Vận dụng phương pháp dạy học theo dự án trong dạy học sinh học 8, trung học cơ sở (1)

Xuất phát từ những lý do nói trên, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: "Vận dụng Phương pháp dạy học dự án vào dạy học Sinh học 8 - THCS" 2.Mục đích nghiên cứu Vận dụng phương pháp

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

PHẠM THỊ THANH VÂN

VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC DỰ

ÁN

TRONG DẠY HỌC SINH HỌC 8, TRUNG HỌC CƠ SỞ

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM SINH HỌC

CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

(BỘ MÔN SINH HỌC)

Mã số: 60 14 01 11

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Mai Văn Hưng

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc và thành kính tới Thầy giáo PGS

TS Mai Văn Hưng đã tận tình chỉ bảo, hướng dẫn và động viên tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài

Tôi xin trân trọng cảm ơn các Thầy, các Cô giáo trong khoa sau Đại học, trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội, cùng toàn thể các Thầy cô giáo đã tham gia giảng dạy, giúp đỡ tôi trưởng thành trong thời gian tôi học tập tại trường, đã tạo điều kiện và đóng góp ý kiến quý báu giúp tôi hoàn thành luận văn

Tôi xin gửi lời chân thành cảm ơn tới Ban Giám hiệu, các Thầy, Cô giáo giảng dạy bộ môn Sinh học tại trường PTQT Kinh Bắc - Bắc Ninh, cùng các Thầy Cô giáo tham gia cộng tác đã nhiệt tình tạo điều kiện, giúp đỡ tôi trong suốt thời gian thực nghiệm sư phạm

Cuối cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn tới các đồng nghiệp, bạn bè và gia đình tôi đã luôn tạo điều kiện, động viên và giúp đỡ tôi trong suốt thời gian học tập và thực hiện đề tài

Hà Nội, ngày tháng năm 2015

Tác giả luận văn

Phạm Thị Thanh Vân

Học sinh Kiểm tra Phương pháp dạy học

Sách giáo khoa Sách giáo viên Trung học cơ sở Thực nghiệm Đối chứng

MỤC LỤC

Lời cảm ơn i

Danh muc̣ chữ viết tắt ii

Mục lục iii

Danh muc̣ bảng v

Danh muc̣ hinh v

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1 : CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI

4 1.1 Cơ sở lý luận 4

1.1.1 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 4

1.1.2 Một số vấn đề về dạy học theo dự án 7

1.2 Cơ sở thực tiễn 24

1.2.1 Phương pháp xác định: 24

Điều tra bằng phiếu hỏi ( Xin xem phần phụ lục) 24

1.2.2 Thực trạng về năng lực học tập của học sinh ở một số trường THCS hiện nay 24

1.2.3 Thực trạng việc vận dụng phương pháp dạy học theo dự án trong dạy học sinh học ở một số trường THCS 25

Tiểu kết chương 1 27

CHƯƠNG 2:VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC THEO DỰ ÁNTRONG THIẾT KẾ VÀ TỔ CHỨC THỰC HIỆNDẠY HỌC SINH HỌC 8 - THCS" 28

2.1 Phân tích chương trình và nội dung sinh học 8 - THCS 28

2.1.1 Vị trí của môn sinh học 8 trong chương trình sinh học ở trường THCS: 28

2.1.2 Mục tiêu của môn sinh học 8 - THCS 29

2.1.3 Nội dung và cấu trúc chương trình sinh học 8- THCS 35

2.2 Thiết kế và tổ chức dạy học theo dự án Sinh học 8 - THCS 39

2.2.1 Đặc điểm tâm lý lứa tuổi của học sinh lớp 8 39

2.2.2 Nguyên tắc thiết kế dự

án 40

2.2.3 Quy trình tổ chức dạy học theo dự án: 41

2.2.4.Tổ chức dạy học theo dự án 42

2.2.5 Đánh giá dự án 43

2.2.6 Một số dự án cụ thể phần Sinh học 8 THCS 44

2.2.6 Đánh giá các dự án đã thiết kế 64

Tiểu kết chương 2 66

CHƯƠNG 3 : THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM

67 3.1 Mục đích thực nghiệm sư phạm 67

3.2 Nhiệm vụ của TNSP 67

3.3 Đối tượng thực nghiệm 68

3.4 Thời điểm thực nghiệm 68

3.5 Phương pháp thực nghiệm sư phạm 69

3.6 Nội dung thực nghiệm sư phạm 69

3.6.1 Các bài thực nghiệm 69

3.6.2 Các tiêu chí đánh giá trong thực nghiệm 69

3.7 Kết quả và biện luận 72

3.7.1 Kết quả định tính 72

3.4.2 Kết quả định lượng 76

Tiểu kết chương 3 81

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 84

1 Kết luận 84

2 Khuyến nghị 85

TÀI LIỆU THAM KHẢO 86

PHỤ LỤC 89

iv

DANH MUC BẢNG

Bảng 2.1 Kết quả đánh giá các dự án đã thiết kế của GV 65

Bảng 3.1 Các nội dung đánh giá sản phẩm của học sinh 70 Bảng 3.2 Các tiêu chí đánh giá sản phẩm của học sinh 70 Bảng 3.3 Kết quả thực hiện dự án 1 của các nhóm 74 Bảng 3.4 Kết quả thực hiện dự án 2 của các nhóm 75

Bảng 3.5 Bảng thống kê điểm số (Xi) của bài kiểm tra 77

Bảng 3.6 Kết quả xử lý tính tham số 78

Bảng 3.7 Các tham số thống kê 78

Bảng 3.8 Bảng tần suất và tần suất lũy tích 78

DANH MUC HÌNH, ĐỒ THỊ Hình 1.1 Đặc điểm của dạy học dự án 12

Đồ thị 3.1 Phân bố tần suất nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng 79 Đồ thị 3.2 Phân bố tần suất tích lũy nhóm thực nghiệm và đối chứng 80

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trước xu thế hội nhập và yêu cầu của công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước ngày càng đòi hỏi một lực lượng lao động không những có kiến thức chuyên môn mà còn cần phải thành thạo các kỹ năng, có khả năng phối hợp và làm việc theo nhóm một cách có hiệu quả Vì vậy, giáo dục nói chung, dạy học sinh học nói riêng phải có những sự thay đổi về nội dung, chương trình và phương pháp sao cho phù hợp và đáp ứng các yêu cầu trên

Quyết định số 16/2006/QĐ - BGDĐT ngày 5/5/2006 của Bộ trưởng Bộ Giáo

dục và Đào tạo đã nêu rõ: "Phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động,

sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặctrưng môn học, đặc điểm đối tượng học sinh, điều kiện của từng lớp học; bồi dưỡng cho học sinhphương pháp tự học, khả năng hợp tác; rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tácđộng đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú và trách nhiệm học tập cho học sinh"

Như vậy có thể thấy cốt lõi của đổi mới dạy và học là hướng tới hoạt động học tập chủ động, học sinh là trung tâm, chống lại thói quen học tập thụ động

Từ đầu thế kỷ XX, các sư phạm Mỹ đã xây dựng cơ sở lý luận cho mô hình dạy học theo dự án (PBL - Project Based Learning) và coi đây là phương pháp dạy học quan trọng để thực hiện dạy học hướng vào người học nhằm khắc phục nhược điểm của dạy học truyền thống Dạy học theo dự án được hiểu là một phương pháp hay hình thức dạy học, trong đó người học thực hiện một nhiệm vụ phức hợp, có sự kết hợp giữa lý thuyết và thực tiễn, thực hành Nhiệm vụ này được người học thực hiện với tính tự lực caotrong quá trình học tập, từ việc xác định mục đích, lập kế hoạch, đến việc thực hiện dự án, kiểm tra, điều chỉnh, đánh giá quá trình và kết quả thực hiện được

