Nhà văn M.Gorki Văn học Nga

Khi nói về giai đoạn này, Lênin nhận xét: “Chủ nghĩa Mác, với tư cách là một lí luận cách mạng đúng đắn duy nhất, đã được nước Nga thực sự đạt tới bằng đau khổ, trải qua lịch sử kéo dài

Điều gì đã làm cho nhà văn M.Gorki trở thành chủ tướng của nền văn học hiện thực

xã hội chủ nghĩa?

Mở đầu

Ngay từ những tác phẩm đầu tay, M.Gorki đã tỏ ra là một nhà văn kiểu mới của một thời đại mới – thời đại chuyển mình của nước Nga Khi nói về giai đoạn này, Lênin nhận xét: “Chủ nghĩa Mác, với tư cách là một lí luận cách mạng đúng đắn duy nhất, đã được nước Nga thực sự đạt tới bằng đau khổ, trải qua lịch sử kéo dài nửa thế

kỉ của những đau đớn và hi sinh, của chủ nghĩa anh hùng cách mạng từ xưa tới nay chưa từng thấy, của nghị lực phi thường và những tìm kiếm sau mê, của sự học tập, thử thách trong thực thế, của những thất vọng, của việc kiểm tra, so sánh đối chiếu với kinh nghiệm của châu Âu” Con đường đời của Alecxei Pescov và sự nghiệp sáng tác của nhà văn M.Gorki chính là hình ảnh thu nhỏ của nước Nga đi trên con đường đó, nước Nga “nghèo nàn nhưng phong phú” đã vươn dậy từ trong đầm lầy đen tối của nô

lệ và đau thương ra cánh đồng vui tràn đầy tự do và ánh sáng Sáng tác của Gorki, trong đó có truyện ngắn của ông, là một tấm gương sinh động, phản ánh con đường đầy gian khổ nhưng vô cùng vẻ vang ấy

M.Gorki đánh giá rất cao chủ nghĩa hiện thực phê phán qua những đại diện vĩ đại của nó và chính bản thân ông cũng là một người kế tục xuất sắc Nhưng Gorki đã thấy được nhược điểm của chủ nghĩa hiện thực Ông viết cho Sê-khốp: “Hình thức này đã lỗi thời rồi, chỉ còn là một sự kiện thôi” Ông hiểu rõ rằng, thời đại mới đòi hỏi một nền văn học “có tính chất anh hùng”, đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ giữa chủ nghĩa hiện thực với chủ nghĩa xã hội khoa học Nhưng như thế không có nghĩa là chủ nghĩa hiện thực “cáo chung”, trái lại thế, nó bước vào một giai đoạn phát triển cao mới hơn, trong giai đoạn lịch sử mới, giai đoạn cách mạng vô sản Nó không bị gạt bỏ mà nhường chỗ cho một phương pháp nghệ thuật mới “chủ nghĩa hiện thực có cánh”, chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa

Nội dung

1 Vài nét về chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa

Chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa là một trào lưu mà nhiều thập kỷ của thế kỷ XX đã đóng vai trò chủ đạo trong văn học và nghệ thuật của Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa, trong đó có Việt Nam Có thể gặp những dòng định nghĩa như sau về chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa: “Chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa là một phương pháp nghệ thuật sống động, khoa học và tiên tiến nhất, phát triển nhờ những thành tựu của công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội và giáo dục người Xô viết

trong tinh thần của chủ nghĩa cộng sản” (Đại bách khoa thư Xô viết, 1947) Trong

nghiên cứu văn học Xô viết, vấn đề nguồn gốc của chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa thường được gắn với hệ tư tưởng Marxism Các nhà nghiên cứu Xô-viết cho rằng tuy chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa không đồng nhất với chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, nhưng người nghệ sĩ hiện thực xã hội chủ nghĩa là người chia sẻ thế giới quan duy vật biện chứng và điều đó cho phép người nghệ sĩ phản ánh chân thật hiện thực lịch sử

