TIỂU LUẬN đặc TRƯNG tâm lý của HOẠT ĐỘNG học và NHỮNG BIỆN PHÁP tâm lý xã hội NÂNG CAO HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG học của học VIÊN các NHÀ TRƯỜNG

Trong chiến lược phát triển kinh tế xã hội đất nước, Đảng ta luôn luôn coi trọng và đề cao vai trò của giáo dục và đào tạo: Giáo dục và đào tạo có sứ mệnh nâng cao dân trí, phát triển nguồn nhân lực, bồi dưỡng nhân tài, góp phần quan trọng phát triển đất nước, xây dựng nền văn hóa và con người Việt Nam. Phát triển giáo dục và đào tạo cùng với phát triển khoa học và công nghệ là quốc sách hàng đầu; đầu tư cho giáo dục và đào tạo là đầu tư phát triển. Đó là sự khẳng định vai trò to lớn của giáo dục đối với sự phát triển kinh tế xã hội đất nước và cũng là khẳng định sự quan tâm của Đảng và Nhà nước ta đến phát triển giáo dục đào tạo.

ĐẶC TRƯNG TÂM LÝ CỦA HOẠT ĐỘNG HỌC VÀ NHỮNG BIỆN PHÁP TÂM LÝ - XÃ HỘI NÂNG CAO HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG

HỌC CỦA HỌC VIÊN NHÀ TRƯỜNG QUÂN SỰ

MỞ ĐẦU

Trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội đất nước, Đảng ta luôn luôn coi trọng và đề cao vai trò của giáo dục và đào tạo: "Giáo dục và đào tạo có sứ mệnh nâng cao dân trí, phát triển nguồn nhân lực, bồi dưỡng nhân tài, góp phần quan trọng phát triển đất nước, xây dựng nền văn hóa và con người Việt Nam Phát triển giáo dục và đào tạo cùng với phát triển khoa học và công nghệ là quốc sách hàng đầu; đầu tư cho giáo dục và đào tạo là đầu tư phát triển Đó là sự khẳng định vai trò

to lớn của giáo dục đối với sự phát triển kinh tế - xã hội đất nước và cũng là khẳng định sự quan tâm của Đảng và Nhà nước ta đến phát triển giáo dục - đào tạo

Giáo dục và đào tạo muốn đáp ứng được yêu cầu khách quan đó cần phải đổi mới căn bản và toàn diện theo nhu cầu phát triển của xã hội; nâng cao chất lượng theo yêu cầu chuẩn hóa, hiện đại hóa, xã hội hóa, dân chủ hóa

và hội nhập quốc tế, phục vụ đắc lực sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc" Quán triệt chủ trương và những Nghị quyết của Đảng, ngành Giáo dục đã đề

ra những phương hướng cả trên tầm vĩ mô và vi mô để đưa nền giáo dục tiệm cận với mục tiêu đề ra Trong đó, vấn đề nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động dạy của người thầy và hoạt động học của người học được coi là giữ vai trò then chốt và quyết định nâng cao chất lượng giáo - dục đào tạo

Hoạt động dạy và hoạt động học được quan tâm nghiên cứu ở nhiều góc

độ, nhiều khía cạnh của nhiều khoa học khác nhau như: giáo dục học, xã hội học, triết học v.v Trong phạm vi bài thu hoạch này, dưới góc độ Tâm lý học

và Tâm lý học sư phạm, tác giả sẽ tập trung làm rõ: " Những đặc trưng tâm lý của hoạt động học và những biện pháp tâm lý - xã hội nâng cao hiệu quả hoạt động học của học viên nhà trường quân sự"

NỘI DUNG

1 Khái niệm và cấu trúc của hoạt động học

1.1 Khái niệm về hoạt động học

Để lĩnh hội kinh nghiệm xã hội, người ta có những cách học khác nhau Học một cách ngẫu nhiên trong cuộc sống hàng ngày "Đi một ngày đàng học một sàng khôn", học bất cứ lúc nào, ở đâu trong lao động hay trong vui chơi là nói về cách học đó Đứa trẻ tiến hành thao tác với đồ chơi không phải để học một cái gì đó Những hành động của nó hướng vào việc thoả mãn những nhu cầu trực tiếp nào đó về hoạt động khám phá với đồ chơi Vì thế việc lĩnh hội các kinh nghiệm tương ứng đối với nó không phải mục đích mà chỉ là kết quả phụ thu được trong vui chơi Một người công nhân đứng điều khiển máy có mục đích là sản xuất ra sản phẩm nhất định với chất lượng nhất định Sự hoàn thiện: các kỹ xảo, sự thành thạo quá trình điều khiển xuất hiện

