Việt Nam nằm ở Đông nam Châu Á, một đất nước đất không rộng, người không đông, nhưng đã có bề dày lịch sử hàng ngàn năm dựng nước đi đôi với giữ nước. Trong những bước thăng trầm của lịch sử, dân tộc ta luôn chứa đựng sức mạnh to lớn, vượt qua bao gian khổ, hiểm nguy. Có nhiều lý do để luận giải cho nguồn sức mạnh đó, những hơn tất cả là bởi chúng ta có một nền văn hóa lâu đời và thắm đượm tính dân tộc, sức nặng của của ánh hào quang trong quá khứ đã nâng bước cho thế hệ hiện tại, vững bước hướng về tương lai. Đúng như lời của cố thủ tướng Phạm Văn Đồng từng nói:
Trang 1Việt Nam nằm ở Đông nam Châu Á, một đất nước đất không rộng, ngườikhông đông, nhưng đã có bề dày lịch sử hàng ngàn năm dựng nước đi đôi vớigiữ nước Trong những bước thăng trầm của lịch sử, dân tộc ta luôn chứa đựngsức mạnh to lớn, vượt qua bao gian khổ, hiểm nguy Có nhiều lý do để luận giảicho nguồn sức mạnh đó, những hơn tất cả là bởi chúng ta có một nền văn hóa lâuđời và thắm đượm tính dân tộc, sức nặng của của ánh hào quang trong quá khứ
đã nâng bước cho thế hệ hiện tại, vững bước hướng về tương lai Đúng như lờicủa cố thủ tướng Phạm Văn Đồng từng nói: Văn hoá là sợi chỉ đỏ xuyên suốttoàn bộ lịch sử dân tộc, nó làm nên sức sống mãnh liệt, giúp cộng đồng dân tộcViệt Nam vượt qua biết bao sóng gió và thác nghềnh tưởng chừng như không thểvượt qua được Hay cố giáo sư Trần Quốc Vượng đã viết: Văn hoá là cái còn lạikhi người ta đã quên đi tất cả, là cái vẫn thiếu khi người ta đã học tất cả
Văn hóa là biểu hiện của sức sống, sức sáng tạo, sức mạnh tiềm tàng và vịthế, tầm vóc dân tộc Thực tế đã chứng minh, một quốc gia muốn phát triển bềnvững, ngoài dựa vào các “yếu tố cứng” như tài nguyên thiên nhiên, tiền vốn, cơ
sở vật chất,…thì cần phải biết tận dụng, khai thác “yếu tố mềm”, đó chính lànguồn nhân lực con người với vai trò là nhân cách văn hóa năng động, sáng tạonhất, đóng góp quyết định nhất đến sự hùng mạnh, phồn vinh của xã hội Haynói cách khác, văn hóa là một “nguồn lực mềm” làm động lực và đòn bẩy thúcđẩy kinh tế phát triển và làm “hài hòa hóa” các mối quan hệ xã hội và “lànhmạnh hóa” môi trường xã hội
Văn hoá Việt Nam là kết quả quá trình sáng tạo văn hoá không ngừng của conngười Việt Nam trong quá trình sản xuất vật chất và “sản xuất” tinh thần Sự phát triểncủa nền văn hóa Việt Nam tuân theo các quy luật: Quy luật tích hợp và lan toả văn hoá,quy luật kế thừa văn hoá, quy luật giao thoa và tiếp biến văn hoá Nghiên cứu cả về mặt
Trang 2lịch đại và đồng đại của lịch sử văn hoá đã làm rõ tính phong phú đa dạng của các vùngmiền, văn hoá, sự giao lưu và tiếp biến văn hoá cũng như bản sắc văn hoá dân tộc ViệtNam trong quá trình phát triển của nó
Có một thời người ta phủ nhận sự hiện hữu của một nền văn hóa ViệtNam, người ta gọi Việt Nam là một nước Trung Hoa thu nhỏ lại Người ta tìmcội nguồn của dân tộc Việt Nam ở đâu đó bên Trung hoa Thế nhưng, nhữngcông trình nghiên cứu khoa học được đẩy mạnh xuống chiều sâu và chiều dàilịch sử Những tư liệu vật chất được lấy lên từ trong lòng đất mẹ, chiếu rọi mộtánh sáng mới mẻ vào qúa khứ ngàn năm (khi xưa còn nằm trong bóng tối củalịch sử), chứng minh một cách khoa học, nền văn hóa bản địa của người Việt dochính người Việt sáng tạo ra với một hệ thống các đặc trưng; trong đó đặc trưng
dựng nước gắn liền với giữ nước, Nhà nước gắn liền với dân tộc là xuyên suốt,
bao trùm toàn bộ tiến trình lịch sử dân tộc
1 Khái niệm về văn hóa và vai trò của văn hóa trong lịch sử dân tộc cũng như trong sự nghiệp đổi mới đất nước hiện nay
1.1 Khái niệm về văn hóa
Vậy văn hóa là gì? Hiện nay vẫn đang còn có nhiều định nghĩa về văn hóa,bởi lẽ văn hóa là sản phẩm do lao động của con người tạo ra mà hoạt động laođộng của con người rất đa dạng, thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau Từ đó đi đếnviệc tạo ra những quan niệm cụ thể khác nhau: Văn hóa du lịch; văn hóa kinhdoanh, văn hóa ẩm thực …Ở phương Đông, từ văn hóa đã có trong đời sống ngônngữ rất sớm Trong “Chu dịch”, quẻ bi đã có từ văn hóa “quan hồ nhân văn, dĩ hóa thànhthiên hạ” có nghĩa là xem dáng vẻ con người, lấy đó mà giáo hóa thiên hạ và người sửdụng từ văn hóa sớm nhất có lẽ là “Lưu Hướng” (năm 77 – 6 trước CN) Tuy vậy việcxác định khái niệm văn hóa không đơn giản và thay đổi theo thời gian Thuật ngữ vănhóa với nghĩa “canh tác tinh thần” được sử dụng vào thế kỷ XVII - XVIII bên cạnh