Ảnh hưởng của văn học hiện thực Nga không chỉ bó hẹp trong biên giới nước Nga Nhiều nghệ sĩ lớn của thế giới như Lỗ Tấn (Trung Quốc), Pơ-ren Chân-đơ (Ấn Độ), Mơ-bô-ri xi-ô-mu (Nhật Bản), R.RôLăng (Pháp), B.Sô (Anh), Đơ-rai-dơ và Hê-min-nê (Mỹ), v.v… cũng đã thừa nhận ảnh hưởng tốt đẹp của văn học hiện thực Nga

Họ đều nhìn thấy điểm nổi bật của văn học Nga là tính nhân dân sâu sắc và tinh thần chiến đấu không mệt mỏi vì sự nghiệp đấu tranh giải phóng quần chúng, là những sáng tạo vô cùng mới mẻ nhưng lại rất giá trị về mặt nghệ thuật Ở Việt Nam hồi trước Cách mạng Tháng tám, bọn thực dân Pháp chẳng những sợ hãi ảnh hưởng to lớn của nền văn học Xô-Viết cách mạng mà còn sợ cả nền văn học Nga tiến bộ như cú sợ ánh sáng, chúng ngăn cấm việc phổ biến các tác phẩm ưu tú của các nghệ sĩ hiện thực Nga Mặc dầu vậy, một số nhà văn Nga cũng đã tìm cách tiếp xúc được với những tác

phẩm của nhiều nhà văn Xô-Viết và nhà văn Nga lớn như Gorki, L.Tônxtôi, Dostoievsky, Sê-khốp, v.v…

2 Những nhân tố giúp cho M.Gorki trở thành chủ tướng của nền văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa

Không phải ngẫu nhiên mà nền văn học Nga đề xướng ra trước tiên chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa và cũng không phải ngẫu nhiên M.Gorki trở thành văn hào cự phách đầu tiên của giai cấp vô sản, người chủ tướng của chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa Chính cuộc đời đầy gian khổ giữa một thời đại đầy bão tố và những đặc trưng trong sáng tác của M.Gorki đã giúp ông đạt được điều đó

2.1 Cuộc đời cá nhân đầy gian khổ giữa một thời đại đầy bão tố

Maxim Gorki không chỉ là nhà văn Liên Xô vĩ đại mở đầu trào lưu văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa mà còn là nhà hoạt động văn hóa xã hội lỗi lạc của nhân loại Ông tên thật là Aleksei Maksimovich Peshkov, sinh ngày 28 tháng 3 năm 1868, tại thành phố Nizhni Novgorod, nay là thành phố Gorki, miền Nam nước Nga Macxim Gorki xuất thân trong một gia đình lao động nghèo và có một tuổi thơ bất hạnh Mất cha khi mới lên bốn, Alexei theo mẹ về sống với ông bà ngoại ở Nizhni Novgorod, một thành phố cổ kính tọa lạc bên bờ nơi gặp gỡ của hai con sông lớn Oka

và Volga Ông ngoại làm chủ một xưởng nhuộm nhỏ, là một con người luôn khiến cậu bé Alexei vừa tò mò vừa kinh hãi Ông rất sùng đạo và tin Chúa theo cách của mình Chúa trong ông là vị Chúa Trời gia trưởng khắc nghiệt, bởi vậy ông không ngần ngại trừng trị đứa cháu nhỏ của mình bằng những trận đòn khủng khiếp mỗi khi

nó phạm lỗi Có lần ông đánh Alexei đến bất tỉnh, và trận đòn đó để lại dấu ấn đến suốt đời: “Trái tim tôi như đã bị lột trần ra, trở nên hết sức nhạy cảm với mọi sự xúc phạm hay hành hạ dù nhỏ nhặt nhất mà mình hay bất cứ ai khác phải chịu” – Gorki sau này đã viết Tuy nhiên, giữa những cơn thịnh nộ, ông ngoại dạy cho Alexei biết đọc, và cuốn hút cậu vào câu chuyện về thời trai trẻ lao khổ làm nghề kéo thuyền trên sông Volga Ngay từ thời thơ ấu, cậu bé Alexei đã bắt đầu cảm nhận được, rằng con

người không hề đơn giản, không có ai chỉ mang toàn tội lỗi và cũng chẳng người nào thánh thiện hoàn toàn

