nay Maye &HenbO'ron va GiunClMansixt<Y

dä ch{mg minh sv chuyen hoa nhi~t nang thanh ca nang va

.cO'nang thanh nhi~t nang Vi~c xac ainh duO'ng lugng ca näng

.cua nhi~t ela lam cho kCt qua ay thanh l1lQt vi~c khöng the

nghi ngo' augc nira Cung trong thai ky ay, Gröva, - öng

ikhöng phai la mQt nha khoa hQc tl,r nhicn chuyen nghi~p !Da

Ht m<}ttrq.ng su ngmn Anh, - chi auc k<'ltl:;tinhung thanh t\l'U

khac nhau trong Unh V\l'Cvlilt ly hQc, va da chung minh ding

trong nhÜng dieu ki911nha't dioh tl1i tfÜ ca nhfrng cm nglr&i

ta gQi la h;rc v~t ly, l\1'c cO'gi&i, nhi9t, anh sang, ai911,tu va

ngay ca cai gQila h,rc haa hQc, deu co the bien tu cai nQ thanh

.cai kia ma khöng mat di mQt clult l\1'c nao ; nhu thc la trong

Huh Vl,lCv~t ly hQc, ong lq.ida chung minh lan nua lu~n de

cua Decacto' noi rang so lugng v~n dQng trong vu tr\lla khöng

thay Goi.Do do, cac l\l'cv;%tlykhac nhau ma tru&c kia augc nguui

ta coi co the noi la nhung «thu bat di bat dich» th1 ngay nay

da tro' thimh nhfrng hioh thai khac nhau clla mQt sv vliln dQng

va chuyen h?a tu mQt hinh thai nay thanh hinh thai kia theo

nhfrng quy lui}t nhat Uinh Nguo-i ta dä g~t b6 dugc cai ngau

nhien trong S\l'ton t:;ticua mQt solugng Ivc v~t ly nay hay m<}tso

Juqng l\I'c vi;ttly khac la vi ngu&i ta da chung minh augc nhfrng

moi quan h9 lan nhau giua nhfrng so h.rgng ayva S\l' chuyen

hoa cÜa so luqng nay thanh so luql1g kia Ciing nhu khoa lhien

van hQc truo'c kia, khoa vi;tt Iy hQc da <l:;ttelen mQt ket qua

bUQc ngu&i ta phäi cong nhQ.n riing chu trinh vlnh vien cÜa

vlilt chat dang v~n dt)ng la cai kct luliln cuoi cung cua khoa hQc

Ke tu Lavoadie va nhfit la ko tu DantO'n tr& di, hoa hQc phat trien nhanh ch6ng mOt cach ky di~u da tan cong tu mt)t Im{mg khac V3.0nhi.Ing quan ni~m cii ve tv llhien Xuat phat

tu nhi.Ing chat vo ca,h6a hQc da t:;to ra dugc nhfrng hgp chat treuc kia chi co th(; tim thay trong cac ca the song, nen no da

<;hung minh rang nhfrng quy lu~t hoa hQc la co gia tri Mi v&i cac the huu cO'11m cac the vö cO',va dä Hip <luqc mt)t phan lan cai h5 sau gii.Ia tv nhicn vo cO'va t\l' nhi€m hfru cO',cai h5 sau ma CantCIvan cho la khöng bao gi& co the vugt qua duge Cuoi cung, trong linh V\l'e nghien cuu ve sinh v~t ding the, nhfrng cUQcdu lich va cac cUQc tha~n hiem khoa hQc ma ngu:o'i ta da to chllc mQt cach cohQthong, nhl'i.t.latugifra theky tru&c, vi~c nhung nha chuyen mOll da tharq, do tq.i cho mOt dich chinh xac han nhi.Ing thuQc dia cÜa ngu&i Au &khap mQi nO'itren the gi&i, ngoai ra nhi.Ing S\f lien bt) tl'ong khoa co sinh vi,\t hQc, trong khoa giai phau hQe, va noi chung la tl'ong sinh

