TIỂU LUẬN đặc TRƯNG và NHỆM vụ xây DỰNG và PHÁT TRIỂN nền văn hóa VIỆT NAM TIÊN TIẾN đậm đà bản sắc dân tộc HIỆN NAY

Cùng với quá trình dựng nước và giữ nước, nền văn hoá Việt Nam đã hình thành và phát triển. Nhân dân ta đã xây đắp nên một nền văn hoá kết tinh sức sống trường tồn và in đậm dấu ấn bản sắc của dân tộc. Văn kiện Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành trung ương Đảng cộng sản Việt Nam (khoá VIII) đã chỉ rõ: “Nhờ nền tảng và sức mạnh văn hoá ấy mà dù có nhiều thời kỳ bị đô hộ, dân tộc ta vẫn giữ vững và phát huy bản sắc của minh, chẳng những không bị đồng hoá, mà còn quật cường đứng dậy giành lại độc lập cho dân tộc, lấy sức ta mà giải phóng cho ta. Công cuộc đổi mới toàn diện, đẩy mạnh công nghiệp hoá hiện đại hoá đất nước, xây dựng chủ nghĩa xã hội, thực hiện thắng lợi mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng văn minh”, đòi hỏi chúng ta phải xây dựng và phát triển nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc”.

Nội dung 3

2 Những đặc trưng của nền văn hóa Việt Nam hiện đại 6

2.1 Nền văn hóa Việt Nam hiện đại là nền văn hóa mang tính chất

tiên tiến

6

3 Nhiệm vụ xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc 15

MỞ ĐẦU

Cùng với quá trình dựng nước và giữ nước, nền văn hoá Việt Nam đãhình thành và phát triển Nhân dân ta đã xây đắp nên một nền văn hoá kết tinhsức sống trường tồn và in đậm dấu ấn bản sắc của dân tộc Văn kiện Hội nghịlần thứ năm Ban Chấp hành trung ương Đảng cộng sản Việt Nam (khoá VIII)

đã chỉ rõ: “Nhờ nền tảng và sức mạnh văn hoá ấy mà dù có nhiều thời kỳ bị

đô hộ, dân tộc ta vẫn giữ vững và phát huy bản sắc của minh, chẳng nhữngkhông bị đồng hoá, mà còn quật cường đứng dậy giành lại độc lập cho dântộc, lấy sức ta mà giải phóng cho ta Công cuộc đổi mới toàn diện, đẩy mạnhcông nghiệp hoá hiện đại hoá đất nước, xây dựng chủ nghĩa xã hội, thực hiệnthắng lợi mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng văn minh”, đòihỏi chúng ta phải xây dựng và phát triển nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm

đà bản sắc dân tộc”

Trong sự nghiệp đổi mới hiện nay, Đảng ta khẳng định nền văn hóa màchúng ta xây dựng là nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc Nền vănhóa có vai trò đặc biệt quan trọng, là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mụctiêu, vừa là động lực để thúc đẩy kinh tế - xã hội phát triển Đồng thời Đảng

ta cũng chỉ rõ: “Bảo đảm sự gắn kết nhiệm vụ phát triển kinh tế là trung tâm,xây dựng chỉnh đốn Đảng là then chốt với không ngừng nâng cao văn hóanền tảng tinh thần của xã hội; tạo nên sự phát triển đồng bộ của các lĩnh vựctrên chính là điều kiện quyết định bảo đảm cho sự phát triển toàn diện và bềnvững của đất nước”1

Từ nhiệm vụ trung tâm đó, việc nghiên cứu những vấn đề lý luận vềvăn hoá là một trong những yêu cầu cần thiết Trong đó, nghiên cứu tính chất

và nhiệm vụ xây dựng, phát triển nền văn hoá tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc

1 Đảng Cộng sản Việt Nam: Kết luận Hội nghị lần thứ mười Ban Chấp hành Trung ương khóa IX về tiếp tục

thực hiện ghị quyết Trung ương năm khóa VIII về “xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc” trong những năm sắp tới, Thông tin văn hóa và phát triển, Học viện chính trị quốc

gia Hồ Chí Minh, số 1, tháng 8 - 2004, tr 4

giúp chúng ta có những nhận thức đúng đắn, từ đó góp phần xứng đáng vào

sự nghiệp xây dựng nền văn hoá mới, nền văn hoá tiên tiến, hiện đại đi đôivới giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc; góp phần thúc đẩy sự nghiệpcông nghiệp hóa, hiện đại hóa đi đến thắng lợi