Tuy nhiên, không phải nội dung kiến thức sinh học nào cũng có thể áp dụng thành công mô hình DHDA Nội dung chương trình Sinh học 8 -THCS có nhiều vấn đề liên quan đến thực tế, nhiều ứng dụng thực tiễn, trong khi đó

việc tổ chức hoạt động học tập theo tiến trình SGK hay các tiến trình dạy học

theo PPDH truyền thống không thể làm nổi bật mảng ứng dụng này

Xuất phát từ những lý do nói trên, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: "Vận dụng Phương pháp dạy học dự án vào dạy học Sinh học 8 - THCS"

2.Mục đích nghiên cứu

Vận dụng phương pháp dạy học theo dự án trong thiết kế, tổ chức dạy học sinh học 8-THCS nhằm phát huy tính tích cực, chủ động trong hoạt động nhận thức của học sinh, đặc biệt là phát triển tư duy, nâng cao năng lực nghiên cứu khoa học cho học sinh

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lý luận của dạy học dự án

- Điều tra thực trạng việc dạy học bộ môn sinh học (đặc biệt là môn sinh học 8) ở một số trường THCS Đặc biệt về dạy học dự án

- Phân tích chương trình và nội dung kiến thức trong SGK sinh học 8 THCS

- Thiết kế một số dự án cho chương trình sinh học 8

- Tiến hành thực nghiệm để đánh giá tính khả thi của dự án, qua đó sửa đổi bổ

sung hoàn thiện để có thể vận dụng vào thực tiễn dạy học

4 Đối tượng nghiên cứu và khách thể nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Phương pháp dạy học dự án trong dạy học

sinh học 8-THCS

- Khách thể nghiên cứu: Quá trình dạy học sinh học 8 ở THCS

5 Giả thuyết khoa học

Nếu vận dụng tốt phương pháp dạy học dự án trong quá trình thiết kế

và tổ chức dạy học sinh học 8 - THCS sẽ nâng cao chất lượng học tập sinh học 8 của học sinh THCS

6 Giới hạn và phạm vi nghiên cứu

Thiết kế và tổ chức dạy học thông qua một số dự án áp dụng cho chương trình sinh học lớp 8- THCS

7 Phương pháp nghiên cứu

2

- Phương pháp nghiên cứu lí thuyết:

nghiên cứu cơ sở lí luận có liên quan đến

đề tài Nghiên cứu các tài liệu về PPDHDA Sử dụng phối hợp các phương pháp phân tích, đánh giá, tổng hợp, hệ thống hoá, khái quát hoá trong nghiên cứu các tài liệu có liên quan tới việc đổi mới PPDH, PPDHDA

- Phương pháp nghiên cứu thực tiễn: điều tra, quan sát, phỏng vấn

- Phương pháp thực nghiệm sư phạm: triển khai thực nghiệm ở 2 lớp 8 được

chọn mẫu tại Trường Phổ thông có nhiều cấp học tư thục Quốc tế Kinh Bắcvà ápdụng phương pháp thống kê toán học trong khoa học giáo dục để xử lí kết quả, đánh giá chất lượng, tính khả thi của đề tài

- Thiết kế nghiên cứu:Thiết kế kiểm tra trước và sau tác động với các nhóm

tương đương

- Phương pháp chọn mẫu: chọn mẫu ngẫu nhiên hệ thống phân tầng

8 Đóng góp mới của đề tài :

-Phát triển lí luận và làm phong phú phương pháp dạy học sinh học nói

chung, dạy học sinh học 8 nói riêng

-Vận dụng phương pháp dạy học theo dự án, xây dựng được các dự án mẫu để

giúp đồng nghiệp có thể vận dụng trong quá trình giảng dạy

9 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo luận văn gồm ba chương

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài

Chương 2:Vận dụng phương pháp dạy học theo dự án trong thiết kế và tổ chức thực hiện dạy học sinh học 8 - THCS

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

* Lịch sử ra đời và phát triển của phương pháp dạy học theo dự án

Thuật ngữ dự án, tiếng Anh là „ project‟, có nguồn gốc từ tiếng La Tinh và ngày nay được hiểu theo nghĩa phổ thông là một đề án, một dự thảo hay một kế hoạch Trong đó đề án, dự thảo hay kế hoạch này cần được thực hiện nhằm mục đích đề ra

Người ta không thể trả lời chính xác cho câu hỏi: Ai và từ bao giờ đã đưa khái niệm dự án vào trường học như một phương pháp dạy học Phương pháp này đã được sử dụng trong các trường dạy kiến trúc - xây dựng ở Ý từ cuối thế

kỉ 16 Từ đó, tư tưởng DHDA lan sang Pháp cũng như một số nước châu Âukhác và Mĩ, trước hết là trong các trường đại học và chuyên nghiệp

Đến đầu thế kỷ XX, trên cơ sở các học thuyết tâm lý giáo dục của J Piagie, L Vugotxki, các nhà sư phạm Mỹ (Woodward; Richard; J.Deway;

W.Kilpatrich) đã xây dựng lý luận cho dạy học theo dự án DHTDA đã được

áp dụng cho HS ở mọi lứa tuổi với hầu hết các môn học và trong những môi trường học tập đa dạng Các tác giả này cho rằng mọi dự án phải có xu hướng trở

thành dự án của cuộc sốngvà đều phải mang đến chuyển biến cho cuộc sống của

HS John Dewey đã nhấn mạnh rằng thực tiễn quan trọng hơn lý thuyết và HS

là trung tâm của mô hình DHTDA Với những quan điểm này ông đã tiến hành những thử nghiệm đầu tiên cho việc dạy theo dự án ở trường Đại học bang Chicago nước Mĩ Và John Dewey đã rút ra nhận định chắc chắn rằng:

"Tất cả HS, để học tập phải tích cực và làm ra một cái gì đó;Tất cả HS phải

học cách suy nghĩ và giải quyết các vấn đề; Tất cả HS phải học cách hợp tác với người khác để chuẩn bị cho cuộc sống ngoài xã hội"

Từ đầu thế kỷ XX, ở Bắc Mỹ cũng như ở Châu Âu, DHTDA đã tạo nên một chuyển động xã hội- giáo dục với thay đổi mạnh mẽ trong dạy học nhà

trường Nền tảng của chuyển động này làđem đến cho HS sự hào hứng tiếp

nhận kiến thức, sự thay đổi phương pháp học tập với sự tham gia một cách có

ý thức nhất, tích cực nhất của học sinh vào việc tiếp thu tri thức Ví dụ: Ở CHLB Đức hàng năm vẫn có hàng trăm các công bố lý luận và thực tiễn về PPDH này Trường Đại học Roskilde thuộc Đan Mạch hiện nay dành trên 50% thời gian đào tạo cho dạy học theo dự án

Ngày nay, DHTDA còn mang tính toàn cầu và càng phát triển hơn với một định hướng quan trọng là sử dụng nó như một phương pháp dạy học tích cựcnhằm phát triển các năng lực học tập của HS

* Những vấn đề nghiên cứu ở trong nước liên quan đến đề tài

Trong lịch sử phát triển Giáo dục ở Việt Nam thì các vấn đề: phát triển năng lực học tập, phương pháp dạy học theo dự án đã được chú ý từ lâu

Từ năm 2003, chương trình "Dạy học cho tương lai" của Bộ Giáo dục và

Đào tạo đã triển khai phương pháp DHTDA tại 20 trường thuộc 9 tỉnh trong cả nước Chương trình này hướng dẫn GV cách triển khai các dự án học tập nhằm nâng cao chất lượng giáo dục, giúp học sinh phát triển các kĩ năng học tập