ly hQc, nhat la tu khi ngum ta sir dl,lng kinh hien vi mQt cach

co MthOng va tu khi nguoi ta phät minh 1'a augc tc bao, -tat ca nhung Vi9C ao da tieh luy dugc nhieu tai li~u l~hien cho co the va can phäi äp dl,lng plnrang phap so sanh MQt m:;i.t,nho- khoa dia Iy-vlilt ly so sanh, ngm'ri ta xac dinh augc dien ki~n sinh song cÜa cac thvc v~t va uQng vlilt&cac vung khac nhau ; m:;i.t khac, ngLr&ita so sanh cac khi quall dong 10:;l.icua cac cO' tho khac nhuu, va khöng nhi.Ing so sanh trong tr::tng thai da trm'mg thanh ma eon so sanh trong tat eil cac giai do:;tl1phat trien cÜa cac co' tho do Vi~c nghien Clru ay cang duqe tien hanh StlUva chiHh X::1Cbao nhi€m, thi no l:;ti dll1g l:hn s\lP do cai hQ thong eung nhik ve mt)t tl,l' nhien hfru cO' bat di bat dich Khöng nhfrng muh gi&i giua cac giong dQng v~t va th\fC vlilt khac nhau ngay cang bi xoa bo dan dan, ma nguo'i ta l:;ticon tim thay nhfrng con thu m6'i nhu: amphiöxuyt1

1 M(>t con v~t uM giong nhu ca, dai dQ 5em, no la m(>t gi6ng quä dQ gifra loai khöng xllO'ng va loai co xuO'ng (N.n.).

59

va Iepiaöxirenf Ia nhfrng con iM, khöng hQ'p vai hat ky S\f'

phän Io~i nao truac kia ; va sau ctmg nguÖ'i tal~i con tim th8y

nhfrng ca thekhöng tM biet la thuQC lo~i th\fC v~t haythuQc lo~ri

dQng v~t nfra Nhfrng thieu s6t cua khoa co sinh v~t hQc duQ'c

ciing bat bUQc phai thira nMn S\f giong nhau ky l~ gifra lich sir

phat trien cua the giai hfru ca n6i chung va S\f phat trien cua

mQt ca thc ca bi~t, d6 la SV! däy Arian2 dan nguÖ'i la ra khoi,

clii me cung trong d6 hinh nhu truac kia khoa th\fe v~t hQc

va sinh v~t hQc eang ngay cang bj l:;tc loi Co mQt dieu dc)i.ebi~t

la-hau nhu ciing vua vao !Uc Canta da kich cai thuyet ve tinh

Vönp.ba eüng t361 cong llin dau tien vao thuyet ve Unh cUt

c,o dinh clw cae 10ai va -eong bo thuyet dong döi Nhung cai.

dieu ma Ö'öng ta chi la mQt S\f tien doan thien lai, thi da hinh

1859, thi dmle Dacuyn du'a vao khoa hQc mQt cach thang 1Q'i.

Hau nhu 'lrong cung mQt luc d6, nguÖ'i ta nMn thay ding co.

nguui ta dä chung minh rang ch(mg la phan tu cau thanh cu6i

dan gilm nhat, song mQt cach aQc l~p Va nhu the Ja, TIlQt m<1.t,

cai hO sau gifra tv nhien hfru ca va tv nhien vö ca da bi thu

duQ'c mQt trong nhÜng tr& ng~i chu yeu cho thuyet dong döi

cua cac ca the Quan ni~m rr.ai ve tl.l' nhien dä duQ'c hoan thanh

tren nhfrng ner chinh : the la tat ca cai gi c6 tinh ch;lt cung

nhäc da bi tieu tan, tat ca cai gi co l:llJh chat co dinh da

1 MQt ]o~i ca 16'n song duai sau song Amadon va C<lc song (r

Brcdin, n6 th& khj thj Mug mang, khi thi Mng pMi (N.n.).