Trang 3nghĩa gốc là quản lý, canh tác nông nghiệp Vào thế kỷ XIX thuật ngữ văn hóa được cácnhà nhân loại học phương Tây sử dụng như một danh từ chính Những học giả này chorằng văn hóa thế giới có thể phân loại từ trình độ thấp nhất đến cao nhất và văn hóa của
họ chiếm vị trí cao nhất bởi vì họ cho rằng văn hóa của họ hướng về trí lực và sự vươnlên, sự phát triển tạo thành văn minh Theo E.B Taylo, văn hóa là toàn bộ phức thể baogồm hiểu biết, tín ngưỡng, nghệ thuật, đạo đức, luật pháp, phong tục, những khả năng vàtập quán khác mà con người có được với tư cách là một thành viên của xã hội
Ở thế kỷ XX, khái niệm văn hóa thay đổi, theo F Boa, ý nghĩa văn hóađược quy định do khung giải thích riêng chứ không phải bắt nguồn từ cứ liệu caosiêu như “trí lực”, vì thế sự khác nhau về văn hóa của từng dân tộc cũng khôngphải theo tiêu chuẩn trí lực, đó cũng là “tương đối luận củavăn hóa” Văn hóakhông xét ở mức độ thấp cao, mà ở góc độ khắc biệt
A.L.Kroibơ và C.L.Clúcbôn quan niệm văn hóa là loại hành vi rõ ràng và
ám thị đã được đúc kết và truyền lại bằng biểu tượng, là thành quả độc đáo củanhân loại khác với các loại hình khác Như vậy cho đến nay chưa phải mọi người
đã đồng ý với nhau về định nghĩa văn hóa Hiện nay có hơn ba trăm định nghĩa
về văn hóa và con số đó dường như chưa dừng lại
Ở Việt Nam, Chủ tịch Hồ Chí Minh đưa ra khái niệm về văn hoá: “Vì lẽsinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh
ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệthuật, những công cụ cho sinh hoạt hàng ngày về mặc, ăn, ở và các phương thức
sử dụng Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa Văn hóa là sựtổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài người
đã sản sinh ra nhằm thích ứng những nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn”1
1 Hồ Chí Minh: Toàn tập, Tập 3, Nxb CTQG, H, 1995, tr.431
Trang 4Cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng viết: “Nói tới văn hóa là nói tới một lĩnhvực vô cùng phong phú và rộng lớn, bao gồm tất cả những gì không phải là thiênnhiên mà có liên quan đến con người trong suốt quá trình tồn tại, phát triển, quátrình con người làm nên lịch sử…cốt lõi của sức sống dân tộc là văn hóa vớinghĩa bao quát và cao đẹp nhất của nó, bao gồm cả hệ thống giá trị tư tưởng vàtình cảm, đạo đức với phẩm chất, trí tuệ và tài năng, sự nhạy cảm và sự tiếp thucái mới từ bên ngoài, ý thức bảo vệ tài sản và bản lĩnh của cộng đồng dân tộc,sức đề kháng và sức chiến đấu để bạo vệ mình và không ngừng lớn mạnh”2.
PGS Phan Ngọc đưa ra một định nghĩa văn hóa mang tính chất thao tácluận, khác với những định nghĩa trước đó: Không có cái vật gì gọi là văn hóa cả
và ngược lại bất kỳ vật gì đều có cái mặt văn hóa Văn hóa là một quan hệ, nó làmối quan hệ giữa thế giới biểu tượng và thế giới thực tại Quan hệ ấy biểu hiệnthành một kiểu lựa chọn riêng của một tộc người, một cá nhân so với một tộcngười khác, một các nhân khác Nét khác biệt giữa các kiểu lựa chọn, làm chochúng khác nhau, tạo thành những nền văn hóa khác nhau là độ khúc xạ
Trên cơ sở phân tích các định nghĩa về văn hóa PGS, TSKH Trần NgọcThêm đưa ra định nghĩa về văn hóa như sau: “Văn hóa là một hệ thống hữu cơcác giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy qua quá trìnhhoạt động thực tiễn trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên
và xã hội của mình”3 Khái niệm này nêu bật lên 4 đặc trưng cơ bản của văn hóa:Tính hệ thống, tính giá trị, tính lịch sử và tính nhân sinh
Theo tổ chức khoa học và giáo dục thế giới UNESCO cho rằng: Thực tế đãthừa nhận rằng, văn hoá không thể tách rời cuộc sống, ngoài sự tư duy và hoạtđộng của mỗi cá nhân và cộng đồng, bởi văn hoá đã phản ánh và thể hiện một cáchtổng quát, sống động mọi mặt của cuộc sống đã diễn ra trong quá khứ và hiện tại;
2 Phạm Văn Đồng: Văn hóa và đổi mới, NXB CTQG, H, 1994, tr.16.
3 Trần Ngọc Thêm: Cơ sở văn hóa Việt Nam, Trường ĐHTH, Thành phố Hồ Chí Minh, 1995, tr 20
Trang 5qua hàng bao thế kỷ nó đã cấu thành hệ thống các giá trị, truyền thống, thẩm mỹ vàlối sống, mà dựa trên đó, từng dân tộc tự khẳng định bản sắc riêng của mình.