ở anh ta như là kết quả song song của hoạt động sản xuất Cũng như thế, sự giao tiếp với người xung quanh, đọc sách báo, tiếp xúc với những phương tiện truyền thông đại chúng (radio, vô tuyến truyền hình ) trong suốt cuộc đời của con người cũng làm phong phú thêm những tri thức, kỹ xảo, thói quen, các phương thức tư duy, các hình thức hành vi

Như vậy, việc nắm được tri thức kinh nghiệm, hình thành kỹ năng, kỹ xảo, cũng như các phương thức hành vi khác thông qua việc thực hiện một hoạt động khác trong cuộc sống hàng ngày gọi là học một cách ngẫu nhiên (học không chủ định)

Kết quả của cách học nào là:

Những kinh nghiệm lĩnh hội thông qua cách học này không trùng hợp với những mục tiêu trực tiếp của chính hoạt động hay hành vi

Chính lĩnh hội những gì liên quan trực tiếp với các nhu cầu hứng thú, các nhiệm vụ trước mắt, còn những cái khác thì bỏ qua

Chỉ đưa lại cho người ta những tri thức liên khoa học có tính chất ngẫu nhiên, rời rạc mà không hệ thống

Chỉ hình thành những năng lực thực tiễn do kinh nghiệm hàng ngày trực tiếp mang lại

Song, thực tiễn lại đòi hỏi con người phải có những tri thức khoa học thực sự, phải hình thành những năng lực thực tiễn mới mà cách học ngẫu nhiên dựa trên cơ sở hoạt động sống tự nhiên không thể tạo ra được Để đạt được điều này cần phải có một hoạt động đặc biệt mà mục đích cơ bản của nó chính là học Hoạt động đặc thù đó của con người có mục đích trực tiếp là học, được gọi là hoạt động học (cũng có thể gọi là học có chủ định, học tập)

Vậy hoạt động học hoạt động đặc thù của con người được điều khiển bởi mục đích tự giác là lĩnh hội những tri thức, kỹ năng, kỹ xảo mới, những hình thức hành vi và những dạng hoạt động nhất định, những giá trị

Nói cách khác, hoạt động học là hoạt động của người học diễn ra dưới

sự chỉ đạo, hướng dẫn của người dạy nhằm chủ động lĩnh hội nền văn hóa xã hội lịch sử và phts triển tâm lý của chính mình

Đây là một dạng hoạt động đặc thù của con người Nó chỉ có thể thực hiện ớ một trình độ khi mà con người có được khả năng điều chỉnh những hành động của mình bởi một mục đích đã được ý thức Khả năng này chỉ được bắt đầu hình thành vào lúc 5 - 6 tuổi Chỉ có thông qua hoạt động học này mới hình thành ở cá nhân những tri thức khoa học cũng như cấu trúc tương ứng của hoạt động tâm lý, sự phát triển toàn diện nhân cách của người học

Một điều cần lưu ý nữa là trong hoạt động học, chủ thể của nó chính là người học Bởi thế, hiệu quả của hoạt động này là do người học quyết định chứ không có ai làm thay, làm hộ được Người dạy chỉ có thể chỉ đạo, định hướng cho việc học mà thôi

1.2 Cấu trúc tâm lý của hoạt động học.

Từ cấu trúc chung của hoạt động dưới góc độ tâm lý, có thể khái quát cấu trúc của hoạt động học gồm 3 thành tố cơ bản là: Các động cơ của hoạt

động học, các mục đích của hoạt động học và điều kiện, phương tiện của hoạt động học

Các động cơ hoạt động học là động lực thúc đẩy hoạt động học của các học viên thực hiện có kết quả các đòi hỏi của mục tiêu đào tạo Bao gồm các động cơ chính trị xã hội; các động cơ nhận thức khoa học; các động cơ nghề nghiệp và các động cơ lợi ích cá nhân

Mục đích của hoạt động học là lĩnh hội nền văn hóa xã hội lịch sử do các thế hệ đi trước truyền lại theo yêu cầu của bậc học và mục tiêu đào tạo của khóa học

Điều kiện phương tiện trong hoạt động học: là mối liên hệ giữa sự chỉ đạo về mặt sư phạm của người thầy và trò trong đó thầy là người tổ chức định hướng và trò hành động theo sự chỉ đạo hướng dẫn của thầy; mối liên hệ hợp tác và trao đổi giữa những người cùng học; điều kiện vật chất như sách vở, tài liệu và đồ dùng cần thiết ; phương tiện của hoạt động học trước hết là hành động học tập và những kiểu loại tư duy được hình thành ở người học và được dùng vào quá trình học tập