Cảm nhận đó càng mạnh hơn khi bên cậu còn có bà ngoại, một phụ nữ to béo với khuôn mặt phúc hậu và đôi mắt luôn trong sáng, ấm áp, vui tươi Bà cũng là người sùng đạo, nhưng Chúa của bà là vị Chúa của lòng nhân từ, hy sinh, luôn luôn tha thứ Bằng giọng nói trầm ấm đầy huyền bí, bà kể cho đứa cháu trai nghe những câu chuyện về những tên kẻ cướp tốt bụng, về những vị thánh làm ra điều kỳ diệu, về những linh hồn quỷ dữ quấy phá trong các khu rừng,… Những câu chuyện được kể từ trái tim giản dị và nhân hậu của bà đã dạy cho cậu bé Alexei lòng trắc ẩn đối với những kẻ bị chà đạp, truyền cho cậu niềm ham mê khám phá thế giới đời thường và tình yêu đối với ngôn ngữ Nga bình dân hết sức sinh động và phong phú Đó cũng chính là tài sản duy nhất và quý giá nhất mà Alexei được thừa kế: “Tình yêu đến quên mình của bà đối với thế giới đã làm tôi trở nên giàu có và đầy sức mạnh trước cuộc đời gian khổ, khó khăn”

Alexei gắn bó với bà ngoại nhiều hơn với mẹ Người mẹ trẻ còn nhan sắc và đầy sinh lực đã tái giá một thời gian sau khi chồng chết, nhưng cuộc hôn nhân sau của

bà chỉ đem lại toàn nỗi bất hạnh Đó cũng là thời gian cậu bé Alexei được gửi vào trường tiểu học Cậu đến trường với đôi giày của mẹ và chiếc áo khoác sửa lại từ áo

bà ngoại, và trở thành đối tượng chế nhạo, trêu ghẹo của chúng bạn Cậu dàn xếp được với bạn bè một cách nhanh chóng, song lại không thể dàn xếp được mối quan hệ với các thầy giáo và giáo sĩ trong trường Họ không ưa cậu, không ưa đôi giày, cái áo của cậu và cũng chế nhạo cậu, còn cậu thì trả thù lại bằng những trò nghịch ngợm tinh quái, kết quả cuối cùng là cậu bị trừng phạt bởi những trận đòn nhớ đời Trường học chưa bao giờ là nơi cậu bé Alexei được chào đón, cả về sau này cũng vậy Tuy nhiên, cậu cũng đã bắt đầu tìm ra được người thầy đích thực của mình, người thầy đó còn đi theo dạy dỗ cậu đến suốt đời – đó là sách

Cái chết của mẹ đã làm chấm dứt việc học ở trường của Alexei Sau khi chôn

mẹ, ông ngoại bảo với cậu: “Alexei, mày không phải là tấm mề đay, mày không thể

cứ tiếp tục đeo vào cổ tao mãi được Hãy đi ở với người đời và tự mình kiếm sống lấy” Và thế là Alexey bắt đầu bước vào trường học của cuộc đời, năm đó cậu mới mười một tuổi Trường đời thật lắm gian lao đối với một cậu bé Cậu phải làm việc nhiều, đến mê mụ cả người, ngày nào cũng chồng chất hàng đống công việc lặt vặt Xung quanh cậu là những người công nhân cũng mệt lử vì làm việc, sống chui rúc trong những căn nhà hầm tối tăm, ngột ngạt, là những tên sĩ quan cờ bạc, rượu chè, đánh lính hầu đến đổ máu và cũng chẳng nương tay với các nhân tình, là những người đàn bà ăn mặc sặc sỡ, hút thuốc lá, cũng uống rượu và đánh lính hầu Hàng ngày, cậu