NỘI DUNG

1 Khái niệm về văn hóa

Văn hoá là khái niệm mang nội hàm rộng với rất nhiều cách hiểu khácnhau, liên quan đến mọi mặt đời sống vật chất và tinh thần của con người.Ngay từ thời tiền sử, thuật ngữ văn hóa đã xuất hiện trong ngôn ngữ của loàingười, đặc biệt là các quốc gia được coi là cái nôi của văn minh nhân loại

Ở phương Tây, từ văn hoá xuất hiện sớm trong đời sống ngôn ngữ.

Nhà ngôn ngữ học người Đức W Wundt cho rằng: Văn hoá là một từ có từ

căn gốc Latinh: Colere, sau trở thành Cultura nghĩa là cày cấy, gieo trồng Từ

nét nghĩa này về sau dẫn đến nghĩa rộng hơn là sự hoàn thiện, vun trồng tinhthần, trí tuệ Thế kỷ thứ nhất trước công nguyên, Cicéron, nhà hùng biện thời

La Mã từng có câu nói nổi tiếng: Triết học là văn hoá (sự vun trồng) tinh thần(Filosofia cultura animi est)

Ở Trung Quốc, từ văn hoá đã xuất hiện trong đời sống ngôn ngữ ở thời

Tây Hán (206 trước công nguyên - 25 năm sau công nguyên) Lưu Hướng viết

trong sách Thuyết uyển bài Chỉ vũ: Thánh nhân cai trị thiên hạ, trước dùng

văn đức rồi sau mới dùng vũ lực Phàm dùng vũ lực đều để đối phó kẻ bấtphục tùng, dùng văn hoá không thay đổi được thì sau đó sẽ chinh phạt Nhưvậy, trong cách nghĩ của Lưu Hướng, từ văn hoá được hiểu như một cách giáohoá đối lập với vũ lực, văn hoá gần nghĩa với giáo hoá

Mặc dù có mặt sớm trong đời sống ngôn ngữ phương Tây cũng như

phương Đông như vậy, nhưng phải đến thế kỷ XVIII, từ văn hoá mới được

đưa vào khoa học, sử dụng như thuật ngữ khoa học Năm 1774, từ này mớiđược xuất hiện trong thư tịch và ghi vào từ điển năm 1783 ở Đức Người đầu

tiên sử dụng từ văn hoá trong khoa học là Pufendorf, người Đức Ông cho

rằng văn hoá là toàn bộ những gì được tạo ra do hoạt động xã hội, nghĩa làvăn hoá đối lập với trạng thái tự nhiên Sau ông, nhà triết học Herder (1744 -1803) cho rằng: văn hoá là sự hình thành lần thứ hai của con người Theo ông,lần thứ nhất, con người xuất hiện với tư cách là một thực thể sinh vật tựnhiên; lần thứ hai con người hình thành như một thực thể xã hội, tức là mộtnhân cách văn hoá, theo nghĩa toàn vẹn của từ này

Sau đó, ông Adelung, người Đức, là người đầu tiên đề xuất quan niệmlịch sử phát triển của văn hoá như là lịch sử phát triển xã hội, đối lập với lịch

sử của các triều đại Trong khi đó, H Kant, nhà triết học, lại cho rằng văn hoá

là sự phát triển, bộc lộ các khả năng, năng lực và sức mạnh của con người

Cùng với các nhà triết học Đức, nhà triết học Vico người Ý cho rằng

văn hoá là một từ chỉ phức thể gồm: khoa học, nghệ thuật, kinh tế, chính trị.

Mãi đến năm 1855, khi Klemm công bố công trình Khoa học chung về văn hoá thì người ta mới coi khoa học về văn hoá hình thành và thực sự phát triển Năm 1871, E.B.Tylor công bố công trình Văn hoá nguyên thuỷ ở Luân

Đôn Lúc này, ngành khoa học về văn hoá mới chính thức được khẳng định bởiE.B.Tylor đã xác lập được đối tượng nghiên cứu của ngành văn hoá học Ông đã

dành chương Đối tượng của khoa học về văn hoá để thuyết minh cho vấn đề

này Và ông chính là người đưa ra định nghĩa: Văn hoá là một phức thể bao gồmkiến thức, tín ngưỡng, nghệ thuật, đạo đức, luật pháp, tập quán và mọi khả năng,thói quen mà con người với tư cách là thành viên xã hội, đạt được.