Như vậy có rất nhiều khái niệm khác nhau về văn hóa cả trong và ngoài nướcdưới những cách tiếp cận khác nhau, tuy nhiên tựu chung các khái niện đó đềuhướng đến cách tiếp cận văn hóa như là hệ thống giá trị vật chất và tinh thần docon người sáng tạo ra trong quá trình hoạt động thực tiễn, chinh phục thiênnhiên Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương lần thứ 5 (khóa VIII) của Đảng đãđưa ra khái niệm được xem là định nghĩa bao quát, đầy đủ nhất về văn hóa ViệtNam: Văn hóa Việt Nam là thành quả hàng nghìn năm lao động sáng tạo, đấutranh kiên cường dựng nước và giữ nước của cộng đồng các dân tộc Việt Nam,
là kết quả giao lưu và tiếp thu tinh hoa của nhiều nền văn minh thế giới để khôngngừng hoàn thiện mình Vǎn hóa Việt Nam đã hun đúc nên tâm hồn, khí phách,bản lĩnh Việt Nam, làm rạng rỡ lịch sử vẻ vang của dân tộc
Như vậy Văn hoá là toàn bộ những giá trị vật chất và tinh thần do conngười sáng tạo ra; là sự ứng xử trước tự nhiên, xã hội của con người và cộngđồng người Văn hóa gắn liền với con người, là ranh giới tuyệt đối để phân biệtcon người và động vật, chỉ có con người mới có văn hóa Văn hoá là biểu tượngcái đẹp, cái chân - thiện – mỹ và nhân văn Nói đến văn hóa là nói đến cái đẹp,không có văn hóa xấu độc… Đồng thời văn hoá mang tính dân tộc, tính giai cấp
và tính nhân loại sâu sắc
Tính giai cấp của văn hóa được biểu hiện ở quan niệm, thái độ của mộtgiai cấp nhất định.Trong đó cốt lõi là hệ tư tưởng, giai cấp thống trị sử dụng hệ
tư tưởng để định hướng đời sống tinh thần cho xã hội, mỗi giai cấp có một lăngkính về giá trị văn hoá khác nhau
Tính nhân loại của văn hóa biểu hiện ở chỗ: Văn hoá là sản phẩm gắn liềnvới từng dân tộc, nhưng những thành tựu và tinh hoa của nó đóng góp vào khotàng văn hoá nhân loại, nó được truyền bá khắp mọi nơi trên thế giới
Trang 6Văn hoá không phải là sự phát triển kín mà là sự phát triển trong sự giao lưukhông ngừng Quá trình giao lưu văn hoá là quá trình các dân tộc tự toả sáng, tựxem xét, phát triển những giá trị vốn có của mình và tiếp thu những giá trị văn hoá
của những dân tộc khác Mỗi sản phẩm văn hoá đều chứa đựng sự thống nhất giữa
cái chung và cái riêng, cái phổ quát và cái bản sắc
Tóm lại: Văn hoá là do con người sáng tạo ra, phục vụ cho nhu cầu cuộc
sống của con người, nó là toàn bộ các giá trị vật chất và tinh thần được tích luỹtrong lịch sử, trong quá trình con người đấu tranh với thiên nhiên, trong các mỗiquan hệ xã hội, trong ứng xử để tồn tại và phát triển
1.2 Vai trò của văn hóa trong lịch sử dân tộc cũng như trong sự nghiệp đổi mới đất nước hiện nay
Do vị trí địa lý quy định, với tài nguyên thiên nhiên phong phú, dồi dào,nhiều chủng loại, nên từ buổi bình minh của dân tộc, chúng ta đã phải đương đầuvới các thế lực ngoại bang hùng mạnh và hung hãn Qúa trình dựng nước đi đôivới giữ nước đã trở thành quy luật tồn tại và phát triển của dân tộc Cũng chínhtrong lịch sử hàng ngàn năm đó, nền văn hóa Việt Nam ngày càng được bồi đắp,hun đúc tạo nên cốt cách con người Việt Nam cần cù, sáng tạo trong lao độngsản xuất; kiên cường, mưu trí, dũng cảm trong chiến đấu chống lại sức mạnhthiên nhiên và giặc ngoại xâm Hơn một ngàn năm dưới ách đô hộ của các triềuđại phong kiến phương Bắc, văn hóa Việt Nam không những không bị hòa tan,trái lại còn tiếp thu chọn lọc tinh hoa văn hóa Trung Hoa, tạo nên bản sắc vănhóa riêng cho dân tộc mình Trong những giá trị bền vững thấm đượm bản sắcvăn hóa đó, thì tinh thần yêu nước, yêu quê hương xóm làng là nổi bật nhất,đúng như lời của Chủ tịch Hồ Chí Minh từng nói: "Dân ta có một lòng nồng nànyêu nước Đó là một truyền thống quý báu của ta Từ xưa đến nay, mỗi khi Tổquốc bị xâm lăng, thì tinh thần ấy lại sôi nổi, nó kết thành một làn sóng vô cùng
Trang 7mạnh mẽ, to lớn, nó lướt qua mọi sự nguy hiểm, khó khăn, nó nhấn chìm tất cả
lũ bán nước và lũ cứu nước”4