bé phải chứng kiến những cảnh rượu chè, những trận ẩu đả đẫm máu Cuộc sống đen tối ấy hẳn đã đầu độc cậu nếu như cậu không có sẵn tấm lòng luôn khao khát yêu thương được truyền từ bà ngoại, và không có những cuốn sách để cậu gửi gắm tình yêu thương vào đó Alexei bắt đầu làm quen với những cuốn sách hay, nghiêm túc của văn học nước ngoài Ban đầu, cậu hình dung cuộc sống của những con người được mô tả trong sách là một thế giới hạnh phúc hơn, tự do hơn, ít tàn bạo hơn cuộc sống của người Nga mà cậu đang sống Nhưng rồi càng đọc nhiều cậu càng nhận thức được nhiều hơn, hiểu ra rằng “trẻ em ở các nước khác cũng có khi phải sống cơ cực, tôi không phải là đứa trẻ bất hạnh nhất và không cần phải thương hại bản thân mình”

Mười ba tuổi, cậu đọc Eugénie Grandet của Balzac và hiểu ra ý nghĩa của văn

chương Tất cả những gì được viết nên trong cuốn sách tuyệt vời đó đối với cậu đều chân thực và mới mẻ Ông lão Grandet gợi cho cậu nhớ tới ông ngoại của mình, còn nàng Egénie là biểu tượng của người phụ nữ lý tưởng: luôn yêu thương, đau khổ và

hy sinh “Khi đó tôi đã nhận ra rằng, cuốn sách hay và chân thực là một niềm vui lớn lao” Rồi sau đó, Alexei tìm đến các nhà văn, nhà thơ Nga Pushkin là niềm vui đầu tiên, Alexei đọc những trường ca và các truyện vừa của nhà thơ một mạch với niềm khao khát đến được một chốn tươi đẹp còn đầy bí ẩn đối với cậu Alexei còn đọc nhiều tác phẩm của các nhà văn Nga khác, những cuốn sách đã củng cố trong cậu niềm tin vững chắc, rằng cậu không đơn độc và sẽ không bao giờ thất bại “Là một

thằng bé bị công việc ngu độn làm cho kiệt lực, luôn luôn phải hứng lấy những lời chửi mắng đần độn, tôi trịnh trọng hứa với mình là lớn lên, tôi sẽ giúp đỡ mọi người, hết lòng phục vụ họ “

Suốt thời niên thiếu Alexei phải lăn lộn với đủ mọi nghề để kiếm miếng ăn, song càng trưởng thành, càng đến với sách vở, cậu càng khao khát được học tập, được đến trường Năm 16 tuổi, chàng trai trẻ Alexei còn hết sức ngây thơ và đầy mộng ước viển vông về cuộc sống tươi đẹp đã đến thành phố Kazan với dự định thi vào trường đại học Tuy nhiên, thực tế quá khác với các mộng ước của chàng: thay vì vào trường đại học, Alexei phải làm phu thợ ở các bến tàu trên sông Volga để khỏi bị chết đói Cuộc sống giữa những người công nhân khuân vác, giữa những kẻ giang hồ đã trở thành “những trường đại học” của Alexei Alexei được tôi rèn bởi những tên trộm cướp, những kẻ lưu manh, nhưng lại không trở thành kẻ trộm cướp, lưu manh, bởi chàng là con người “có tâm hồn”: trong tâm hồn đó luôn lưu giữ sự trong sáng tinh khiết của tuổi thơ và những khát vọng lãng mạn mà những cuốn sách đem lại

Trong quá trình tự lăn lộn ở trường đời, M.Gorki đã từng bế tắc đến độ tìm đến cái chết nhưng đã kịp tỉnh ngộ Và bằng đôi chân của mình, chàng đi khắp nước Nga, dọc theo sông Volga vĩ đại, xuyên qua những thảo nguyên vùng sông Đông mênh mông, những cánh đồng Ucraina màu mỡ, đi xuống Biển Đen, rồi tiến lên vùng núi Kavkaz hùng vĩ Chàng đi không mệt mỏi, vừa đi vừa làm việc, kiếm từng đồng kopeck để có cái ăn Cảnh sát từng mấy lần bắt giam chàng Trả lời câu hỏi vì lý do gì chàng đi lang thang khắp nơi, chàng đáp: “Để biết về nước Nga” Chàng bắt đầu sáng tác, viết về những kinh nghiệm chàng thu thập được trên bước đường đời gian lao của mình