2 Thun thof!.i Hy-lt;lp Al'ian la con gai Minoxcy Chi ta da t1'<10 ebÜ'

'rede mQt sqi diiy khien eho Tede c6 the tboat khöi me cung sau

khi uü giet eon qU,ai v~t Sau d6, Tede l:;ti bö rai chi ö' dao Naxox(J:'

(B.T.).

60

r

'd

bien mflt, va tat ca cai gi ma nguai ta cho 1a co tinh chat vinh vien, dä tr& thanh co the tien vong ; nguai ta dä chung minh

trinh bat di~t.

, Nhu the la clnlng ta dä tr& ll}i vai cai quan ni~m cua cac nha ,sang l~p vi dl}i cua tri~t hQc Hy-l:;lp, cho rang S\l ton t:;ti cua toan bQ t\l nhien, tu cAi nM den cai lan, tu h~t cdt den m~t troi,

tu nguyen sinh v~t den con nguai, Ia mQt qua trinh vinh vien sinh va di~t, mQt 9\1 bien dQng khöng ngtlllg, mQt sv v~n dQng

:yeu la cäi ma & nguui Hy-l:;lp chi mai 1a mQt trl,l'C kien thien tai, thi doi vai chung ta l~i1a ket qua cua nhfrng SI! nghien cnu lthoa h<)c va t1wc nghi~m nghicm chinh, vr,1.do do, no the hi~n duai möt hinh thnc xac dinh va sang to ho-n Tat nhien S\l'

1a hoill1 toan khöng c6 thieu sot, nhung nhfrng thieu sot d6 th~t khöng dang ld~ so vai nhfrng dieu da aUQ'e xac dinh m(>t cach chac chan va ml)i na:n nhfrng thieu s6t ay l:;ti duge !lin

~lan'bö khuyet Va llt:n thC nflO ma Sl! chung minh l:;ti khöng the co thieu sot & mQt diem chi tiet nay hay mQt diem chi tH~t khae, neu nguoi ta nghi rang eUQc dai khoa hQc cua nhfrng

hanh tinh, hoa hQc, dia chat hQc, - mai dUQ'e gan mQt tra:n

115m muai näm, va te bao, cai hiuh thai caban ay cua hau het tat ca sv phät trien cua sv song, mai auQ'c phät minh ra cach

F Engen, PJHl.p bicn chung cua

t~rnhien. NM xuat ban SI! thQ,t, IU-nQi 1963, tr 47 - 55.

1 Do~n trieh l1ay eo thay Goi l~i mQt vai cho d\l'a theo ban tieng Nga (C Mac va F Engen; To"n lq.p, t~p 20; tr 350-355);

61

'" vao khoang thui gi an uy (rdra cHiu thc ky XIX~NglrtT!~

duge nhüng küt qua rl}'c rÖ' (len ll1U'Clam cho nguui ta khong

nhüng co the klÜic phl}C hoim to:'m duge Sl;t'thien c~n may

m6c-cua the ky XVIII, ma ngay han thun khoa hQc t\1' nhicn, nh&

ehung minh ouqe nhfrng moi lien Mt<>n t'ili trong han th&n

giai tl}.' nhien giüa nhfrng linh vve nghien cuu khac nhau (CCf

hQc, v~t ly hQc, hoa hQc, sinh v:}t hQc, v.v.) ma dä hien tl?

kho'a hQc kinh nghi~m th.'mh khoa IH)c I)' lu~n, va nhu tong'

hqp nhfrng Ht qua dä 01;ltauqc ma dutr& thanh mOt M

th6ng-nh;ftn thuc duy v;ftt ve giai tv nhien Khoa ca hQc cac chilt khi,

lugt t1;l0ra ougc.,nhüng cai ma ngum ta gQi la hqp chilt hüu cO'

cuoi cung ve sv hi m~t cua nhüng hgp chilt hüu ca ay ; khoa

bao thai hQc; mQt khoa hQc hat dau co tu nam 1818 ;(1ia cha,t

hQc va co 8inh v~t hQc ; gicli phau so sanh cac th\fc v~t va

nhüng tai li~u mai vai so 1mlng chua tung co Nhung & ouy

ba phat minh vi d1;li da co y nghia quyet dinh.