Từ đấy, khái niệm văn hoá được nhiều người đề cập Năm 1952, trong

công trình Văn hoá: tổng luận phê phán các quan niệm và định nghĩa (Culture: a

critical review of Concepts and defintions) hai nhà khoa học Mỹ là A.L.Kroeber

và A.C.Kluckhohn đã thống kê và phân tích tới 164 định nghĩa về văn hoá

Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, văn hóa là toàn bộ những giátrị vật chất và tinh thần mà con người đã và đang sáng tạo ra trong quá trình hoạtđộng thực tiễn xã hội để phục vụ nhu cầu tồn tại và phát triển của con người.

Ở Việt Nam, trong công trình Việt Nam văn hóa sử cương xuất bản

năm 1938, học giả Đào Duy Anh cho rằng: “Văn hóa là cách sinh hoạt củacon người1 Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định: “Vì lẽ sinh tồn cũng như mụcđích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữviết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công

cụ cho sinh hoạt hàng ngày về mặc, ăn, ở và các phương thức sử dụng Toàn

bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa”2

Trong tuyên bố toàn cầu của UNESCO về đa dạng văn hóa do Đại hộiđồng UNESCO lần thứ 31 (tháng 11 - 2001) đã định nghĩa: Văn hóa nên đượcxem là một tập hợp các đặc điểm nổi bật về tinh thần, vật chất, tri thức và tìnhcảm của xã hội hay một nhóm xã hội và ngoài văn học và nghệ thuật, nó cònbao gồm cả lối sống, cách thức cùng chung sống, các hệ thống giá trị, cáctruyền thống và các tín ngưỡng

Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương khoá VIII của Đảng

đã đưa ra nội hàm của khái niệm văn hoá theo nghĩa rộng: "trong đó đề cập

tám lĩnh vực lớn, trong tám lĩnh vực này thì tư tưởng, đạo đức, lối sống và đời sống văn hoá được coi là những lĩnh vực quan trọng nhất hiện nay cần

đặc biệt quan tâm”3

Theo đó, Văn hóa là tổng thể sống động các hoạt động sáng tạo của cánhân và cộng đồng trong quá khứ và trong hiện tại Qua các thế kỷ, hoạt độngsáng tạo ấy đã hình thành nên hệ thống các giá trị, các truyền thống và thịhiếu - những yếu tố xác định đặc tính riêng của mỗi dân tộc

1 Đào Duy Anh: Việt Nam văn hóa sử cương, Nxb Văn hóa - thông tin, H 2000, tr 10 - 11.

2 Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, H 2002, t 3, tr 431.

3 Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương khoá VIII, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1998, tr 19,20.

Như vậy, văn hóa bao gồm các giá trị vật chất và tinh thần do conngười sáng tạo ra nhằm mục đích phục vụ sự tồn tại và phát triển của cộngđồng loài người Văn hóa là thiên nhiên thứ hai do con người tạo ra để phục

vụ nhu cầu tồn tại và phát triển của chính con người Văn hóa là sản phẩm củacon người được tạo ra trong qua trình lao động (từ lao động trí óc đến laođộng chân tay), được chi phối bởi môi trường (môi tự nhiên và xã hội) xungquanh và tính cách của từng tộc người Nhờ có văn hóa mà con người trở nênkhác biệt so với các loài động vật khác; và do được chi phối bởi môi trườngxung quanh và tính cách tộc người nên văn hóa ở mỗi tộc người sẽ có nhữngđặc trưng riêng Hơn nữa, văn hóa chính là nấc thang đưa con người vượt lêntrên những loài động vật khác; và văn hóa là sản phẩm do con người tạo ratrong quá trình lao động nhằm mục đích sinh tồn

2 Những đặc trưng của nền văn hóa Việt Nam hiện đại

Công cuộc đổi mới đất nước, đẩy mạnh sự nghiệp công nghiệp hóa,hiện đại hóa, xây dựng chủ nghĩa xã hội, thực hiện thắng lợi mục tiêu “Dângiàu, nước mạnh, xã hội dân chủ, công bằng, văn minh”, đòi hỏi chúng ta phảixây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dântộc Nền văn hóa Việt Nam là sự thống nhất hữu cơ giữa tính tiên tiến và bảnsắc dân tộc