Ngày 6/12/2005, tại Hà Nội, Công ty Intel Việt Nam và bộ Giáo dục và Đao tạo đã chính thức công bố triển khai chương trình « Intel teach to the future - Dạy học cho tương lai » tại Việt Nam, sau khi áp dụng thử nghiệm từ năm 2003 Mục đích của chương trình nhằm nâng cao chất lượng giáo dục trong các lĩnh vực công trình, toán học, khoa học và công nghệ Không chỉ giúp học sinh, sinh viên phát triển kỹ năng học tập, chương trình này còn hướng dẫn giáo viên cách thu thập và xử lý thông tin và triển khai các dự án cho học sinh, sinh viên

Gần đây nhất, cuối năm 2013, trong đề án "Đổi mới căn bản, toàn diện Giáo

dục và Đào tạo" của Bộ Giáo dục và Đào tạo đã nêu rõ cần xây dựng chương

trình Giáo dục phổ thông theo hướng tiếp cận năng lực, tức là tập trung vào các năng lực cần có của mỗi người học Chương trình tiếp cận theo

hướng này chủ trương giúp HS không chỉ biết học thuộc, ghi nhớ mà còn phải

biết làm thông qua các hoạt động cụ thể, sử dụng những tri thức học được để giải quyết các tình huống do cuộc sống đặt ra Để đạt được mục tiêu này, GV phải đổi mới phương pháp dạy học, tăng cường sử dụng các phương pháp dạy học tích cực, trong đó có DHTDA

Bên cạnh đó, rất nhiều tác giả có các bài báo, công trình liên quan đến

DHTDA Hai tác giả TS Nguyễn Văn Cường và TS Nguyễn Thị Diệu Thảo có bài

viết: "Dạy học dự án- một phương pháp có chức năng kép trong đào tạo giáo

viên" [18,tr 287] đã tiếp cận phương pháp DHTDA từ góc độ lý luận và đã

nêu được vai trò của phương pháp này đối với việc nâng cao hiệu quả dạy học của GV Tại hội nghị khoa học nữ lần thứ 9, hai tác giả PGS TS Nguyễn Thị

Phương Hoa và Võ Thị Bảo Ngọc đã có bài trình bày về "Tình hình vận dụng

phương pháp project trong dạy học ở trường Đại học Ngoại ngữ- Đại học Quốc gia Hà Nội" nêu lên được tình hình vận dụng phương pháp này trong

dạy học ở khoa Anh - Đại học Ngoại ngữ- ĐHQG Hà Nội cũng như đề xuất một số biện pháp nâng cao chất lượng dạy và học theo phương pháp dạy học

dự án.[12].Trên tạp chí Giáo dục số 157 (kì 1-3/2007), PGS.TS Đỗ Hương

Trà có bài viết : "Dạy học dự án và tiến trình thực hiện" [20] đã đưa ra cơ sở

tiếp cận dự án và nêu lên tiến trình chi tiết thực hiện DHDA Đặc biệt, trong

tài liệu Dự án Việt Bỉ "Dạy và học tích cực - Một số phương pháp và kĩ thuật

dạy học" đã giới thiệu rất chi tiết về DHDA, bao

gồm các bước thực hiện, tiêu chí đánh giá, [3, tr 125]

Ngoài ra, cũng có nhiều công trình luận văn thạc sỹ nghiên cứu về vấn đề này:

- Nguyễn Thị Ngân (2013), Hình thành năng lực học tập Sinh học 10- THPT, thông qua rèn luyện kỹ năng lập sơ đồ hệ thống hóa kiến thức Luận văn thạc sỹ, Đại học Sư phạm Hà Nội Luận văn đã nói đến các biện pháp hình thành, phát triển năng lực học tập cho HS bằng biện pháp hệ thống hóa kiến

thức.[16]

- Nguyễn Thị Hường (2012),Tổ chức

dạy học theo dự án phần sinh thái học

sinh học lớp 12 - THPT Luận văn thạc sỹ, Đại học Giáo dục - Đại học Quốc

gia Hà Nội đã nói đến phương pháp DHDA và tổ chức dạy học bằng phương pháp này cho phần Sinh thái học (Sinh học 12).[15]

Như vậy, DHDA không phải là một vấn đề mới mẻ đối với ngành Giáo dục ở trong nước cũng như thế giới Tuy nhiên, chưa có công trình nào đi sâu nghiên cứu dạy họcsinh học 8 thông qua phương pháp DHDA Do đó, việc tìm hiểu về cơ sở lý luận về tổ chức DHDA nhằm phát triển năng lực học tập cho HS là rất cần thiết

1.1.2 Một số vấn đề về dạy học theo dự án

1.1.2.1 Khái niệm dự án

Thuật ngữ dự án, tiếng Anh là project, có gốc tiếng Latinh là projicere có nghĩa là phác thảo, dự thảo, một thiết kế, một đề án, một kế hoạch được thực hiện nhằm đạt mục đích đề ra

Khái niệm dự án được sử dụng phổ biến trong thực tiễn sản xuất, kinh tế,

xã hội, đặc trưng của nó về cơ bản là tính không lặp lại của các điều kiện thực hiện dự án Khái niệm Dự án trong các lĩnh vực khác nhau lại được định

nghĩa khác nhau phù hợp với các hoạt động điễn ra trong dự án Ví dụ:

Trong lĩnh vực Đầu tư, khái niệm này được hiểu như sau: Dự án là một tổng thểcác hoạt động phụ thuộc lẫn nhau nhằm tạo ra sản phẩm hoặc dịch vụ duy nhất trongkhoảng thời gian xác định với sự ràng buộc về nguồn lực trong bối

cảnh không chắc chắn

Trong lĩnh vực sản xuất,khái niệm dự án được hiểu là tập hợp của những hoạt

động khác nhau có nhau liên quan với nhau theo một lôgic, một trật tự xác định nhằm vào những mục tiêu xác định, được thực hiện bằng những nguồn lực nhất định trong những khoảng thời gian xác định

Trong tài liệu của dự án Việt- Bỉ có nêu: Dự án là một bài tập tình huống mà người học phải giải quyết bằng các kiến thức theo nội dung bài học [3, tr.125]

Quan niệm này đã chuyển dự án theo quan niệm chung thành dự án dạy học hay dự án học tập Điểm nổi bật của quan niệm này là chuyển nội dung học thành bài tập tình huống, mà khi giải quyết tình huống này phải sử dụng kiến thức theo nội dung học tập Như vậy, nội dung học thành vốn kiến thức của chủ thể để giải bài tập tình huống

Một dự án học tập có những đặc điểm cơ bản sau:

- Có mục tiêu được xác định rõ ràng, - Có

thời gian qui định cụ thể

- Có nguồn tài chính, vật chất, nhân lực giới hạn

- Mang tính duy nhất (phân biệt với các dự án khác)

- Mang tính phức hợp, tổng thể

- Được thực hiện trong hình thức tổ chức dự án chuyên biệt

Quá trình thực hiện một dự án được phân chia thành các giai đoạn khác nhau Cách phân chia phổ biến bao gồm 4 giai đoạn cơ bản sau đây:

- Xác định mục tiêu dự án (giai đoạn chuẩn bị / giai đoạn khả thi)

- Lập kế hoạch dự án (lập kế hoạch và thiết kế dự án)

- Thực hiện dự án (thực hiện và kiểm tra)

1.1.2.2 Khái niệm dạy học theo dự án

Có nhiều quan niệm và định nghĩa khác nhau về dạy học theo dự án Nhiều tácgiả coi dạy học theo dự án là một tư tưởng hay một quan điểm dạy học Cũng

có người coi là một hình thức dạy học vì khi thực hiện một dự án, có nhiều phương pháp dạy học (PPDH) cụ thể được sử dụng Tuy nhiên, cũng có thể coidạy học dự án là một PPDH phức hợp