Từ khi trở thành nhà văn, bằng những sáng tác của mình, một cách tự nhiên, M.Gorki đã đến với những người mác xít, những nhà cách mạng xã hội dân chủ, đến với phong trào công nhân Cũng như những nhà mác xít lúc bấy giờ, ông tin rằng những người công nhân sẽ giành được tự do bằng sức mạnh của chính mình Gorki trở

thành nhà văn của những người vô sản, trở thành “con chim báo bão” của cách mạng Nga Năm 1905, cuộc cách mạng Nga đầu tiên bùng nổ Gorki là người chứng kiến ngày chủ nhật đẫm máu 9 tháng Giêng ở Petersburg (sự kiện khởi đầu cho cuộc cách mạng 1905 -1907), chứng kiến sự tàn bạo của chính quyền Nga hoàng và nỗi căm giận của quần chúng nhân dân Gorki hiểu rằng: “Cách mạng Nga đã bắt đầu… Cái chết không ngăn cản được tôi; lịch sử đang vẽ lên bức tranh mới bằng máu” Nhà văn viết lời kêu gọi quần chúng tham gia cách mạng Nhiều lần bị bắt rồi được thả, Gorki phải lánh sang nước ngoài Nhưng tình yêu quê hương đất nước của ông chưa bao giờ nguôi, ông lại quay về nước, hoạt động cách mạng và cống hiến hết mình cho sự nghiệp văn chương của nước nhà

Chính vì vậy, những nguyên tắc hiện thực xã hội chủ nghĩa nơi ông được hình thành một cách tự nhiên, phát xuất từ những tìm tòi, hoài nghi, trăn trở trong suốt một cuộc đời cá nhân đầy gian khổ giữa một thời đại đầy bão tố

2.2 Những đặc trưng trong sáng tác của M.Gorki

M.Gorki hướng đến những con người dưới đáy xã hội, những kẻ đã bị đẩy đến cảnh khốn cùng và ông viết về họ bằng bút pháp hiện thực nghiêm ngặt với tất cả

sự thấu hiểu, niềm cảm thông, qua đó tố cáo mạnh mẽ khi truy ra căn nguyên xã hội dồn họ đến đường cùng ấy Khác bới những nhà văn hiện thực trước đó, các nhân vật khốn cùng của M.Gorki đã xuất hiện những mầm mống của ý thức mới, một dấu hiệu phản kháng, một ước mơ về cuộc sống tốt đẹp hơn nên họ hiện ra không phải như đám đông quần chúng nhếch nhác, mê muội mà là những con người đang trăn trở về

số phận của mình Nhưng mặt khác, M.Gorki cũng không hề lí tưởng họ, ông cũng chỉ ra những hạn chế của lớp người này (dày dạn nhưng rất thiếu hiểu biết, hào hiệp nhưng vẫn cục cằn thô bạo, sợ Chúa nhưng vẫn sẵn sàng phạm tội, khao khát tự do nhưng vô chính phủ…) Trong khi các nhà văn hiện thực khác vẫn bị hạn chế trong việc miêu tả con người nạn nhân thì M.Gorki đã nhận ra rằng lúc bấy giờ cách mạng yêu cầu những con người chiến sĩ, những con chim báo bão tràn đầy tình yêu cách

mạng Giờ đây giai cấp vô sản không chỉ bằng với lòng nhân từ thương hại con người rất đáng trân trọng trong những giai đoạn trước đó mà cần một thứ chủ nghĩa nhân đạo vô sản giàu tính chiến đấu, có sức mạnh cổ vũ con người, nâng con người lên, dẫn dắt nó vào cuộc chiến tranh thực sự để cải tạo lại sự sống

Khác với các nhà văn dân chủ Nga những năm 60, Gorki không coi việc tái hiện lại một cách tỉ mỉ hoàn cảnh sống tối tăm của những người cùng khổ là mục đích của mình: ông đã hướng tới sự chú ý của độc giả vào thế giới nội tâm, vào những phẩm chất đạo đức tốt đẹp, những khả năng tiềm tàng của những con người bần cùng Bản thân Gorki sinh ra trong một gia đình lao động và từ nhỏ đã phải sống trong môi trường tiểu thị dân đầy rẫy những điều xấu xa, hủ lậu Nên Gorki sớm có những tư tưởng phản kháng, chống đối lại hiện thực xã hội Nga đầy bất công lúc bấy giờ Ông