2.1 Nền văn hóa Việt Nam hiện đại là nền văn hóa mang tính chất tiên tiến

Xây dựng một nền văn hóa mới tiên tiến và đậm đà bẳn sắc dân tộc làmột vấn đề mang tính chất chiến lược, góp phần to lớn thực hiện thắng lợi mụctiêu của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, sự nghiệp xây dựngchủ nghĩa xã hội ở Việt Nam Trong đó, tính chất tiên tiến của nền văn hóa mànhân dân ta đang xây dựng được thể hiện trên môt số nội dung căn bản sau:

Một là, nền văn hóa tiên tiến là nền văn hóa thể hiện tinh thần yêu nước và tiến bộ

Đất nước ta đang ở thời kỳ quá độ với nền kinh tế nhiều thành phầntheo định hướng xã hội chủ nghĩa Sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóanhằm xây dựng cơ sở vật chất-kỹ thuật cho chủ nghĩa xã hội đòi hỏi huy độngtối đa tiềm năng vật chất và tinh thần của cả dân tộc, của tất cả các thành phầnkinh tế Chủ nghĩa yêu nước là một động lực cực kỳ to lớn Do đó, nền vănhóa tiên tiến trước hết phải là một nền văn hóa yêu nước và tiến bộ.

Tính chất tiên tiến của nền văn hóa hiện đại dựa trên các giá trị văn hóacao đẹp và tiến bộ của dân tộc và thời đại Đó là chủ nghĩa yêu nước và chủnghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh - cơ sở chỉ đạo đời sống tinh thầndân tộc và là thành tố quan trọng của văn hóa

Dưới ánh sáng của hệ tư tưởng tiến bộ trên, tính tiên tiến của nền vănhóa Việt Nam thể hiện ở mục tiêu mà nền văn hóa hướng tới là độc lập dântộc và chủ nghĩa xã hội Trong thời đại ngày nay, độc lập dân tộc và chủnghĩa xã hội vẫn đang là mục tiêu của các quốc gia dân tộc của những ngườitiến bộ và cách mạng trên thế giới hướng tới Bảo vệ độc lập dân tộc, xâydựng chủ nghĩa xã hội và nền văn hóa mới ở nước ta hiện nay là một quá trìnhthống nhất không thể tách rời Chế độ xã hội tiên tiến quy định tính tiên tiếncủa nền văn hóa, đồng thời nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc vừa

là mục tiêu, vừa là động lực của sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội và pháttriển kinh tế - xã hội của đất nước

Nghị quyết Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương Đảngkhóa VIII đã nhấn mạnh: “Tiên tiến là yêu nước và tiến bộ mà nội dung cốtlõi là lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội theo chủ nghĩa Mác -Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh”1

Yêu nước là yêu làng quê, yêu phố phường, yêu vùng đất, vùng biển,vùng trời Tổ quốc; là yêu thương, gắn bó máu thịt với đồng bào, đồng chí; là

1 Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương khóa VIII, Nxb

Chính trị quốc gia, H 1998, tr 55 - 56

quyết tâm bảo vệ toàn vẹn độc lập chủ quyền đất nước, quyền tự do, dân chủ;

là ý chí đưa đất nước thoát khỏi cảnh nghèo nàn, lạc hậu, mọi người dân đềuđược ấm no, hạnh phúc Gắn liền với yêu nước là tiến bộ Nền văn hóa tiêntiến phải nền văn hóa kết tinh tất cả những gì là tiến bộ, là chân, là thiện, là

mỹ của dân tộc, của thời đại, của loài người

Yêu nước và tiến bộ là đặc trưng bao quát nhất của nền văn hóa tiêntiến Còn hạt nhân cốt lõi của nền văn hóa tiên tiến là ý tưởng độc lập dân tộc

và chủ nghĩa xã hội dưới ánh sáng của chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ ChíMinh Nói văn hóa không thể không nói hệ tư tưởng, vì hệ tư tưởng chi phốiquan niệm về giá trị, chi phối đạo đức, lối sống và hành vi con người