Dạy học theo dự án là phương pháp dạy học : DHTDA được coi là phương

pháp dạy học khi người ta quan tâm tới phương pháp giải quyết trong dự án, như là người học nhận ra được dự án, xây dựng kế hoạch cho dự án, thu thập

tư liệu, xử lí tư liệu, tổng kết và trình bày sản phẩm

Thực chất DHTDA là phương pháp nghiên cứu trong dạy học Với phương pháp này, người học trực tiếp thực hiện các giai đoạn của dự án học tập; Là phương pháp dạy học mà người học không thụ động tiếp nhận kiến thức từ người dạy mà chủ động tìm tòi, khám phá các kiến thức cần thiết thông qua các nhiệm vụ thực tế liên quan đến bài học

Dạy học theo dự án là một phương pháp dạy học tích cực trong đó GV hướng dẫn HS thực hiện một nhiệm vụ học tập phức hợp, gắn với thực tiễn, kết hợp

lí thuyết và thực hành, tự lực lập kế hoạch, thực hiện và đánh giá kết quả

Trong dạy học dự án, người học được cung cấp các tài nguyên, các chỉ dẫn để

áp dụng trên các tình huống cụ thể, qua đó người học tích lũy được kiến thức

và khả năng giải quyết vấn đề, đồng thời nhiều mục tiêu giáo dục được thực hiện Dạy học theo dự án là một mô hình dạy học lấy học sinh làm trung tâm Nó giúp phát triển kiến thức và các kỹ năng liên quan thông qua những nhiệm vụ mang tính mở, khuyến khích học sinh tìm tòi, hiện thực hóa những kiến thức

đã học trong quá trình thực hiện và tạo ra những sản phẩm của chính mình Chương trình dạy học theo dự án được xây dựng dựa trên những câu hỏi địnhhướng quan trọng, lồng ghép các chuẩn nội dung và tư duy bậc cao trong bối cảnh thực tế

Cũng có thể coi dạy học theo dự án là một hình thức dạy học vì khi thực hiện

một dự án, có nhiều phương pháp dạy học cụ thể được sử dụng, người học thực hiện một nhiệm vụ học tập phức hợp, có sự kết hợp giữa lý thuyết và thực hành, tạo ra các sản phẩm nhất định

Tóm lại, dạy học theo dự án vừa là PPDH vừa là hình thức, mô hình dạy học tích cực khác với các phương pháp dạy học thụ động, trong đó các nhiệm vụ

9

học tập trong bài học được thể hiện dưới dạng các dự án Dưới sự hướng dẫn

của người dạy, dự án được thực hiện bởi sự cộng tác tích cực của các thành viên trong nhóm, được hoàn thành dưới dạng các sản phẩm Dạy học dự án đáp ứng các mục tiêu: gắn lý thuyết với thực hành; tư duy và hành động; nhà trường và xã hội; phát triển năng lực làm việc, năng lực sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề phức hợp, giáo dục tinh thần trách nhiệm và tinh thần hợp tác trongcông việc

Từ những phân tích trên đây, tôi có thể định nghĩa khái niệm dạy học theo dự

án như sau: Dạy học theo dự án là một hình thức dạyhọc hay PPDH phức

hợp, trong đó dướisự hướng dẫn của giáo viên, người họctiếp thu kiến thức và hình thành kỹ năngthông qua việc giải quyết một bài tập tìnhhuống (dự án) có thật trong đời sống,theo sát chương trình học, có sự kết hợpgiữa lý thuyết với thực hành và tạo ra cácsản phẩm cụ thể

1.1.2.3 Đặc điểm của dạy học theo dự án

Trong các tài liệu về DHTDA có rất nhiều đặc điểm được đưa ra Các nhà sư phạm Mỹ đầu thế kỷ 20 khi xác lập cơ sở lý thuyết cho PPDH này đã nêu ra 3 đặc điểm cốt lõi của DHTDA: định hướng HS, định hướng thực tiễn và định hướng sản phẩm Có thể cụ thể hoá các đặc điểm của DHTDA như sau:

* Định hướng vào học sinh:Người học là trung tâm của dạyhọc theo dự án

Dạy học theo dự án chú ý đến nhu cầu,hứng thú của người học: người học

được trực tiếp tham gia chọn đề tài, nội dung học tập phù hợp với khả năng và hứng thú của cá nhân Dạy học theo dự án là mộtphương pháp dạy học quan trọng để thực hiện quan điểm dạy học lấy học sinh làm trung tâm

Người học tham gia tích cực và tựlực vào các giai đoạn của quá trình dạy

học, từ việc xác định mục đích, lập kế hoạch đến việc thực hiện dự án, kiểm tra, điều chỉnh, đánh giá quá trình và kết quả thực hiện Giáo viên chủ yếu đóng vai trò tư vấn, hướng dẫn, giúp đỡ, khuyến khíchtính tích cực, tự lực, tính trách nhiệm, sự sáng tạo của người học

Người học không chỉ nghe, ghi nhớ, nhắc lại mà cần thu thập thông tin từ rất nhiều nguồn khác nhau rồi phân tích, tổng hợp, đánh giá và rút ra tri thức cho mình

Người học không chỉ tiếp thu kiến thức về các sự kiện mà còn áp dụng lý thuyết vào thực tế, rèn luyện kĩ năng giải quyết vấn đề

* Định hướng vào thực tiễn:Dạy học thông qua các hoạt độngthực tiễn của một dự án:

Gắn liền với hoàn cảnh: Chủ đề dự án xuất phát từ tình huống của thực tiễn nghề nghiệp, đời sống xã hội, phù hợp với trình độ người học

Có ý nghĩa thực tiễn xã hội: Các dự án gắn việc học tập trong nhà trường với thực tiễn đời sống xã hội, địa phương, gắn với môi trường mang lại tác động xã hội tích cực

Kết hợp giữa lý thuyết và thực hành: Thông qua đó, người học kiểm tra, củng cố mở rộng hiểu biết lý thuyết cũng như rèn luyện kĩ năng hành động, kinh nghiệm thực tiễn

* Định hướng vào sản phẩm:Quan tâm đến sản phẩm của hoạtđộng

Trong quá trình thực hiện dự án, người ta quan tâm nhiều đến các sản phẩm đượctạo ra Sản phẩm có thể là vật chất, hoặc phi vật chất, một bản thiết kế hoặc một kế hoạch

Các sản phẩm không chỉ là những thu hoạch thuần túy về lí thuyết mà trong đa

số trường hợp, các dự án còn tạo ra những sản phẩm vật chất mang tính xã hội

Để có một sản phẩm tốt do người học tự làm, giáo viên phải khéo léo điều chỉnh

dự án sao cho sản phẩm của dự án là kết quả của quá trình thực hiện một công việc thực tế chứ không chỉ là trình bày lại các thông tin thu thập được

Giáo viên cùng với người học đánh giá sản phẩm dựa trên tính thực tế, tính hữuích của sản phẩm và sự kết hợp làm việc giữa các thành viên trong nhóm

11

Những sản phẩm đem lại nhiều ích lợi đối với xã hội thường được đánh giá cao Chúng có thể được công bố, giới thiệu rộng rãi và đưa vào sử dụng trong thựctế

* Định hướng hoạt động: Gắn liền với các hoạt động của học sinh Học sinh phải kết hợp giữa lý thuyết và thực hành, huy động mọi giác quan và trực tiếp tham gia hoạt động, sáng tạo ra sản phẩm của dự án

*Mang tính phức hợp: Nội dung dự án có sự kết hợp tri thức của nhiều lĩnh vực hoặc nhiều môn học khác nhau nhằm giải quyết một vấn đề mang tính phức hợp

*Cộng tác làm việc: Kết hợp làm việc theo nhóm vàlàm việc cá nhân

Các dự án thường được thực hiện theo nhóm, trong đó có sự phân công và cộng tác làm việc giữa các thành viên