đã hiểu rằng con người được tạo nên bởi sự đối kháng của mình với hoàn cảnh xung quanh Chủ đề chính trong các tác phẩm của Gorki là cuộc sống của những người cùng khổ, đang sống trong vòng quay của cuộc sống khắc nghiệt Họ có những phẩm chất tốt đẹp nhưng không ít hạn chế mà nhà văn cũng đã phê phán Ông chú ý đến thế giới nội tâm phong phú đa dạng của những người cùng khổ, nhất là những mầm móng của ý thức xã hội nảy sinh, sự phản kháng tự phát, âm thầm ngày càng mạnh, niềm

mơ ước về một cuộc sống tốt đẹp hơn đang âm ỉ chảy trong lòng những con người ở

“dưới đáy” xã hội này Mỗi tác phẩm của ông là một mảnh đời, một thân phận, một nỗi niềm riêng của con người đang bị cuốc theo những giá trị của xã hội Ở đó dù có tàn khốc, mọi giá trị có bị lụi tàn thì họ vẫn giữ được bản chất của mình và luôn khát khao về cuộc sống phía trước

Truyện ngắn EmelianPilai cho ta thấy trật tự xã hội bất công đã đẩy nhân vật

Emelian tới chỗ đường cùng, anh không tìm được việc làm Anh nhận ra rằng mình chỉ có một lối thoát duy nhất là đi giết người, cướp của để có thể tiếp tục sống tiếp Nhưng khi gặp cảnh đau khổ của một cô gái đáng thương, anh đã khắc phục được những ý nghĩ tội lỗi nhất thời và thể hiện bản chất tốt đẹp của mình, tính cao thượng

vốn có của người lao động Trong tác phẩm Tsencaso thì nhân vật Tsencaso từng là

một nông dân hiền lành, lớn lên đi lính Là một chàng lính cận vệ khỏe mạnh, đẹp trai, khéo léo Nhưng sống giữa cái xã hội ngột ngạt lúc bấy giờ nên anh đã sa đọa Suốt mười một năm trời du đãng, Tsencaso trở thành một “tay nghiện rượu khét tiếng

và một tên ăn cắp khéo léo, can đảm” Cuộc sống của anh trên tàu như một “con sói già bị săn đuổi, nhưng với bản tính ngang tàng và táo tợn nên anh cứ ngang nhiên lấy cắp ở đó để sống” Bởi vì y cần tiền và y sẽ chơi bời thỏa thích khi trong túi y có những tờ bạc giấy bạc Tsencaso chính là sản phẩm của cái xã hội đầy rẫy những ung nhọt và bất công Cái xã hội đã làm cho con người bị tha hóa và nó sẵn sàng hất cẳng

họ ra bên ngoài lề cuộc sống một cách tàn nhẫn Tsencaso chỉ là một con người mà nếu bị giết chết thì không ai vì hắn mà làm ầm ĩ lên, bởi hắn là con người thừa trên trái đất

Truyện Làm Muối Gorki lại đưa ra một vấn đề khác Đó là sự áp bức bóc lột,

lao động khổ sai, đã làm con người phẫn nộ Nhưng vì không biết trút sự tức giận vào đâu nên những con người ấy đã nảy sinh tính tàn nhẫn và độc ác với nhau Truyện