Hai là, nền văn hóa tiên tiến phải thể hiện tinh thần nhân văn cách mạng

Văn hóa ra đời trong buổi bình minh của lịch sử nhân loại với tư cáchmột sản phẩm của hoạt động sống, hoạt động lao động sản xuất của con người.Văn hóa không phải là cái mà con người tự nhiên có được, mà là cái con ngườichỉ có thể tiếp nhận được khi phải trải qua một quá trình giáo dục (cả tự phátlẫn tự giác) lâu dài Ở một mức độ nhất định, khi nói đến văn hóa, người tathường coi văn hóa là sự giáo dục, bồi dưỡng tâm hồn con người, gắn liền vớigiáo dục - đào tạo con người, một cộng đồng người hướng tới những giá trị,những phẩm chất tốt đẹp cần thiết cho sự tồn tại và phát triển của mình

Với tính cách công cụ giáo dục, bồi dưỡng nhân tính cho con người, vănhóa có nhiều tính chất mang đậm ảnh hưởng của đời sống vật chất cũng nhưtinh thần của con người trong xã hội Các tính chất của văn hóa, theo chúngtôi, bao gồm tính nhân văn, tính sáng tạo, tính riêng biệt (hay tính bản sắc),tính trường tồn, v.v Các tính chất này có mối liên hệ tác động qua lại, bổsung lẫn nhau, trong đó vai trò của tính nhân văn là nổi trội hơn cả

Tính nhân văn của văn hóa được hiểu như là tổng hòa của tính khoandung, lòng nhân ái; của ý thức trách nhiệm về giống nòi, về cộng đồng, vềdân tộc, v.v của cá nhân cũng như của các cộng đồng trong mối quan hệ tác

động qua lại lẫn nhau ở mỗi giai đoạn phát triển nhất định của xã hội loàingười nhằm tạo ra những điều kiện thuận lợi cho việc giáo dục, bồi dưỡngnhân tính cho các cá nhân để hướng tới xây dựng một xã hội hòa bình, ổnđịnh, mang đậm tính người.

Nói đến nhân văn là nói đến con người, giải phóng con người và pháttriển năng lực của con người Chủ nghĩa Mác - Lênin là hệ tư tưởng duy nhấtlấy việc giải phóng con người là mục tiêu cao cả của mình Giải phóng conngười không phải chỉ làm cho con người thoát khỏi mọi hình thức áp bức, bóclột bất công về mặt thể xác mà còn giải phóng con người về mặt tinh thần, giảiphóng mọi tiềm năng sáng tạo mở ra điều kiện xã hội tốt đẹp cho con ngườiphát triển toàn diện về nhân cách Chủ nghĩa Mác - Lênin là chủ nghĩa nhânvăn trực tiếp nhằm vào hành động để giải phóng con người theo ý nghĩa cáchmạng cao quý đó Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nhiều lần nhấn mạnh tinh thần giảiphóng con người như là mục đích tối thượng của chủ nghĩa Mác - Lênin muốncho chủ nghĩa cộng sản thực hiện được cần phải có kỹ nghệ, nông nghiệp và tất

cả mọi người đều được phát triển hết khả năng của mình1 Nghị quyết Hội nghịlần thứ tư Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa VII đã chỉ rõ: “Một nền vănhóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc đương nhiên bao gồm cả tính nhân văn2.Tinh thần nhân văn đó được cụ thể tại Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hànhTrung ương Đảng khóa VIII, là: “Nhằm mục tiêu tất cả vì con người, vì hạnhphúc và sự phát triển phong phú, tự do, toàn diện của con người trong mối quan

hệ hài hòa giữa cá nhân và cộng đồng, giữa xã hội và tự nhiên”3

Ba là, nền văn hóa tiên tiến là nền văn hóa mang tinh thần dân chủ

Một trong những nét nổi bật của nền văn hóa mới là tính chất dân chủ.Đây là nội dung mang tính tiến bộ sâu sắc Xây dựng tính chất dân chủ của

1 Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, H 2002, t 4, tr 272.