Lịch sử ta đã có nhiều cuộc kháng chiến vĩ đại chứng tỏ tinh thần yêu nướccủa dân ta Chúng ta có quyền tự hào về những trang lịch sử vẻ vang thời đại BàTrưng, Bà Triệu, Trần Hưng Đạo, Lê Lợi, Quang Trung, với những Bằng Đằng ChiLăng, Xương Giang, Đống Đa… đã trở thành biểu tượng cho khí phách và tâm hồnViệt Nam Sông núi vẫn còn vọng mãi khí phách hiên ngang kiên cường của các vịanh hùng trong sử sách, đó là trả nợ nước, rửa thù nhà của Hai bà Trưng:
“Một xin rửa sạch nước thù Hai xin đưa lại nghiệp xưa họ hùng
Ba kẻo oan ức lòng chồng Bốn xin vẻn vẹn sở công lênh này”
Hay câu nói quả quyết của Trần Bình Trọng khi chẳng may bị giặcphương Bắc bắt Đứng giữa cái sống và cái chết ông đã khảng khái trả lời: “Tathà làm ma nước Nam chứ không thèm làm vương đất Bắc” Trần Quốc Tuấnvới tinh thần căm thù giặc sâu sắc “Ta thường tới bữa quên ăn, nửa đêm vỗ gôi,ruột đau như cắt, nước mắt đầm đìa, chỉ mong sao xả thịt, lột da, nuốt gan, uốngmáu quân thù, dẫu cho trăm thân ta phơi ngoài nội cỏ, ngàn xác ta bọc trong dangựa ta cũng yên lòng” Người anh hùng áo vải Quang Trung nêu lên ý chí quyếttâm trong bài “Hịch Tây Sơn”:
“Đánh cho để dài tóc Đánh cho để đen răng Đánh cho nó chích luân bất phản Đánh cho nó phiến giáp bất hoàn Đánh cho sử tri nam quốc anh hùng chi hữu chủ”
4 Trích trong Báo Cáo Chính trị tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ II, tháng 2 năm 1951 của Đảng Lao Động Việt Nam
Trang 8Nguyễn Công Trứ khảng khái “Bao giờ người Tây nhổ hết cỏ nước Namthì mới hết người Nam đánh Tây”.
Trong thời đại Hồ Chí Minh, tinh thần đó được nâng lên một tầm cao mới,dưới ánh sáng của Chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, sự lãnh đạođúng đắn của Đảng Cộng sản Việt Nam, chúng ta đã đánh thắng hai tên đế quốchùng mạnh nhất của thế kỷ XX, giữ vững nền độc lập dân tộc, thống nhất và toànvẹn lãnh thổ; với tinh thần “xẻ dọc trường sơn đi cứu nước, mà lòng phơi phớidậy tương lai”, “Thà hy sinh tất cả chứ nhất định không chịu mất nước, nhất địnhkhông chịu làm nô lệ”, “cuộc đời đẹp nhất là trên trận tuyến chống quân thù”…
Cho đến nay có nhiều học giả phương Tây không thể lý giải được nguồnsức mạnh nào mà một dân tộc nhỏ bé ở phương Đông đã đánh thắng được đếquốc Mỹ với tiềm lực kinh tế và quân sự hơn rất nhiều lần Sức mạnh đó chính làsức mạnh của một nền văn hóa lâu đời Thắng lợi của dân tộc Việt Nam suy chocùng là thắng lợi của một đất nước có truyền thống văn hóa hơn mấy ngàn nămlịch sử trước một đất nước với nền văn hóa chỉ 200 năm Những người con đấtViệt ra trận không phải để nhận những đồng Đô la như quân đội đánh thuê của
đế quốc, mà họ ra đi theo tiếng gọi thiêng liêng của dân tộc, của hào khí hàngngàn năm vọng lại Họ ra đi để bảo vệ xóm làng với cây đa, bến nước, sân đình,điệu lý, câu hò… Những yếu tố đã nuông dưỡng hồn phách của dân tộc vượt quanhững cuộc bể dâu của lịch sử Có thể nói chính sức lan tỏa của văn hóa dân tộc
là cội nguồn cho sức mạnh của đất nước ta
Như vậy, Tinh thần yêu nước, ý thức độc lập tự chủ, tự lực tự cường, ýthức quốc gia dân tộc được hình thành và phát triển trong quá trình đấu tranhdựng nước và giữ nước và nó đã in sâu vào trong tâm trí từng người dân và tầnglớp lãnh đạo trong mỗi thời kỳ lịch sử Trong lịch sử đất nước đã từng bị chiacắt, nhưng đó chỉ là sự chia cắt tạm thời, sông Gianh thời Trịnh Nguyễn (thế kỷXVII, XVIII), sông Bến Hải thời Mỹ ngụy (nửa sau thế kỷ XX), âm mưu của
Trang 9thực dân Pháp lập xứ Nam Kỳ tự trị…và trong giai đoạn hiện nay các thế lực thù địchđang điên cuồng chống phá hòng chia cắt Tổ quốc (chẳng hạn như chúng đòi thànhlập xứ Tây Bắc tự trị, Tây Nguyên tự trị…), song tính thống nhất dân tộc, thống nhấtvăn hoá không có thế lực nào có thể phá nổi, bởi vì từ xưa người Việt đã có một ýthức, một cội nguồn tổ tiên – con Rồng cháu Tiên, một chính quyền chung, một lãnhthổ quốc gia chung, cùng chung lưng đấu cật để trong công cuộc xây dựng và bảo vệđất nước, làm nên tính thống nhất bền vững của văn hoá Việt Nam Như lời Bác Hồ