Làm việc theo nhóm giúp cho sản phẩm chất lượng hơn, tốn ít thời gian hơn vì

nó kết hợp và phát huy được sở trường của mỗi cá nhân

Các dự án đòi hỏi kỹ năng cộng tác làm việc giữa các thành viên, giữa học viên và giáo viên cũng như với các lực lượng xã hội khác cùng tham gia trong

dự án Nhờ đó, hoạt động trong dạy học dự án có tính xã hội cao

Định

h ướ n g h ọc sinh Cộng tác

Định

h ướ n g thực tiễn

Định hướng sản phẩm

Hình 1.1 Đặc điểm của dạy học dự án

1.1.2.4 Các loại dự

án trong dạy học

DHTDA có thể được phân loại theo nhiều phương diện khác nhau Sau đây là một số cách phân loại dạy học theo dự án:

- Phân loại theo phạm vi chuyên môn:

+ Dự án trong môn học: Loại dự án chỉ giới hạn trong bộ phận một môn học

cụ thể Ví dụ dự án "Tìm hiểu tình trạng bệnh sâu răng ở trường trung học" chỉ gói gọn trong nội dung kiến thức của môn Sinh học

+ Dự án liên môn học: Khi thực hiện dự án HS phải kết hợp với kiến thức của một

số môn học khác.Ví dụ: Để đánh giá được khả năng giữ nước của các trạng thái thảm thực vật, ngoài việc hiểu được ý nghĩa của nước đối với đời sống sinh vật, vai trò của thảm thực vật trong việc bảo vệ nguồn nước, người học cần phải

có kiến thức về độ ẩm của đất (khái niệm, cách xác định độ ẩm).Thậm chí,

để cho công tác điều tra, khảo sát được nhanh chóng và chính xác, quá trình xử lý số liệu được hiệu quả, người học phải sử dụng toán thống kê hoặc một số phần mềm chuyên dụng

+ Dự án ngoài chuyên môn: Là các dự án không phụ thuộc trực tiếp vào các môn học, ví dụ dự án chuẩn bị cho các lễ hội trong trường

- Phân loại theo quĩ thời gian:Đối với các trường trung học thường được phân

chia như sau:

+ Dự án nhỏ: thực hiện trong thời gian ngắn từ 2 đến 6 tiếng đồng hồ

+ Dự án trung bình: thực hiện trong một số ngày (còn gọi là ngày dự án), giới hạn trong một tuần hoặc 40 giờ học

+ Dự án lớn: thực hiện với quỹ thời gian lớn, có thể kéo dài nhiều tuần (còn gọi làtuần dự án lớn)

- Phân loại theo hình thức tham gia:

+ Dự án cá nhân: Bản thân mỗi HS tiến hành làm dự án học tập cho riêng mình Thường thì những dự án như thế tương đối đơn giản và mất không nhiều thời gian

+ Dự án nhóm: Chia lớp thành nhiều nhóm, mỗi nhóm thực hiện một dự án học tập

+ Dự án toàn lớp: Cả lớp làm chung một dự án

+ Dự án toàn trường: Dự án được thực hiện trên qui mô lớn do toàn bộ các khối HS trong nhà trường thực hiện

- Phân loại theo nhiệm vụ:

+ Dự án tìm hiểu: Ví dụ HS tiến hành một cuộc điều tra để tìm hiểu về tỉ lệ HS

bị cận thị trong nhà trường, dự án tìm hiểu về tình trạng ô nhiễm môi trường,

dự án tìm hiểu về thực trạng an toàn giao thông ở Việt Nam hiện nay + Dự án nghiên cứu, chế tạo: Ví dụ dự án nghiên cứu, chế tạo một máy làm sữa chua + Dự án thực hành: Ví dụ dự án trồng cây gây rừng trong nhà trường

+ Dự án hỗn hợp: Trong khi thực hiện dự án, HS phải tiến hành đồng thời nhiều hoạt động tìm hiểu, nghiên cứu, thực hành

Việc phân chia trên chỉ mang tính chất tương đối Trong nhà trường phổ thông hiện nay, GV thường cho các nhóm HS thực hiện các dự án tìm hiểu trong phạm vi môn học sau khi HS học xong một chương và tổ chức báo cáo sản phẩm dự án trong một buổi ngoại khóa

1.1.2.5 Các bước dạy học theo dự án

Dựa theo tài liệu dự án Việt Bỉ, có thể chia dạy học dự án thành 6 bước, các bước như sau: [3, tr 132-140]

Bước 1: Lựa chọn chủ đề Bước 2: Lập kế hoạch Bước 3: Thu thập thông tin Bước 4: Xử lí thông tin Bước 5: Xây dựng và trình bày kết quả dự án Bước 6: Đánh giá dự án

14

Bước 1: Lựa chọn chủ đề

Trên cơ sở phân tích cấu trúc, nội dung chương trình môn học, người dạy lựa chọn ra những vấn đề có thể tiến hành dự án Người dạy và người học cũng có thể cùng nhau thảo luận, đề xuất, xác định đề tài và mục đích của dự án.Cần tạo ra một tình huống xuất phát chứa đựng một vấn đề, hoặc một nhiệm

vụ cần giải quyết, trong đó chú ý đến việc liên hệ với hoàn cảnh thực tiễn xã hội vàđời sống Cần chú ý đến hứng thú của người học, cũng như ý nghĩa xã hội của đề tài Ví dụ: Trước thực trạng xấu về lũ lụt, thiên tai ở nơi cư trú, người

dạy có thể tổ chức dạy học một trong số các dự án ở địa phương: "Nghiên cứu

khả năng chống xói mòn của các kiểu thảm thực vật", "Nghiên cứu chu kỳ ngập nước của sông suối","Đánh giá hiệu quả của công tác phủ xanh đất trống đồi núi trọc", "Nghiên cứu sự biến đổi về độ che phủ của thảm thực vật"

Người dạy cũng có thể giới thiệu một số hướng đề tài cho học sinh lựa chọn

và cụ thể hóa Trong trường hợp thích hợp, sáng kiến về việc xác định đề tài có thể xuất phát từ học sinh.Ví dụ: Trước thực tế ở nơi sinh sống có tỷ lệ về số

người mắc một số bệnh khá cao, người học có thể có ý tưởng dự án "Điều tra

khảo sát thực trạng mắc bệnh da liễu của người dân ở thôn , xã.huyện Tứ

Kỳ, tỉnh Hải Dương" Tình hình lũ lụt ở địa phương có xu hướng diễn biến theo

chiều hướng xấu có thể làm xuất hiện ở người học dự án: "Nghiên cứu chu kỳ

và biên độ về diện tích của lũ trong năm" Khi ý tưởng dự án xuất phát từ phía

người học, thì khi đó, dự án thường phù hợp với hứng thú người học, người học có trách nhiệm với nhiệm vụ học tập cao hơn Tuy nhiên, việc ý tưởng dự

án xuất phát từ phía người học lại gây không ít khó khăn cho người dạy lập kế hoạch dự án theo chương trình đào tạo

Từ chủ đề lớn, GV hướng dẫn cho HS phát triển tìm các chủ đề nhỏ, còn gọi làtiểu chủ đề, là vấn đề nghiên cứu cụ thể, là tên của các dự án

Dùng sơ đồ tư duy làm công cụ để xác định, lựa chọn ý tưởng cũng như các vấn đề cần giải quyết thông qua dự án

D ùng sơ đồ tư duy để:

- Tập hợp các ý kiến của các thành viên -

Kết hợp các ý tưởng

- Xây dựng cấu trúc kiến thức -

Xác dựng quy mô nghiên cứu

+Câu hỏi khái quát: là những câu hỏi mở, bao quát toàn diện có thể liên quan

đến nhiều bài học và nhiều môn học Mỗi dự án, chỉ có một câu hỏi khái quát Ví

dụ: Với dự án:"Điều tra, khảo sát số người mắc bệnh da liễu trong làng nghề

truyền thống ở ", người dạy có thể đặt ra một trong những câu hỏi

khái quát như sau:

- Nghề truyền thống đã tác động tới đời sống con người như thế nào?

- Chúng ta sẽ ra sao, nếu không có nghề truyền thống?