Ba thành tố trên đây tác động qua lại biện chứng với nhau tạo nên hoạt động học của học viên

2 Những đặc trưng tâm lý của hoạt động học.

2.1 Hoạt động học là hoạt động lĩnh hội, không phải là hoạt động

truyền thụ của người thầy, càng không phải là hoạt động sản xuất của cải vật chất tinh thần nói chung của xã hội Trong hoạt động này, người học có nhiệm

vụ lĩnh hội nền văn hóa xã hội lịch sử và biến nó thành kinh nghiệm của bản thân

2.2 Đối tượng của hoạt động học là tri thức và những kỹ năng, kỹ xảo tương ứng với nó Có thể nói, cái đích mà hoạt động học hướng tới là

chiếm lĩnh tri thức, kỹ năng, kỹ xảo của xã hội thông qua sự tái tạo của cá nhân Việc tái tạo này sẽ không thể thực hiện được, nếu người học chỉ là khách thể bị động của những tác động sư phạm, nếu những tri thức, kỹ năng,

kỹ xảo chỉ được truyền cho người học theo cơ chế "máy phát" (người dạy)

-"máy nhận" (người học) Muốn học có kết quả, người học phải tích cực tiến hành các hoạt động học tập bằng chính ý thức tự giác và năng lực trí tuệ của bản thân mình Nói cách khác, người học muốn có kết quả phải tiến hành hoạt động tương ứng với đối tượng cần lĩnh hội, phải "vật lộn với nó, "chiếm lĩnh"

nó, biến nó thành cái riêng của mình

2.3 Hoạt động học tập là hoạt động hướng vào làm thay đổi chính bản thân chủ thể Thông thường, các hoạt động khác hướng vào làm thay đổi

khách thể (đối tượng của hoạt động) Trong khi đó hoạt động học lại làm cho chính chủ thể của hoạt động học này thay đổi và phát triển Như vừa nói ở trên, tri thức mà loài người đã tích luỹ được là đối tượng của hoạt động học Nội dung của đối tượng này không hề thay đổi sau khi nó bị chủ thể hoạt động chiếm lĩnh Chính nhờ sự chiếm lĩnh này mà tâm lý của chủ thể mới được thay đổi và phát triển Người học càng được giác ngộ sâu sắc mục đích này bao nhiêu thì sức mạnh vật chất và tinh thần cua họ ngày càng được huy động bấy nhiêu trong học tập và như vậy sự thay đổi và phát triển tâm lý của chính họ càng lớn lao và mạnh mẽ Dĩ nhiên hoạt động học cũng có thể làm thay đổi khách thể Tuy nhiên, việc làm thay đổi khách thể như thể không phải là mục đích tự thân của hoạt động học, mà chính là phương diện không thể thiếu của hoạt động này nhằm đạt được mục đích làm thay đổi chính chủ thể hoạt động Chỉ có thông qua đó người học mới dành được điều kiện khách quan để ngày càng là hoàn thiện mình

2.4 Hoạt động học là hoạt động được điều khiển một cách có ý thức nhăm tiếp thu tri thức, kĩ năng, kĩ xảo

Hoạt động học, trước hết là hoạt động tiếp thu những tri thức, kĩ năng,

kĩ xảo, tiếp thu cả nội dung và hình thức của chúng

Sự tiếp thu đó có thể diễn ra trong hoạt động thực tiễn Sự tiếp thu đó thường diễn ra sau khi chủ thể hoạt động trong một tình huống cụ thể Do đó,

sự tiếp thu thường gắn vào từng hoàn cảnh cụ thể, phụ thuộc vào từng mục

đích riêng lẻ mà hành động hướng tới Những tri thức, kĩ năng, kĩ xảo, hấp thu trong từng tình huống đó mang tính chất kinh nghiệm, giúp họ hành động

có kết quả trong một tình huống xác định Cứ như thế, kinh nghiệm dần được tích luỹ và từ đời này sang đời khác, cha ông chúng ta đã đúc rút được những kinh nghiệm giá trị trong sản xuất và trong cuộc sống Nhưng, những kinh nghiệm đó thường không hệ thống, chưa được khái quát và thường không lý giải được đầy đủ cơ sở khoa học của chúng Đó là con đường kinh nghiệm chủ nghĩa trong việc tiếp thu tri thức, kỹ năng, kỹ xảo