eua nang lugng, bat ngu<>I1 tu S\f kham pha ra auang lugng

ca hQc ella nhi~t (do Röbe Maye, Giurl va Condinh)

Phat minh thu hai, - m~c du sam han ve th&i

gian,"-la phat minh cua Saoan va Saluyden ra te bao hfru C<J coi

nhu-mQt dan vi tu do mQi ca the tu nhfrng thl:1 thap nhf.lt sinh ra<

va lan len häng cach SiIlh soi ra ,ja phän hoa

Phat minh vi 01;lithu ba la tien hoa lU~\l1 augc Dacuyn

Hin dllu tien xuy dvng len va trinh bay mQt cach co MthOng.

t(t nhien. NM xuat ban Sv th~t

"I> Hit-uQi, 1963,tl' MB :310.

62

Nhb' I.t ba phat hi~n :vi'd\li do vii nhb' nh fing thanh< t1}'U 10'n lao khäc cüa khoa hqc t , nhien, ma nga y nay

da co th~ trinh bay m(H blrc tranh tong quat v~ toan b~ 11}' nhien xem nhU' mt)t chinh th~ cd k~t bAng cac tai li~1J;

do chinh cac khoa hQc t\l' nhi~ri thl;rC nghi~m cung e4p••~

NM & ba phat hi~n vi d9i do va nho' nhfrng thanh tvu lan lao khac eua khoa hQc t1.rnhien, ma ngay nay chung ta co the vQ.ch ra tl'ong nhüng neL chung va toan bi), khöng nhüng moi lien h9 gi fra cac qua trinh cua tv nhicn trong cac linh v~c rieng bi~t, ma cll moi lien Mgiüa CllCHnh Vl.re rieng hi~t ily

t\l' nhien CO! nhu mi)t chinh thc co ket, duai• m(>t hinh thuc khä co M thOng, bang ellc tai li~u do chinh cac khoa hQc tlF l1hien thl}'c nghi~m dii cung dip cho.

F Engen, Lu/vieh Phabach vd s(t

cao chung cua triel hQc c~ di'ln lJirc. Nhit xuih ban Sv th~t, Hit-n(>i,.

1969, tI' 58 - 59.

TrU'O'c kia, vi~e trinh bay mt)t b1're tranh tbng qUBt

nhU' th~ la nhiem V'Q. eüa eid gQi la tri~t hQc t1}'nhien

Uu di~m va thi(!!u 80t eüa n~n tri~t hQc t\l' nhien ily • Truac kia, vi~c trinh bay mi;Jt buc tl'anh tOl1g qual nhu th(; la nhi~m Vl} cua cai gQi la triet hQc tl,r l1hien Triet hQc

do chi co the lam nl1i~m Vl} uy bang cach thay the nhüng moi lien MhiQn thvc ma no chua biet, bm l1hÜng moi lien Mtu&ng" tugng, khöng tU'&ng, bäng cach dung nhüng 1m cau bo sung· vao nhfrng sv ki~n con thieu sot va bäng each hö khuyet nhüng

10 hang hi~n thl!C chi trong S\f tu&ng tUQ'og 00'0 thuan Lam nhu thC, triet hQc t\f nhien dii aua ra O!lgc nhieu tu tu&ng

63:

F Engen,. Chong Bllyi'infL

C.Mac va F 'Engen, Todn tqp,

tieog Nga, l 20, 11' 11-12.

co quan' M den nen khoa hQc tl,l nhlen bi~11chung co tv ginc cung giong nhu nhfrng nha khöng tuerng chu nghia co quan

M den' chu nghia cQng san hi~n dl}.i

'I

65

5 MQH

F.Engen, L!i!uich PllO'Mch ua S~l'cao

c/UZllg cib lritt hpc cC5 dien BLi:c,

Nha xuat ban SI! lhq.l, Ha-I1Qi,

1969, tr 77.