- Nghề truyền thống đêm lại cho ta những gì?

- Ý nghĩa của nghề truyền thống trong xã hội hiện đại?

Thực ra, tất cả các câu hỏi khái quát trong ví dụ trên đây là câu hỏi của nhiều ngành, nhiều lĩnh vực: y tế, giáo dục, môi trường, kinh tế, xã hội học, văn hóa, lịch sử, kỹ thuật, đạo đứcNhư vậy, đối với dạy học dự án, câu hỏi khái

quát chỉ mang tính định hướng chung cho một chủ đề nào đó, mà không yêu cầu nười học phải trả lời

+Câu hỏi bài học: Cũng là câu hỏi mở nhưng thường giới hạn trong một chủ

đề hoặc bài học cụ thể Câu hỏi bài học hỗ trợ và phát triển câu hỏi khái quát Thường trong một dự án, người dạy có thể xây dựng một hoặc hai câu hỏi bài học

Ví dụ: Với dự án:"Điều tra, khảo sát số người mắc bệnh da liễu trong làng

nghề truyền thống ở ", người dạy có thể chọn một trong những câu hỏi

bài học sau đây:

- Tỷ lệ người mắc bệnh da liễu ở  có liên quan như thế nào với nghề

truyền thống?

- Thực trạng mắc bệnh da liễu của nhân dân ở làng nghề  ?

+ Câu hỏi nội dung: là các câu hỏi trực tiếp hỗ trợ đạt mục tiêu học tập theo

dự án Khác với câu hỏi khái quát và câu hỏi bài học, câu hỏi nội dung có số lượng nhiều hơn Ví dụ: Với dự án nói trên, người dạy có thể xây dựng các câu hỏi nội dung như sau:

- Hàng ngày làng nghề truyền thống thải ra môi trường bao nhiêu nước thải?

- Nước thải có được xử lý không? Xử lý ở mức độ nào?

- Những loại bệnh da liễu phổ biến ở địa phương? -

Có bao nhiêu lượt người dân mắc bệnh da liễu?

- Tỷ lệ (%) số người mắc từng bệnh da liễu?

- Nhận xét về nguyên nhân và đánh giá việc mắc bệnh da liễu ở địa phương?

- Những kiến nghị đối với việc cải thiện môi trường, làm giảm tỷ lệ mắc

bệnh?

Sau khi xây dựng được quy mô nghiên cứu, HS thảo luận xác định các nhiệm vụ cần thực hiện để đạt được mục tiêu, đồng thời phân công nhiệm vụ cụ thể cho các thành viên trong nhóm

Sau khi lập được kế hoạch, các nhóm cử đại diện trình bày, các nhóm khác và GV bổ sung, chỉnh sửa hoàn thiện kế hoạch

Khi các nhóm đã hoàn thiện kế hoạch dự án, GV hướng dẫn HS cách thực hiện dự án, tổng hợp kết quả, trình bày báo cáo, đánh giá rút kinh

nghiệm

Bước 3: Thu thập thông tin

Người học thu thập thông tin theo nhiệm vụ được giao như phỏng vấn trực tiếp các đối tượng đã xác định, có thể thu thập thông tin trực tiếp từ sách báo, tranh ảnh, internet, hoặc làm thực nghiệm, Các phương tiện hỗ trợ cần sử dụng như: phiếu phỏng vấn, ghi âm, máy ảnh nếu có

Bước 4: Xử lý thông tin

Sau khi đã thu thập được các dữ liệu cần tiến hành xử lý dữ liệu, có thể sử dụng biểu đồ để giải thích các dữ liệu Các thành viên trong nhóm thường xuyên trao đổi, thảo luận để tập hợp dữ liệu, giải quyết vấn đề, kiểm tra tiến độ Đồng thờixin ý kiến của GV, cần sự giúp đỡ kịp thời để đảm bảo tiến độ và hướng đi của dự

án

Bước 5: Xây dựng và trình bày kết quả dự án

Tổng hợp tất cả các kết quả đã phân tích thành sản phẩm cuối cùng, có

thể trình bày ở nhiều dạng khác nhau: bài thuyết trình (powpoint), tranh ảnh, tờ rơi, trưng bày triển lãm,

Sản phẩm của dự án có thể trình bày trong lớp, có thể được giới thiệu trước toàn trường, hay ngoài xã hội

dự án.Như vậy, HS sẽ được đánh giá qua các bài tập, hoạt động bằng những

công cụ đánh giá với các tiêu chí cụ thể,

rõ ràng Từ đó rút ra những kinh

nghiệm cho việc thực hiện các dự án tiếp theo.Ví dụ :

+ Điểm làm việc nhóm (thể hiện trong hồ sơ học tập) là do các thành viên trong nhóm tự đánh giá và đánh giá chéo, nhóm trưởng có trách nhiệm tập hợp và ghi chi tiết điểm thành phần theo mẫu gửi đến giáo viên vào cuối dự

án

+ Điểm hình thức thuyết trình có được tại buổi thuyết trình khi đó các nhóm học sinh đánh giá chéo theo mẫu (thiết kế kiểu rubic) nhóm trưởng tập hợp các phiếu đánh giá của các nhóm bạn rồi chia trung bình để có được điểm cuối cùng của nhóm (điểm của nhóm cũng là điểm của từng cá nhân) sau đó gửi lại cho giáo viên

+ Điểm nội dung:

Giáo viên chấm nội dung của từng học sinh thông qua việc từng học sinh chuyển nội dung theo kế hoạch được phân công như tiến độ đã dự kiến Kết hợp với chấm nội dung của cả nhóm trên bản word và powerpoint đến giáo viên trước khi báo cáo (Chú ý: Điểm của từng thành viên sẽ là điểm cá

nhân cộng với điểm của nhóm chia 2)

Học sinh chấm: các nhóm chuyển sản phẩm cuối cùng cho nhau đế chấmchéo sau đó nhóm trưởng tập hợp chi tiết điểm của nhóm bạn chấm cho nhóm mình rồi chia trung bình ra điểm của nhóm ( điểm của nhóm cũng là điểm củatừng cá nhân) Sau đó gửi điểm cho giáo viên

Điểm nội dung = ( Điểm nội dụng của giáo viên + Điểm nội dung của học sinh) / 2

Điểm nội dung cũng vó thể được xác nhận thông qua bài kiểm tra viết

Điểm của dự án = ( Điểm nội dung + Điểm thuyết trình + Điểm làm việc nhóm) /3 =A (sau đó A được quy ra điểm 10)

Việc phân chia các bước trên đây chỉ mang tính chất tương đối Trong thực tế, chúng có thể xen kẽ và thâm nhập lẫn nhau Việc tự kiểm tra, điều chỉnh cần được thực hiện trong tất cả các giai đoạn của dự án Với những

dạng dự án khác nhau, có thể xây dựng cấu trúc chi tiết riêng phù hợp với

nhiệm vụ dự án

1.2.2.6 Vai trò của một số yếu tố trong dạy học theo dự án

*Vai trò của giáo viên

Trong lớp học truyền thống, GV nắm giữ mọi kiến thức rồi truyền tải đến HS Trong DHTDA, vai trò của GV trong lớp học rất khác biệt so với vai trò quen thuộc trong lớp học truyền thống:

- GV không dạy nội dung cần học theo cách truyền thống

- Từ nội dung của bài học, GV thấy được sự liên quan của nó đến các vấn đề của thực tiễn cuộc sống

- Hình thành ý tưởng về một dự án liên quan đến nội dung bài học

- Tạo vai trò của HS trong dự án, thiết kế các bài tập trong dự án cho HS

Như vậy, trong suốt quá trình này, GV không còn là người truyền thông tin

mà là người thiết kế, tổ chức, hướng dẫn, điều khiển các hoạt động của HS, tạo môi trường học tập hợp tác Vai trò của GV là người hướng dẫn, một thành viên cộng tác và tham vấn, chứ không phải là cầm tay chỉ việc cho HS của mình