2 Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Hội nghị lần thứ tư Ban Chấp hành Trung ương khóa VII, Nxb Chính

trị quốc gia, H 1993, tr 38

3 Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương khóa VIII, Nxb

Chính trị quốc gia, H 1998, tr 56

nển văn hóa mới góp phần làm thay đổi nhiều mặt của đời sống văn hóa dântộc Dân chủ là nguồn sữa nuôi dưỡng nền văn hóa, là tiền đề quan trọng cho

sự phát triển văn hóa Dân chủ là động lực quan trọng cho sự phát triển tàinăng, nhu cầu sáng tạo của quần chúng nhân dân góp phần làm phong phú, đadạng nền văn hóa dân tộc để phục vụ cho con người Dân chủ gắn liền với tự

do sáng tạo, tôn trọng cá tính sáng tạo, ý kiến cá nhân, giá trị cá nhân trongvăn hóa mọi hoạt động của đời sống xã hội

Tính dân chủ của nền văn hóa tiên tiến là nền dân chủ xã hội chủ nghĩa,gắn liền với chế độ chính trị xã hội tiến bộ “của dân, do dân và vì dân” Nềnvăn hóa này khai thác động lực dân chủ trong nhân dân, tạo điều kiện để pháthuy tiềm năng sáng tạo của cá nhân, dân tộc và thời đại Tính chất dân chủcủa nền văn hóa thống nhất với việc để cao ý thức công dân, đề cao trật tự kỷcương xã hội và thống nhất giữa quyền lợi, nghĩa vụ và trách nhiệm của côngdân trước pháp luật Đồng thời phát huy dân chủ phải gắn liền với việc nângcao ý thức chính trị, đạo đức xã hội và trình độ dân trí, tạo điều kiện để nhândân tham gia xây dựng bộ máy nhà nước Phát huy dân chủ phải đặt dưới sựlãnh đạo của Đảng và quản lý của Nhà nước, chống tư ưởng tự do vo chínhphủ, tự do vô kỷ luật

Nghị quyết Hội nghị lần thứ tư Ban Chấp hành Trung ương khóa VIInhấn mạnh: “Phải đảm bảo dân chủ, tự do cho mọi sáng tạo và mọi hoạt độngvăn hóa Mặt khác cần nhấn mạnh rằng sự sáng tạo chân chính gắn liền vớitrách nhiệm trước công chúng, trước dân tộc và thời đại”

Bốn là, nền văn hóa tiên tiến là nền văn hóa bao gồm tính hiện đại

Nền văn hóa tiên tiến phản ánh trình độ phát triển cao mang tính hiệnđại, cập nhật với thành tựu với văn hóa chung của khu vực và cộng đồng quốc

tế Ngoài yếu tố tư tưởng tiên tiến là Chủ nghĩa Mác- Lênin và Tư ưởng HồChí Minh thì các yếu tố khác của nó cũng đòi hỏi ở một trình độ hiện đại:trình độ dân trí, khoa học - công nghệ v.v Phải dần dần tiến kịp và hòa nhập

với trình độ hiện đại của thế giới, phải hướng tới cuộc cách mạng khoa học vàcông nghệ để công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Đòi hỏi sự vận dụngsáng tạo và làm chủ các tri thức khoa học và công nghệ để xây dựng đất nước.Nâng cao trình độ tư duy khoa học, duy lý trong mọi hoạt động kinh tế - xãhội trong điều kiện kinh tế thị trường, giải quyết các vấn đề dân tộc đặt ra trêntầm thời đại Nền văn hóa mới phải tạo ra những phẩm chất, đạo đức, tâmhồn, lối sống của người Việt Nam hiện đại ngang tầm với sự nghiệp đổi mớiđất nước Từ đó góp phần hình thành bản lĩnh con người Việt Nam đáp ứngyêu cầu của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và vững bướctrước những biến động to lớn của thời đại, những thách thức trước vận mệnhdân tộc Nền văn hóa Việt Nam hiện đại phải vươn lên giải quyết các vấn đềđặt ra của nhân loại: Vấn đề khủng hoảng toàn cầu, vấn đề chiến tranh và hòabình, vấn đề ô nhiễm môi trường, nạn đói nghèo và tệ nạn xã hội v.v

Cần phải phát triển giáo dục – đào tạo, khoa học công nghệ, nâng caotrình độ dân trí, khả năng chiếm lĩnh và sử dụng thành tựu của cuộc cách mạngkhoa học công nghệ hiện đại để thúc đẩy quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóađất nước Nền văn hoá mới phải tập trung xây dựng những phẩm chất mới, xâydựng đạo đức, lối sống của con người Việt Nam hiện đại ngang tầm với côngcuộc đổi mới Mặt khác, nền văn hóa Việt Nam phải tham gia cùng cộng đồngquốc tế giải quyết những vấn đề đặt ra trước xu thế toàn cầu hóa, khẳng định bẳnlĩnh và bản sắc dân tộc trong giao lưu, hợp tác và hội nhập quốc tế

Năm là, nền văn hóa tiên tiến thể hiện ở hình thức biểu hiện, phương tiện truyền tải nội dung.