đã khẳng định: Nước Việt Nam là một, dân tộc Việt Nam là một
Ngày nay, chúng ta đang tiến nhanh trên con đường Công nghiệphóa, hiệnđại hóa đất nước, xu thế quốc tế hóa nền kinh tế đang tạo điều kiện để văn hóaViệt Nam mở rộng, giao lưu với các nền văn hóa trong khu vực và trên thế giới,đồng thời cũng đứng trước những thách thức không nhỏ về sự xâm lẫn của cácgiá trị phản văn hóa Với tinh thần “đổi mới chứ không đổi màu, hòa nhập khônghòa tan”, văn hóa thật sự giữ vai trò to lớn định hướng cho cả dân tộc thực hiệnthắng lợi sự nghiệp đổi mới theo con đường xã hội chủ nghĩa; vai trò của vănhóa được thể hiện ở một số vấn đề sau:
Thứ nhất, văn hóa là mục tiêu của sự phát triển bởi lẽ, văn hóa do con
người sáng tạo ra, chi phối toàn bộ hoạt động của con người, là hoạt động sảnxuất nhằm cung cấp năng lượng tinh thần cho con người, làm cho con ngườingày càng hoàn thiện, xa rời trạng thái nguyên sơ ban đầu khi từ con vật pháttriển thành con người Con người tồn tại, không chỉ cần những sản phẩm vật chất
mà còn có nhu cầu hưởng thụ sản phẩm văn hóa tinh thần, con người và xã hộiloài người càng phát triển thì nhu cầu văn hóa tinh thần đòi hỏi ngày càng cao.Đáp ứng nhu cầu văn hóa tinh thần đó chính là đảm bảo sự phát triển ngày càngnhiều của cải vật chất cho con người và xã hội
Trang 10Trên ý nghĩa đó, văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, đồng thời làmục tiêu của sự phát triển Vì xét cho cùng, mọi sự phát triển đều do con ngườiquyết định mà văn hóa thể hiện trình độ vun trồng ngày càng cao, càng toàn diệncon người và xã hội, làm cho con người và xã hội ngày càng phát triển, tiến bộ;điều đó nghĩa là ngày một xa rời trạng thái nguyên sơ, mông muội để tiến tớimột cuộc sống ấm no, tự do, hạnh phúc và văn minh Trong đó, bản chất nhânvăn, nhân đạo của mỗi cá nhân cũng như của cả cộng đồng được bồi dưỡng; pháthuy trở thành giá trị cao quý và chuẩn mực tốt đẹp của toàn xã hội Mục tiêu nàyphù hợp với khát vọng lâu đời của nhân loại và là mục đích phát triển bền vững,tiến bộ của các quốc gia, dân tộc Đây là một nội dung quan trọng của Chủ nghĩa
xã hội mà chúng ta đang xây dựng và là thành quả của tư duy không ngừng tìmtòi, sáng tạo và ngày càng hoàn thiện lý luận về văn hóa trong lịch sử hơn 80năm của Đảng Cộng sản Việt Nam
Trong vài thập kỷ trước đây, có một số nước cho rằng: Chỉ cần tăngtrưởng kinh tế với việc sử dụng cơ chế kinh tế thị trường cùng với việc phát triển
sử dụng khoa học công nghệ cao là có sự phát triển Sau một thời gian thực hiệnkết quả cho thấy, các quốc gia đó đạt được một số mục tiêu về tăng trưởng kinh
tế nhưng đã vấp phải sự xung đột gay gắt trong xã hội, sự suy thoái về đạo đức,văn hóa ngày càng tăng Từ đó, kéo theo kinh tế phát triển chậm lại, mất ổn định
xã hội tăng lên và cuối cùng là sự phá sản của các kế hoạch phát triển kinh tế, đấtnước rơi vào tình trạng suy thoái, không phát triển được Đây là quan niệm pháttriển nhanh bằng cách hy sinh các giá trị văn hóa – xã hội cho sự phát triển Trênthực tế đã bị phá sản Từ thực tế đó, một số nước đã lựa chọn mô hình: Tăngtrưởng kinh tế, cùng với việc phát triển tài nguyên con người, bảo vệ môi trườngsinh thái Mô hình này, tuy tăng trưởng kinh tế không nhanh, nhưng lại bềnvững, xã hội ổn định Đây là quan niệm phát triển kinh tế gắn liền với phát triểnvăn hóa, được các nhà khoa học, các chính khách thừa nhận Từ đó, cho rằng:
Trang 11Phát triển là một quá trình nội sinh và tự hướng tâm của sự tiến hóa toàn cục đặcthù cho mỗi xã hội Vì vậy, cho nên ở đây có sự tương đồng về nghĩa và khảnăng chuyển hóa lẫn nhau giữa phát triển và văn hóa Văn hóa bao trùm tất cảcác phương diện của hoạt động xã hội.