Trái lại, sự tiếp thu tri thức, kĩ năng, kĩ xảo trong hoạt động học là sự tiếp thu có tính tự giác cao Đối tượng tích thu đã trở thành mục đích của hoạt động học Những tri thức đã được chọn lọc tinh tế và tổ chức lại trong hệ thống nhất định (thông qua khái quát hoá và hệ thống hoá) bảng cách vạch ra cái bản chất, phát hiện những mối liên hệ mang tính quy luật quy định sự tồn tại, vận động và phát triển của sự vật và hiện tượng Đó là con đường lý luận trong việc tiếp thu tri thức, kĩ năng, kĩ xảo Những hiểu biết đó không chỉ đúng là thích hợp cho một tình huống nào đó, mà nó đúng và thích hợp cho mọi hoàn cảnh tương tự Do đó hoạt động dạy phải tạo được ở người học những hoạt động thích hợp với mục đích của việc tiếp thu Sự tiếp thu như thế chỉ có thể diễn ra trong hoạt động học được điều khiển một cách có ý thức của người lớn

2.5 Hoạt động học không chỉ hướng vào việc tiếp thu những tri thức,

kỹ năng, kỹ xảo mới mà còn hướng vào việc tiếp thu cả những tri thức của chính bản thân hoạt động Nói cách khác là tiếp thu được cả phương pháp

giành tri thức đó (nói cách khác là học được cách học, học phương pháp để tự chiếm lĩnh tri thức kĩ năng kĩ xảo)

Muốn cho hoạt động học diễn ra có kết quả cao, người ta phải biết cách học, nghĩa là phải có những tri thức về bản thân hoạt động học Sự tiếp thu tri thức này không thể diễn ra một cách độc lập với việc tiếp thu tri thức, kỹ năng, kỹ xảo Do đó trong khi tổ chức hoạt động cho học sinh, người dạy vừa

phải ý thức được những tri thức, kỹ năng, kỹ xảo nào cần được hình thành ở học sinh, vừa phải có một quan niệm rõ ràng thông qua tổ chức sự tiếp thu tri thức, kỹ năng, kỹ xảo đó thì học sinh sẽ lĩnh hội được cách học gì, con đường giành tri thức, kỹ năng, kỹ xảo đó như thế nào (nói cách khác là những tri thức về hoạt động học)

Cần nhận thức đầy đủ tầm quan trọng của việc hình thành chính bản thân hoạt động học ở học sinh Nó là công cụ, là phương tiện không thể thiếu được để đạt được mục đích của hoạt động học này Nội dung và tính chất của hoạt động học được hình thành sẽ quyết định nội dung và chất lượng của sự lĩnh hội tri thức, kỹ năng, kỹ xảo (mục đích của hoạt động học) Vì thế, trong dạy học, hai công việc này phải được tiến hành đồng thời Đến một lúc nào đó (thường khi hết bậc tiểu học) những tri thức về bản thân hoạt động học đủ sức trở thành công cụ, phương tiện phục vụ đắc lực cho việc tiếp thu những tri thức khoa học, cũng như những kỹ năng, kỹ xảo

3 Cơ chế tác động hình thành hoạt động học.

3.1 Hình thành động cơ học tập

Chúng ta đều hiểu rằng hoạt động - đó là sự đáp lại của cá thể đối với một tình huống hiện thực xác định Hoạt động được thúc đẩy bởi những hoạt động xác định và diễn ra trong một tình huống xác định Vả lại, động cơ không phải là cái gì trừu tượng ở bên trong cá thể Nó phải được thể hiện ở đối tượng của hoạt động Nói cách khác, đối tượng của hoạt động chính là nơi hiện thân của động cơ hoạt đông ấy

Động cơ học tập của học sinh được hiện thân ở đối tượng của hoạt động học, tức là những tri thức, kỹ năng, kỹ xảo, thái độ giá trị, chuẩn mực mà giáo dục sẽ đưa lại cho họ

Vấn đề đặt ra là có những động cơ học tập nào được hiện thân vào đối tượng của hoạt động học

Những công trình nghiên cứu đã chứng tỏ rằng có hai loại động cơ: Những động cơ hoàn thiện tri thức và những động cơ quan hệ xã hội

Thuộc về loại động cơ hoàn thiện tri thức, chúng ta thường thấy học sinh có lòng khao khát mở rộng tri thức, mong muốn có nhiều hiểu biết, say

mê với bản thân quá trình giải quyết các nhiệm vụ học tập Như vậy, tất cả những biểu hiện này đều do sự hấp dẫn, lôi cuốn của bản thân tri thức, cũng như phương pháp giành lấy tri thức đó Mỗi lần giành được cái mới ở đối tượng học thì các em cảm thấy nguyện vọng hoàn thiện tri thức của mình được thoả mãn một phần Trường hợp này nguyên vọng hoàn thiện tri thức hiện thân ở đối tượng học Do đó, người ta gọi loại động cơ học tập này là