Tính chất tiên tiến của nền văn hóa mới còn được thể hiện ngay tronghình thức biều hiện và phương tiện truyền tải nội dung Sử dụng các hình thứcsáng tạo mới bằng các công nghệ hiện đại làm sâu sắc, phong phú và đa dạngcác sản phẩm văn hóa dân tộc Có cách thức và phương pháp tiên tiến đểtruyền tải nội dung và làm mới giá trị văn hóa cổ truyền cho phù hợp với thời

đại Đồng thời phải xây dựng kết cấu hạ tầng của xã hội và văn hóa từng bướchiện đại hóa Đầu tư để xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật, trang thiết bị chohoạt động văn hóa tiến kịp trình độ khoa học công nghệ hiện đại Có như vậy,mới giúp cho sự sáng tạo tốt hơn, sự truyền bá nhanh hơn, rộng rãi hơn đápứng được nhu cầu văn hóa ngày càng tăng và càng cao của nhân dân Hộinghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa VIII chỉ rõ: “Tiêntiến không chỉ trong nội dung tư tưởng mà cả trong hình thức biểu hiện, trongcác phương tiện truyền tải nội dung”1

2.2 Bản sắc dân tộc của nền văn hóa mới

Bản sắc văn hóa dân tộc là các giá trị đặc trưng tiêu biểu phản ánh diệnmạo, cốt cách, phẩm chất và bản lĩnh riêng của mỗi quốc gia dân tộc; chứađựng những tinh hoa của quá khứ kết hợp với những cái tốt đẹp của hiện tại; làdấu hiệu cơ bản để phân biệt dân tộc này với dân tộc khác Bản sắc văn hoá dântộc thể hiện tập trung trong truyền thống văn hoá dân tộc Truyền thống vănhoá là các giá trị do lịch sử truyền lại, được thế hệ sau kế thừa, gìn giữ và pháthuy trong thời đại của mình, tạo nên dòng chảy liên tục của lịch sử văn hoá.Nền văn hóa đó phải phát triển trên cái nền những sắc thái riêng đã trở thànhbản sắc của chính nó Nếu không, xu hướng toàn cầu hóa, xu hướng áp đặt vănhóa được truyền bá bởi sức mạnh vật chất và phương tiện kỹ thuật hiện đại sẽbiến văn hóa của các quốc gia dân tộc thành cái bóng của nền văn hóa khác

Dân tộc là một cộng đồng người ổn định có những đặc điểm chung:lãnh thổ, kinh tế, quốc gia, tâm lý, ngôn ngữ và nền văn hóa chung Văn hóa

là yếu tố cấu thành dân tộc thể hiện trình độ trí tuệ, đặc điểm, tâm hồn, nhâncách, lối sống của cộng đồng ấy Ở phương Đông trong quá trình hành thànhquốc gia dân tộc, yếu tố kinh tế, nhu cầu thống nhất thị trường không hoàntoàn giữ vai trò quyết định Nhiều dân tộc ở phương Đông ra đời sớm, trước

1 Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương khóa VIII, Nxb

Chính trị quốc gia, H 1998, tr 56

khi chủ nghĩa tư bản xuất hiện Do đặc điểm địa lý, lịch sử, văn hóa mang tínhđặc thù của phương Đông quy định, văn hóa Việt Nam có vai trò to lớn gópphần hình thành dân tộc và bảo đảm tính bền vững của quốc gia dân tộc.Nguyễn Trãi, nhà văn lớn của Việt Nam là một trong những người đầu tiênnhận thức rõ vai trò to lớn của văn hóa trong sự hình thành dân tộc:

Như nước Đại Việt ta từ trước, vốn sưng nền văn hiến đã lâu

Núi sông bờ cõi đã chia, phong tục Bắc Nam cũng khác

Từ Triệu, Đinh, Lý, Trần bao đời xây nên độc lập

Cùng Hán, Đường, Tống, Nguyên mỗi bên hùng cứ một phương

Tuy mạnh yếu có lúc khác nhau

Song hào kiệt đời nào cũng có

Với ý nghĩa đó, văn hóa là linh hồn, sức sống của dân tộc Cho nên, văn hóacòn thì dân tộc còn, văn hóa suy thì dân tộc suy, văn hóa mất thì dân tộc diệt vong