* Vai trò của học sinh

- HS tham gia một dự án có liên quan chặt chẽ với nội dung bài học

- HS tự lực triển khai dự án, quyết định cách tiếp cận vấn đề, tự hoạch định và tổ chức các hoạt động nhóm để giải quyết vấn đề

- HS thu thập và xử lí thông tin từ vai mà mình đảm nhận

- HS trình bày và bảo vệ sản phẩm có tích hợp công nghệ thông tin của mình - HS tham gia vào việc tự đánh giá và đánh giá các HS khác

Như vậy, trong DHTDA, HS với vai trò là trung tâm của quá trình dạy học

*Vai trò của công nghệ thông tin

Để quá trình dạy học theo dự án đạt hiệu quả, không thể thiếu vai trò của công nghệ thông tin Trong tiến trình DHTDA, cần phát huy khả năng công nghệ, tính tích cực, chủ động của học sinh, nâng cao chất lượng giáo dục

- Các kĩ năng về công nghệ thông tin HS cần biết:Soạn thảo trên Word, power

point, tìm kiếm thông tin trên internet

1.1.2.7 Ưu, nhược điểm của dạy học theo dự án

a) Ưu điểm:

* Dạy học theo dự án làm cho nội dunghọc tập trở nên có ý nghĩa hơn

- Trong dạy học theo dự án, nội dung học tập trở nên có ý nghĩa hơn bởi vì nó được tích hợp với các vấn đề của đời sống thực, từ đó kích thích hứng thú học tập của người học

- Dạy học theo dự án gắn lý thuyết với thực hành, tư duy và hành động, nhà trường và xã hội, giúp việc học tập trong nhà trường giống hơn với việc học tập trong thế giới thật

- Người học có cơ hội thực hành và phát triển khả năng của mình để hoạt độngtrong một môi trường phức tạp giống như sau này họ sẽ gặp phải trong cuộc sống

* Dạy học theo dự án góp phần đổi mớiphương pháp dạy học, thay đổi phươngthức đào tạo

- Học tập dự án chuyển giảng dạy từ "giáo viên nói" thành "học sinh làm" Người học trở thành người giải quyết vấn đề, ra quyết định chứ không phải là người nghe thụ động Họ hợp tác theo nhóm, tổ chức hoạt động, tiến hành nghiên cứu, giải quyết vấn đề, tổng hợp thông tin, tổ chức thời gian và phản ánh

về việc học của mình

- Dạy học theo dự án tạo điều kiện cho nhiều phong cách học tập khác nhau,

sử dụng thông tin của những môn học khác nhau Nó giúp người học với cùng một nội dung nhưng có thể thực hiện theo những cách khác nhau

- Dạy học theo dự án yêu cầu học sinh sự tư duy tích cực để giải quyết vần đề, kích thích động cơ, hứng thú học tập

- Dạy học theo dự án khuyến khích việc sử dụng các kỹ năng tư duy bậc cao, giúp cho người học hiểu biết sâu sắc hơn nội dung học tập

21

- Dạy học theo dự án là hình thức quan trọng để thực hiện phương thức đào tạo con người phát triển toàn diện, học đi đôi với hành, kết hợp giữa học tập

và nghiên cứu khoa học

*Dạy học theo dự án tạo ra môi trườngthuận lợi cho người học rèn luyện vàphát triển

- Dạy học theo dự án giúp học sinh học được nhiều hơn vì trong hầu hết các

dự án, học sinh phải làm những bài tập liên quan đến nhiều lĩnh vực

- Học sinh nào cũng có cơ hội để hoạt động vì nhiệm vụ học tập đến được với tất cả mọi người Học sinh có cơ hội để thử các năng lực khác nhau của bản thân khi tham gia vào một dự án

- Học sinh được rèn khả năng tư duy, suy nghĩ sâu sắc khi gặp những vấn đề phức tạp Học sinh có điều kiện để khám phá, đánh giá, giải thích và tổng hợp thông tin

- Học sinh được rèn khả năng vận dụng những gì đã học, đặc biệt các kiến thức về khoa học, công nghệ

- Khi lập đề cương cho dự án, người học phải tưởng tượng, phác họa những

dự kiến, kế hoạch hành động, vì vậy trí tưởng tượng cùng với tính tích cực, sáng tạo của họ được rèn luyện và phát triển

- Phát triển năng lực đánh giá Dạy học theo dự án đòi hỏi nhiều dạng đánh giá khác nhau và thường xuyên, bao gồm đánh giá của giáo viên, đánh giá lẫn nhau của học sinh, tự đánh giá và phản hồi

- Học sinh có cơ hội lựa chọn và kiểm soát việc học của chính mình, cũng như

cơ hội cộng tác với các bạn cùng lớp làm tăng hứng thú học tập

- Dạy học theo dự án giúp học sinh tự tin hơn khi ra trường do họ được phát triển những kỹ năng sống cần thiết: khả năng đưa ra những quyết định chính xác; khả năng giải quyết những vấn đề phức tạp; khả năng làm việc tốt với người khác;

sự chủ động, linh hoạt và sáng tạo

*Dạy học theo dự án phát huy tính tíchcực, tự lực, chủ động, sáng tạo

củangười học

- Người học là trung tâm của dạy học theo dự án, từ vị trí thụ động chuyển

sang chủđộng, vì vậy dạy học dự án vừa tạo điều kiện, vừa buộc người học phải làm việc tích cực hơn

- Dạy học theo dự án cho phép người học tự chủ nhiều hơn trong công việc, từ xây dựng kế hoạch đến việc thực hiện dự án, tạo ra các sản phẩm Nhờ thế dạy học theo dự án phát huy tính tích cực, tự lực, tính trách nhiệm, năng lực sáng tạo, năng lực giải quyết các vấn đề của người học

*Dạy học theo dự án giúp người họcphát triển khả năng giao tiếp

- Dạy học theo dự án không chỉ giúp người học tiếp thu kiến thức, mà còn giúp họ nâng cao năng lực hợp tác, khả năng giao tiếp với người khác - Dạy học theo dự án thúc đẩy sự cộng tác giữa các học viên và giáo viên, giữa các học viên với nhau, nhiều khi mở rộng đến cộng đồng

b) Những hạn chế và khó khăn củadạy học theo dự án

* Hạn chế

- Dạy học theo dự án đòi hỏi nhiều thời gian Đây là trở ngại lớn nhất, nếu không được bố trí thời gian hoặc giáo viên không có sự linh hoạt thì buộc những người thực hiện phải làm việc ngoài giờ Điều này lí giải tại sao một phương pháp dạy học có nhiều ưu điểm như dạy học theo dự án lại rất khó đivào thực tiễn dạy học ở nước ta

- Không thể áp dụng dạy học dự án tràn lan mà chỉ có thể áp dụng với những nội dung nhất định trong những điều kiện cho phép Dạy học theo dự án không thể thay thế phương pháp thuyết trình trong việc truyền thụ những tri thức lý thuyết hay việc thông báo thông tin

- Dạy học theo dự án đòi hỏi có sự chuẩn bị và lên kế hoạch thật chu đáo thì mới lôi cuốn được người học tham gia một cách tích cực

- Hoạt động thực hành, thực tiễn khi thực hiện dạy học dự án đòi hỏi phương tiện vật chất và tài chính phù hợp

- Dạy học theo dự án khó áp dụng ở cả bậc đại học cũng như trung học, tiểu học

* Những khó khăn khi dạy học theo dự án:

+ Người học thường gặp khó khănkhi:

- Xác định một dự án, thiết kế các hoạt động và lựa chọn phương pháp thích hợp

- Thiết lập mục tiêu rõ ràng cho các giai đoạn khác nhau của dự án - Tiến hành điều tra, tìm những câu hỏi để thu thập thông tin một cách khoahọc