Thứ hai, văn hóa là động lực của sự phát triển, bởi lẽ mọi sự phát triển đều
do con người quyết định chi phối Văn hóa khơi dậy và nhân lên mọi tiềm năngsáng tạo của con người, huy động sức mạnh nội sinh to lớn trong con người đónggóp vào sự phát triển xã hội Trước đây, để phát triển kinh tế, người ta thườngnhấn mạnh và khai thác yếu tố lao động của con người cho sự phát triển Ngàynay, trong điều kiện của cuộc cách mạng khoa học và công nghệ hiện đại, yếu tốquyết định cho sự phát triển là trí tuệ, là thông tin, là sáng tạo và đổi mới khôngngừng nhằm tạo ra những giá trị vật chất và tinh thần ngày càng cao, đáp ứngnhu cầu đa dạng và phong phú của mỗi người cũng như của toàn xã hội Trongthời đại ngày nay, một nước giàu hay nghèo không chỉ ở chỗ có nhiều hay ít laođộng, vốn, kỹ thuật và tài nguyên thiên nhiên, mà chủ yếu ở chỗ có khả năngphát huy đến mức cao nhất tiềm năng sáng tạo của nguồn lực con người haykhông? Tiềm năng sáng tạo này nằm trong các yếu tố cấu thành văn hóa, nghĩa
là trong ý chí tự lực, tự cường và khả năng hiểu biết, trong tâm hồn, đạo lý, lốisống, trình độ thẩm mỹ của mỗi cá nhân và của cả cộng đồng
Một chính sách phát triển đúng đắn là chính sách làm cho các yếu tố cấuthành văn hóa thấm sâu vào tất cả các lĩnh vực sáng tạo của con người: văn hóatrong sản xuất, văn hóa trong quản lý, văn hóa trong lối sống, văn hóa trong giaotiếp, văn hóa trong sinh hoạt gia đình, ngoài xã hội, văn hóa trong giao lưu vàhợp tác quốc tế… Nói cách khác, hàm lượng trí tuệ, hàm lượng văn hóa trongcác lĩnh vực của đời sống con người càng cao bao nhiêu thì khả năng phát triểnkinh tế - xã hội càng trở nên hiện thực bấy nhiêu
Trang 12Thứ ba, Văn hóa là hệ điều tiết của sự phát triển Bởi lẽ, văn hóa phát huy mặttích cực, hạn chế mặt tiêu cực của các nhân tố khách quan và chủ quan, của các điềukiện bên trong và bên ngoài, bảo đảm cho sự phát triển được hài hòa, cân đối, lâu bền.
Trong nền kinh tế thị trường, một mặt văn hóa dựa vào chuẩn mực của nó
là chân - thiện - mỹ (cái đúng, cái tốt, cái đẹp) để hướng dẫn và thúc đẩy ngườilao động không ngừng phát huy sáng kiến, cải tiến kỹ thuật, nâng cao tay nghề,sản xuất hàng hóa với số lượng ngày càng nhiều với chất lượng ngày càng cao,đáp ứng nhu cầu không ngừng tăng lên của xã hội; mặt khác, văn hóa sử dụngsức mạnh của các giá trị truyền thống, của đạo lý, dân tộc để hạn chế xu hướngsùng bái hàng hóa, sùng bái tiền tệ, nghĩa là hạn chế xu hướng tiêu cực của hànghóa và đồng tiền xuất hiện với tính cách là lực lượng có khả năng xuyên tạc bảnchất con người, cũng như những mối liên hệ khác Hạn chế những tiêu cực nàychỉ có thể là văn hóa và chủ yếu bằng văn hóa
Toàn cầu hóa kinh tế quốc tế là một xu thế, đòi hỏi chúng ta phải chủ động vàtích cực hội nhâp Đây là cơ hội để chúng ta phát triển nhanh có hiệu quả, nhưng cũng
là thách thức rất lớn với nước ta trên nhiều mặt, trong đó có cả văn hóa Sự thâm nhậpcủa văn hóa độc hại, của sự lai căng văn hóa, của lối sống thực dụng và những tiêu cựckhác của kinh tế thị trường…đã và đang ảnh hưởng, làm băng hoại những giá trị vănhóa truyền thống, ảnh hưởng tới sự phát triển bền vững của đất nước…
Cần phải hiểu rằng về mặt kinh tế, việc thực hiện chính sách hội nhập đểtăng cường liên kết, liên doanh với nước ngoài là rất cần thiết Song, mọi yếu tốngoại sinh như vốn, kỹ thuật, công nghệ, kinh nghiệm quản lý và thị trường củanước ngoài chỉ có thể biến thành động lực bên trong của sự phát triển, nếu chúngđược vận dụng phù hợp và trở thành các yếu tố nội sinh của con người Việt Namvới truyền thống văn hóa, đạo đức, tâm hồn, lối sống của dân tộc Việt Nam Trên
cơ sở kiến thức khoa học, kinh nghiệm và sự tỉnh táo, khôn ngoan, chúng ta cầngiữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trong quá trình hội nhập, phát triển
Trang 13Bởi lẽ, nền văn hóa dân tộc sẽ đóng vai trò định hướng và điều tiết để hội nhập vàphát triển bền vững, hội nhập để phát triển nhưng vẫn giữ vững được độc lập, tựchủ Hợp tác kinh tế với nước ngoài mà không bị người ta lợi dụng, biến mìnhthành kẻ đi vay nặng lãi, thành nơi cung cấp nguyên liệu và nhân công giá rẻ,thành nơi tiêu thụ hàng hóa ế thừa và tiếp nhận chuyển giao những công nghệ lạchậu, tiếp nhận lối sống không lành mạnh với những ảnh hưởng văn hóa độc hại…