Trai vai cai quan ni~:n ve tl,l nhien aa chi pMi ca nhfrng nguai Phap the 1<-5'XVIII lall Hegen, thu 'q"uan ni~m coi tl,l i1hien nhu mQt toan bQ truac sau val1 khöng the thay doi va v~n UQngtrong nhfrng vong tnan hOUll ch~t lwp, vai nhfrng thie:1 the vinh ciru thco nlm thuyet clla Niuton, v&i nhfrng lo~i hfru co bat di bat dich (theo nhu thuyet cua Linne), -trai vai quanni~.n do, chli nghia dllY v~t hi~n u~i tong hQ'pnhfrng

tie,l bQ mai nhat cua khoa hQc tl,l nhien cho ding han than

gib.i tl.r nhien ciing co lich sir cua no lrong tho'i gian; cac lhib t.he, ciing nlm nhfrng giong sinh v~t co the song trong nhfrng dieu ki~n thich dang tren cac thien the, deu co sinh

Quan ni~m bif.\n chirng v~ ll! nhi~n dä lam cho trit'\t hQc ll! nhien tr& nen vö d1}.ng

, Nhung quan ni~m lich Slr cua Mac da giang cho triet hQc mQt don chi tir trong liuh vvc lich sir, ciing hoau toan giong nhu quan ni~m bi~n ch1'rng ve h.f nhien Mg 1,'1mcho mQi thu triel hQc tl! nllien t.hanh ra vö d\lng, ciing nhll: khöng the co auQ'c Ngay nay, nhi~:n V\l er trong ca hai linh Vl,lCay deu khöng phai Ja tuang tUQ'ngra nhfrng moi lien M tir trong dau oc, ma la phat hi~n ra nhfrng mOl lien M 116tir trong han tlÜln J;hfrng Sl,lthvc

I'

I

t

1

Da kich nen triet hQc tv: nhien cu, nhu bQn nguo'i thieu suy

nghi kieu Cac Phögow, thi tMt qua de dang hon la danh

gia cai '.1nghia lich sir cua no No chua dvng nhieu cm völy va

khöng tuerng, nhung cung khöng chua dl,lng nhieu bang nhfrng

1'.1thuyet phi triet hQc dia cac nha khoa hQc tl,l nhien kinh

Dghi~m chu nghia duong thai j deD khi thuyet tien hoa duQ'c

truyen ba thi nguai ta bat dau nh~n thtiy no cung chua dl,lBg

nhieu cäi c6y nghia va hgp 1'.1 Cac nM triet hQc ve tv nhiel1

F Engen, Ltltvich P!ZC1bO:ch va

Ha-nQi, 1969, t1' 59.

164 '

F Engen, Chong Buyrinh, NM xuat

ban S1;l thiftt, Ha-nQi, 1960, tr 17 -18 (lai t1;lavii:lt cho ba llin xuat ban)

thien tai, dä d\l doall duQ'c nhieu sv phat hi~n ve sau, nhung

,dong thai no ciing de ra nhieu cai nham nhi Vao thai ky ay,

khöng thc nao Iam khac the duQ'c

.Di nhien, neJjl triet hQc t1;l nhien cu tuy co bao harn it

wieu gia tri chan chinh va mam mong tot, nhung van

khöng the th0a man cMng tao Nhu trong tac pham nay

,(lä trinh hay t1!ro-.qgt~n khuyet diem cua nen triet hQc ay,

',nhat la duai hinh thuc cua Hegen, 11'1khöng thira nh~n

.rang giai tv nhien phät trien trong thai gian va co Unh lien

t\lc ma chi thl1ra nh~n do 11'1SI! cung ton tl}.i cua cai nQ ben

cl}.nh cai kia Sb di nhu the, mQt phan la do ban tMn M

thOng cua Hegen chi thira nMn SV phät trien lich sir cua

~<tinh than», nhung mQt phan khac cung la do Unh tIl}.ng

'chung cua khoa hQc t\l nhien thai ay