Lão Arkhip và bé Lionka nói lên sự xung đột trong ý thức của những người nghèo

khổ Trong tâm hồn cậu bé Lionka đã bừng dậy những phẩm chất tốt đẹp, nhưng nó còn quá yếu đuối và non nớt Nó chưa đủ sức chống lại những thành kiến lạc hậu của

xã hội cũ mà lão Arkhip đã tiếp thu và cố gắng thực hiện trong đời sống của mình Cuộc xung đột đó dẫn đến cái chết đầy bi thảm của hai ông cháu ăn mày bần cùng và bất lực Cô gái Manva xinh đẹp, đầy kêu hãnh trong truyện cùng tên đã rời bỏ quê hương ngột ngạt đi ra vùng biển để tìm một cuộc sống tự do Nhưng sau một hồi vùng

vẫy, cuối cùng cô chỉ bế tắc và tuyệt vọng Truyện Hai mươi sáu anh chàng và cô gái

nói đến cảnh lao động khổ sai của hai mươi sáu anh thợ làm bánh mì đã tự dựng lên một thần tượng đẹp về con người, trong sạch giữa cảnh đời bẩn thiểu, tối tăm Nhưng rồi mộng ảo đấy đã bị cái thực tế phũ phàng làm tan vỡ

Tác phẩm hiện thực tiêu biểu nhất trong sáng tác thời kì đầu của Gorki là

truyện Vợ chồng Orlop Tác phẩm nói về cuộc sống tối tăm, nghèo nàn, đơn điệu và

không mục đích của đôi vợ chồng đóng giày Do buồn chán, Orlop thường xuyên

uống rượu và đánh vợ Anh từng nghĩ đến số mệnh nhưng có lần anh đã cố cưỡng lại

nó Cuộc sống tầm thường hàng ngày đã chặt đứt bao ước mơ của anh Anh bề tắc và không lối thoát Cuối cùng anh vẫn quay lại đánh vợ uống rượu Dường như số phận của những con người “dưới đáy” này chỉ được an bài trong cuộc sống tối tăm, ngột ngạt, thiếu ánh sáng mặt trời

Nhưng những “con người dưới đáy” đó luôn có sự khát khao về cuộc sống mới, tốt đẹp Trong chốn bùn nhơ đen tối thì khát vọng và ước mỏ của những “con người dưới đáy” không hề bị vùi lấp Trong sâu thẳm tâm hồn họ vẫn ấp ủ bao mơ ước về cuộc sống tốt đẹp, công bằng và nhân đạo Họ không phải là những kẻ chỉ biết cam chịu, nhẫn nhục Ngược lại, họ sống trong gian khổ mà vẫn trăn trở suy nghĩ về

số phận mình, về cuộc đời mình Nhận thức sâu sắc cuộc sống nô lệ cầm tù nên họ

cũng tỏ ra căm ghét tột cùng cuộc sống “thiếu ánh sáng mặt trời” như trong Hai mươi sáu chàng trai và một cô gái: “…Ngày này sang ngày khác, trong bụi bột mì, trong

bùn lầy mà chân chúng tôi tha ở ngoài sân vào, trong bầu không khí ngột ngạt nồng nặc, chúng tôi nặn bột mì làm bánh bơ, tẩm mồ hôi của chúng tôi vào bánh Chúng tôi căm ghét công việc của chúng tôi, ghét cay ghét đắng đến nỗi không bao giờ ăn những thứ do chính tay mình làm ra, thà rằng ăn bánh mì đen thích hơn là ăn bánh mì sữa….” Hai mươi sáu con người phải sống, làm việc trong một căn hầm chật chội, lại không được tự do ra ngoài Suốt ngày phải sống chui lủi trong hầm nhà, không thể biết ngoài kia như thế nào Một cuộc sống vô cùng chán nản và buồn tẻ của phận nô lệ.Và cuộc sống chật chội, thiếu tự do trong hầm tối cũng chính là nguyên nhân đổ vỡ cuộc hôn nhân của vợ chồng Orlop Họ sống mà như đã chết dần, chết mòn Với Gorki, chính những con người dưới đáy xã hội, những con người phải nếm trải cuộc sống mất tự do mới chính là những con người biết quý sự tự do, trăn trở về cuộc sống

nô lệ, bần cùng của mình Hay trong truyện ngắn Làm muối và Konovanop, những đoàn người làm muối sống kiếp đọa đầy luôn hướng tới tự do bởi trong quan niệm của

họ thà đói khổ nhưng tự do còn hơn Những con người ấy dù trong hoàn cảnh nào cũng cố gắng giữ lấy những phẩm chất của mình Các nhân vật “con người dưới đáy”