Vì sự phát triển bền vững, văn hóa phê phán lối sống thực dụng, chụp giật,chạy theo ham muốn quá mức của “xã hội tiêu thụ”, dẫn đến chỗ làm cạn kiệt tàinguyên, ô nhiễm môi trường sinh thái Như vậy, văn hóa đã góp phần quan trọngvào vấn đề bảo vệ môi trường và sự phát triển bền vững
Văn hóa truyền thống Việt Nam hướng dẫn và cổ vũ một lối sống hòa hợp, hàihòa với thiên nhiên Nó đưa ra mô hình ứng xử có văn hóa của con người đối với thiênnhiên, vì sự phát triển bền vững của thế hệ hiện nay và các thế hệ con cháu mai sau
Phát triển tách khỏi cội nguồn dân tộc thì nhất định sẽ lâm vào nguy cơ thahóa Thực hiện kinh tế thị trường định hướng XHCN, công nghiệp hóa, hiện đại hóađất nước mà xa rời những giá trị văn hóa truyền thống sẽ làm mất đi bản sắc dân tộc,đánh mất bản thân mình, trở thành cái bóng mờ của người khác, của dân tộc khác
Nhận thức sâu sắc giá trị của văn hóa trong quá trình phát triển, Đảng taxác định tiến hành đồng bộ và gắn kết chặt chẽ ba lĩnh vực: Phát triển kinh tế lànhiệm vụ trọng tâm, xây dựng, chỉnh đốn Đảng là nhiệm vụ then chốt cùng vớiviệc xây dựng văn hóa, nền tảng tinh thần của xã hội nhằm tạo nên sự phát triểnnhanh, hiệu quả và bền vững của đất nước Trong đó, nội dung xây dựng văn hóađược xác định: “Xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dântộc”, một định hướng quan trọng để đất nước phát triển bền vững
2 Văn hoá Việt Nam cổ truyền phát triển trong điều kiện dựng nước gắn liền với giữ nước, Nhà nước gắn liền với dân tộc - Ý nghĩa đối với việc xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc hiện nay
Trang 142.1 Dựng nước đi đôi với giữ nước, Nhà nước gắn liền với dân tộc là quy luật tồn tại và phát triển của dân tộc Việt Nam, nét đặc trưng tiêu biểu nhất của văn hóa Việt Nam cổ truyền
2.1.1 Cơ sở của quy luật dựng nước đi đôi với giữ nước, Nhà nước gắn liền với dân tộc trong lịch sử
Việt Nam là một quốc gia hình thành từ rất sớm và có lịch sử phát triển lâuđời, có vị trí địa chính trị chiến lược quan trọng, đứng giữa vòng cung nhìn ra TháiBình Dương, cầu nối Đông Bắc á và Đông Nam á, là nơi giao lưu và hội tụ củanhiều nền văn hoá, nên thường bị ngoại bang “dòm ngó”, xâm lược Có dân tộc nàonhư Việt Nam, trong mấy ngàn năm lịch sử đã có hơn 1000 năm phải trực tiếp cầm
vũ khí chống ngoại xâm? nếu chỉ tính từ khi có sử liệu nghi chép rõ ràng thì từ cuộckháng chiến chống Tần xâm lược nước Âu Lạc đến nay, 22 thế kỷ, dân tộc ta đãtrực tiếp kháng chiến suốt 13 thế kỷ, trong đó có hơn 100 cuộc khởi nghĩa quy môlớn và nhỏ Một đất nước sinh ra và phát triển trong cuộc vật lộn không cân sức, trảinhiều biến cố như vậy cho nên mọi hoạt động vật chất, tinh thần của dân tộc ta luônphải tuân theo quy luật xuyên suốt: dựng nước đi đôi với giữ nước
Mặc dù kẻ xâm lược có quân đông, nhiều âm mưu thâm hiểm, song nhândân Việt Nam đã khơi dậy được truyền thống từ cội nguồn dân tộc, huy độngđược sức mạnh toàn dân và trí tuệ các bậc hiền tài, nên đã đánh bại các thế lựcthù địch, hiếu chiến xâm lược, xây dựng nên nền nghệ thuật đánh giặc độc đáo:
“ít địch được nhiều”, “nhỏ thắng được lớn” và dựng nước đi đôi với giữ nước là
kế sách, là qui luật tồn tại và phát triển của dân tộc
Đặc biệt trong thời đại Hồ Chí Minh, thì quy luật dựng nước đi đôi với giữnước, bảo vệ Nhà nước gắn liền với bảo vệ nhân được nâng lên một tầm caomới Các nhà kinh điển của Chủ nghĩa Mác – Lênin đã khẳng định “xây dựng điđôi với bảo vệ là quy luật phổ biến của mọi cuộc cách mạng vô sản”, “giànhchính quyền đã khó, song giữ chính quyền còn khó hơn”, “một cuộc cách mạng
Trang 15chỉ có giá trị khi biết tự bảo vệ”… Khi luận giải về quá trình chuyển tiếp từ chủnghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội, các nhà kinh điển cũng nêu rõ về tính chấtphức tạp của thời kỳ đó, kẻ thù luôn ra sức chống phá; chính vì vậy giai cấp vôsản trước hết phải thiết lập Chuyên chính vô sản, bảo vệ vững chắc nền chuyênchính đó để cải biến từng bộ phần, tiến tới cải biến toàn bộ những yếu tố của xãhội cũ để đi lên xã hội cộng sản.