Bản sắc dân tộc của văn hóa, là những yếu tố độc đáo, yếu tố đặc sắccủa nền văn hóa, biểu hiện đặc tính dân tộc, cốt cách dân tộc (Hồ Chí Minh).Chúng tạo nên sức mạnh cố kết, duy trì và phát triển đời sống của một cộngđồng với tư cách là một dân tộc, là bộ gen bảo tồn dân tộc Bản sắc dân tộcthể hiện ở hệ giá trị dân tộc, ở truyền thống, ở bản lĩnh, tâm hồn, lối sống, tìnhcảm, cách nghĩ, cách suy tư và cả khát vọng, biểu tượng của một dân tộc

Bản sắc văn hóa Việt Nam theo nghị quyết lần thứ năm Ban Chấp hànhTrung ương khóa VIII bao gồm những giá trị bền vững, những tinh hoa của cộngđồng các dân tộc Việt Nam được hun đắp nên qua lịch sử hàng nghìn năm đấutranh dựng nước và giữ nước Đó là lòng yêu nước nồng nàn, ý chí tự cường dântộc, tinh thần đoàn kết, ý thức cộng đồng gắn kết cá nhân - gia đình - làng xã -

Tổ quốc; lòng nhân ái, khoan dung, trọng tình nghĩa, đạo lý, đức tính cần cù,sáng tạo trong lao động; sự tinh tế trong ứng xử, tính giản dị trong lối sống

Bản sắc đó chi phối toàn bộ đời sống của cộng đồng dân tộc Việt Namtrải qua mấy nghìn năm lịch sử, nó được biểu hiện rõ rệt nhất trước những

thách thức của lịch sử đối với vận mệnh dân tộc Bản sắc văn hóa Việt Nam

đã góp phần bảo tồn dân tộc Việt Nam và giúp cho cộng đồng dân tộc tránhđược âm mưu đồng hóa của mọi kẻ thù xâm lược trong lịch sử Ngày nay, vănhóa Việt Nam đang trở thành nền tảng tinh thần, là mục tiêu, là động lực đểnhân dân Việt Nam phấn đấu vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội côngbằng, dân chủ và văn minh

Để xây dựng nền văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc, chúng ta cần: kếthừa và phát huy các giá trị văn hóa tốt đẹp của dân tộc, đổi mới bản sắc củadân tộc phù hợp với yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, đem lạihạnh phúc cho nhân dân Nghiên cứu phương thức chuyển đổi giá trị, bù đắpnhững thiếu hụt của nền văn hóa cổ truyền trước yêu cầu mới của thời đại,của con người Việt Nam hôm nay Phát triển văn hóa dân tộc đi đôi với giaolưu văn hóa với nước ngoài, tiếp thu những tinh hoa văn hóa nhân loại làmgiàu đẹp thêm văn hóa Việt Nam Ngăn trặn và đấu tranh với sự xâm nhậpcủa những sản phẩm văn hóa, phản giá trị, chống lại âm mưu diễn biến hòabình trên lĩnh vực văn hóa, tư tưởng của bọn phản động quốc tế hiện nay Bảnsắc văn hóa dân tộc và tính tiên tiến của nền văn hóa cần phải được thấm đậmkhông chỉ trong công tác văn hóa, văn nghệ mà còn trong hoạt động xâydựng, sáng tạo vật chất, ứng dụng các thành tựu khoa học - công nghệ, giáodục - đào tạo sao cho mọi lĩnh vực chúng ta có tư duy độc lập, có cách làmvừa hiện đại vừa mang sắc thái Việt Nam

Tuy nhiên, cần nhận thức bản sắc văn hoá dân tộc là một khái niệm

“động” và “mở” mang tính lịch sử cụ thể và vận động đổi mới không ngừngtrên cơ sở loại bỏ những yếu tố bảo thủ và tiêu cực, tiếp thu và phát huynhững yếu tố tích cực và tiến bộ, đồng thời tạo lập các giá trị mới để đáp ứngvới yêu cầu phát triển của thời đại Không nên đồng nhất bản sắc dân tộc với

“cái cũ”, với quá khứ, với cái “nguyên gốc” do dân tộc mình tạo ra Bản sắcvăn hoá dân tộc bao hàm các giá trị do dân tộc mình sáng tạo ra trong quá khứ