"động cơ hoàn thiện tri thức"

Hoạt động học tập được thúc đẩy bởi động cơ hoàn thiện tri thức thường không chứa đựng xung đột bên trong Nó cũng có thể xuất hiện những

sự khắc phục khó khăn trong tiến trình học tập và đòi hỏi phải có những nỗ lực ý chí Nhưng đó là những nỗ lực hướng vào việc khắc phục những trở ngại bên ngoài để đạt nguyện vọng đã nảy sinh, chứ không phải hướng vào việc đấu tranh với chính bản thân mình Do đó, chủ thể của hoạt động học tập thường không có những căng thẳng tâm lý Hoạt động học tập được thúc đẩy bởi loại động cơ này là tối ưu theo quan điểm sư phạm

Thuộc về loại động cơ quan hệ xã hội, chúng ta cũng thấy học viên say sưa học tập nhưng sự say sưa đó lại vì sức hấp dẫn, lôi cuốn của một "cái khác" ở ngoài mục đích trực tiếp của việc học tập Những cái đó lại chỉ có thể đạt được trong điều kiện mà các em chiếm lĩnh được tri thức khoa học Những ví dụ về những “cái khác” đó là thưởng và phạt, đe doạ và yêu cầu, thi đua và áp lực, khêu gợi lòng hiếu danh, mong đợi hạnh phúc và lợi ích tương lai, cũng như sự hài lòng của cha mẹ, sự khâm phục của bạn bè, v.v Đây là những mối quan hệ xã hội khác nhau của các em, ở đây, những tri thức, kỹ năng, thái độ, hành vi đối tượng đích thực của hoạt động học tập chỉ là phương tiện để đạt mục tiêu cơ bản khác Trong trường hợp này, những mối quan hệ xã hội của cá nhân được hiện thân ở đối tượng học tập Do đó, ta gọi loại động cơ học tập này là động cơ quan hệ xã hội (Hai loại động cơ này

tương ứng với nhau, A.V.Petropxki gọi là loại động lực bên trong và động cơ bên ngoài Động cơ bên trong là động cơ do những yếu tố kích thích xuất phát

từ mục đích học tập Động cơ bên ngoài là động cơ do yếu tố kích thích ở bên ngoài đối với mục đích học tập)

Hoạt động học tập được thúc đẩy bởi động cơ quan hệ xã hội ở một mức độ nào đấy mang tính chất cưỡng bách và có lúc xuất hiện như là một vật cản cần khắc phục trên con đường đi tới mục đích cơ bản Nét đặc trưng của hoạt động này là có những lực chống đối nhau (như kết quả học tập không đáp ứng mong ước về địa vị của cá nhân trong xã hội sau này) Vì thế đôi khi

nó gắn liền với sự căng thẳng tâm lý đáng kể, đòi hỏi những nỗ lực bên trong, đôi khi cả sự đấu tranh với chính bản thân mình Khi có sự xung đột gay gắt, học sinh thường có những hiện tượng vi phạm nội quy (quay cóp, phá bĩnh), thờ ơ với học tập hay bỏ học

Thông thường cả hai loại động cơ học tập này cùng được hình thành ở người học Chúng làm thành một hệ thống được sắp xếp theo thứ bậc Vấn đề

là ở chỗ, trong những hoàn cảnh, điều kiện xác định nào đó của dạy và học thì loại động cơ học tập nào được hình thành mạnh mẽ hơn, nổi lên hàng đầu và chiếm địa vị ưu thế trong sự sắp xếp theo thứ bậc của hệ thống các động cơ

Làm thế nào để động cơ hoá hoạt động học tập? Động cơ học tập không

có sẵn, cũng không thể áp đặt, mà phải được hình thành dần dần chính trong quá trình học sinh ngày càng đi sâu chiếm lĩnh đối tượng học tập dưới sự tổ chức và điều khiển của thầy Nếu trong dạy học, thầy luôn luôn thành công trong việc tổ chức cho người học tự phát hiện ra những điều mới lạ (cả bản thân tri thức lẫn cách thức giành tri thức đó), giải quyết thông minh các nhiệm

vụ học tập, tạo ra được những ấn tượng tốt đẹp với việc học tập thì dần dần làm nảy sinh nhu cầu của người học đối với tri thức khoa học Học tập dần dần trở thành nhu cầu không thể thiếu được của các em Muốn có được điều này phải làm sao cho những nhu cầu được gắn liền với một trong những mặt của hoạt động học tập (mục đích, quá trình hay kết quả) hay với tất cả các mặt