Vận dụng sáng tạo chủ Mác – Lênin vào điều kiện cụ thể ở nước ta, Chủ tịch
Hồ Chí Minh đã nêu bật vai trò to lớn của quy luật dựng nước đi đôi với giữ nướctrong bối cảnh chủ nghĩa đế quốc đang ra sức tấn công vào các nước xã hội chủ nghĩa
Trong “hệ thống quan điểm toàn diện và sâu sắc về những vấn đề cơ bảncủa Cách mạng Việt Nam”, tư tưởng Hồ Chí Minh về “dựng nước phải đi đôi vớigiữ nước, xây dựng CNXH phải gắn liền với bảo vệ CNXH” giữ vị trí trụ cột củatoàn hệ thống, đã trở thành hai nhiệm vụ chiến lược của Cách mạng Việt Nam
Trong đêm đen của chế độ thuộc địa, một mình bôn ba khắp năm châu, khibắt gặp ánh sáng của Cách mạng Tháng Mười, Nguyễn Ái Quốc thấy “nhưnguồn nước mát mà mỗi con người đi đường khao khát tìm kiếm, như bát cơmđầy đã làm no lòng và cho họ một hứng khởi mới” Và “ngọn đuốc của chủnghĩa Mác - Lênin và kinh nghiệm Cách mạng tháng Mười vĩ đại đã soi sáng chocon đường cách mạng Việt Nam” “Muốn cứu nước và giải phóng dân tộc,không có con đường nào khác con đường cách mạng vô sản”5 Biết rằng, nhiềunhân sĩ trong nước còn kỳ vọng ở phong trào Đông du, Nguyễn Ái Quốc viết rõ:Xin đồng bào đừng có hy vọng gì vào Nhật Bản hay bất kỳ một đế quốc nàokhác Muôn ngàn lần, chúng ta cần nhớ rằng bất kỳ một thứ đế quốc chủ nghĩanào cũng đều muốn dân tộc ta không thể phục sinh, muốn con cháu chúng tathành nô lệ cho chúng Rõ ràng, đối với chế độ cai trị của thực dân đế quốc,không thể đi theo con đường của giai cấp phong kiến, tiểu tư sản hay tư sản bản
5 Hồ Chí Minh: Toàn tập, t,9, Nxb CTQG, H, 1995, tr 314
Trang 16xứ mà chống lại chúng, cũng không thể theo con đường của đế quốc này chống
đế quốc khác mà thực hiện được giải phóng dân tộc Chỉ còn con đường cáchmạng vô sản là giai cấp sinh ra cùng thời với chúng, có quy mô quốc tế nhưchúng để đối chọi với chúng
Qua quá trình vừa thiết kế vừa thi công, tư tưởng Hồ Chí Minh về “dựngnước đi đôi với giữ nước” đã đạt những thành tựu vượt xa dự kiến Từ việc công
bố cáo trạng “Bản án chế độ thực dân Pháp”, tổ chức “Hội liên hiệp thuộc địa”
để hưởng ứng khẩu hiệu "vô sản các nước và các dân tộc bị áp bức liên hiệp lại"của Quốc tế thứ 3, tham gia các diễn đàn quốc tế thúc đẩy sự ủng hộ của cáchmạng thế giới đối với phong trào giải phóng, động viên, tổ chức đồng bào mìnhđứng dậy tự giải phóng , trong bất kể tình huống nào cũng thấy nổi rõ nét sắcsảo đầy thực tiễn của nhà chiến lược cách mạng xuất thân từ thuộc địa
Hồ Chí Minh đánh giá về đồng bào mình từ khi nền thống trị thực dân còn rấtvững mạnh "Người Đông Dương không được học, đúng thế, bằng sách vở và bằngdiễn văn, nhưng người Đông Dương nhận sự giáo dục bằng cách khác Đau khổ,nghèo đói và sự đàn áp tàn bạo là những người thầy duy nhất Người Đông Dươngtiến bộ một cách rất màu nhiệm Đằng sau sự phục tùng tiêu cực, người ĐôngDương giấu một cái gì đang sôi sục, đang gào thét và sẽ bùng nổ một cách ghê gớmkhi thời cơ đến Sự tàn bạo của chủ nghĩa tư bản đã chuẩn bị đất rồi, CNXH chỉ cònphải làm cái việc là gieo hạt giống của công cuộc giải phóng nữa thôi"6
Khi cần chuyển hướng chiến lược cách mạng, tập trung sức mạnh giành độclập dân tộc: "Trong lúc này nếu không giải quyết được vấn đề giải phóng dân tộc,không đòi được độc lập - tự do cho toàn thể dân tộc thì chẳng những toàn dân tộccòn chịu kiếp ngựa trâu mà quyền lợi của bộ phận, của giai cấp đến vạn năm cũngkhông đòi lại được”7 Khi thời cơ đến: Toàn quốc đồng bào hãy đứng dậy, đem sức
6 Nguyễn Ái Quốc - Tạp chí Cộng sản (Pháp) số 14 tháng 5-1921
7 Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đảng Toàn tập, Tập7, Nxb, CTQG, H,2000, Tr 96