- Quản lý thời gian, giữ đúng thời hạn cho từng công việc và khi kết thúc dự án

- Phối hợp và hợp tác trong nhóm

+ Giáo viên thường gặp khó khănkhi:

- Muốn hiểu đúng và đầy đủ về dạy học dự án

- Thiết kế một dự án vừa gắn với nội dung dạy học vừa gắn với thực tiễn đời sống

- Tổ chức thực hiện, theo dõi dự án, giám sát tiến độ, quản lý lớp học -

Đưa ra phản hồi và hỗ trợ khi cần thiết

- Sử dụng công nghệ thông tin để hỗ trợ dự án

- Thiết kế các tiêu chí đánh giá cho một dự án cụ thể

1.2 Cơ sở thực tiễn

1.2.1 Phương pháp xác định:

Điều tra bằng phiếu hỏi( Xin xem phần phụ lục)

1.2.2 Thực trạng về năng lực học tập của học sinh ở một số trường THCS hiện nay

Chúng tôi đã tìm hiểu thực trạng về năng lực học tập của học sinh lớp 8

ở một số trường THCS Thành phố Bắc Ninh - Tỉnh Bắc Ninh bằng các phiếu điều tra Kết quả được thể hiện trong bảng 1.1 ( Xin xem phần phụ lục).Qua

kết quả tổng hợp được có thể nhận thấy:

- Hiện nay môn Sinh học chưa thực sự được HS yêu thích (tỉ lệ phần trăm HS thích và rất thích môn học này là 23%) Điều này có thể một phần do

24

các hoạt động dạy học của GV chưa thực sự lôi cuốn HS Các em chủ yếu

được tham gia vào việc lên lớp nghe giảng lý thuyết và làm bài tập (67%), các hoạt động thực hành, liên hệ kiến thức đã học với thực tế còn hạn chế (8%) Điều này cho thấy việc thay đổi các hoạt động học tập trên lớp là một điều cần thiết để lôi cuốn sự chú ý của HS vào môn học này

- Năng lực học tập của HS còn nhiều hạn chế Đa số các em chỉ nhận thấy mình được phát triển một số kĩ năng học tập như: Tự học (47%), hình thành khái niệm (48%) Trong khi đó rất nhiều kĩ năng quan trọng khác như: Kĩnăng tư duy tích cực và sáng tạo (32%), kĩ năng khái quát hóa, hệ thống hóa kiến thức (25%), kĩ năng lập kế hoạch học tập (21%), kĩ năng thu thập và xử lí thông tin (22%), kĩ năng trình bày (chỉ có 8% HS được hỏi cảm thấy dễ dàng khi trình bày một vấn đề trước đám đông) lại chưa thực sự được chú ý phát triển Điều này có thể do nhiều GV hiện nay chỉ chú trọng đến dạy kiến thức mà chưa quan tâm đến việc phát triển năng lực học tập cho HS Như vậy, cần có những phương pháp học tập để các em được làm việc nhiều hơn, suy nghĩ nhiều hơn

và trình bày quan điểm Các em có thể ghi nhớ kiến thức ngay trên lớp và biết vận dụng kiến thức vào cuộc sống Từ đó các năng lực học tập sẽ được phát triển một cách toàn diện

- HS có những biểu hiện khá tích cực với phương pháp Dạy học dự án (65% HS đã được học theo phương pháp DHTDA cảm thấy rất hứng thú khi học theo phương pháp này) Tuy nhiên, mức độ hiệu quả của các giờ học còn hạn chế (32% HS cảm thấy vất vả khi học theo dự án, 6% HS cảm thấy học theo

dự án khó tiếp thu) Điều này có thể là do phương pháp này chưa được áp dụng rộng rãi và chưa được sử dụng thường xuyên

1.2.3 Thực trạng việc vận dụng phương pháp dạy học theo dự án trong dạy học sinh học ở một số trường THCS

Chúng tôi đã tìm hiểu thực trạng về năng lực học tập của học sinh lớp 8 ở một

số trường THCS Thành phố Bắc Ninh - Tỉnh Bắc Ninh bằng các phiếu điều

tra Kết quả được thể hiện trong bảng 1.2 (Xin xem phần phụ lục).Qua kết quả

tổng hợp được có thể nhận thấy:

- Phương pháp DHTDA chưa được GV sử dụng rộng rãi trong dạy họcSinh học 8 (14% GV thường xuyên sử dụng, 36% GV thỉnh thoảng sử dụng) Trong khi đó, một số phương pháp dạy học truyền thống khác như thuyết trình, vấn đáp vẫn được các GV sử dụng phổ biến Chính vì vậy việc triển khai đại trà các phương pháp dạy học tích cực (trong đó có phương pháp DHTDA) là một yêu cầu cấp thiết hiện nay

- Phương pháp DHTDA chưa được tổ chức tập huấn cho toàn thể GV Các thầy cô giáo biết đến phương pháp này chủ yếu thông qua các nguồn tài liệu tham khảo và đồng nghiệp Chính vì vậy đa số GV mong muốn được tập huấngiảng dạy theo phương pháp này một cách bài bản để có thể áp dụng nhuần nhuyễn vào quá trình dạy học Và với mức độ quan tâm khá cao (93%), hầu hết các GV đều có kế hoạch vận dụng phương pháp này trong dạy học (86%)

- Trong quá trình vận dụng phương pháp DHTDA, các GV đã phát hiện những khó khăn, thuận lợi của các khâu trong qui trình thực hiện, của các phần kiến thức khác nhau trong Sinh học 8

- Để nâng cao chất lượng của DHTDA trong dạy học, cần phải: Tập huấn chương trình DHDA cho GV, phổ biến tài liệu về DHTDA cho GV, tổ chức cho giáo viên tham quan, học tập các mô hình DHTDA

26

Tiểu kết chương 1

Trong chương này, chúng tôi đã tập chung làm sáng tỏ các vấn đề sau: phân tích cơ sở lý luận về dạy học theo dự án Trong đó, chúng tôi đã đưa ra một số khái niệm được dùng trong luận văn, hệ thống các luận điểm khoa học chuyên môn làm căn cứ khoa học cho đề tài

Bên cạnh đó, trong chương 1 cũng thể hiện rõ thực trạng về năng lực học tập của HS ở một số trường THCS hiện nay, thực trạng vận dụng

DHTDA của GV Sinh học ở một số trường THCS hiện nay Các kết luận thu được khẳng định rằng việc phát triển toàn diện các năng lực học tập cho HS là một yêu cầu cấp bách, và việc sử dụng DHTDA làm công cụ là có khả thi

Dựa trên các cơ sở lý luận và thực tiễn trên, trong chương II chúng tôi

sẽ thiết kế các giáo án cụ thể nhằm tổ chức dạy học theo dự án Sinh học 8 với định hướng phát triển năng lực học tập cho HS

2.1.Phân tích chương trình và nội dung sinh học 8 - THCS

2.1.1 Vị trí của môn sinh học 8 trong chương trình sinh học ở trường THCS:

Sau khi đã tìm hiểu, nghiên cứu toàn bộ thế giới sinh vật ở sinh học 6 và Sinh học 7, học sinh sẽ được nghiên cứu về chính bản thân mình qua môn: Cơ thể người và vệ sinh Học sinh sẽ được tìm hiểu sâu hơn về chức năng của các cơ quan, hệ cơ quan tham gia vào mọi hoạt động sống của con người Học sinh thấy mối liên hệ chặt chẽ giữa cấu tạo và chức năng của chúng, tìm ra quy luật hoạt động của các cơ quan Trên cơ sở đó, vận dụng vào việc giữ gìn vệ sinh, rèn luyện thân thể, bảo vệ, tăng cường sức khỏe để học tập Lao động có năngsuất và hiệu quả Đồng thời qua môn học này, học sinh có thể thấy rõ nguồn gốccủa con người khi so sánh những điểm giống nhau về cấu tạo và hoạt động sống giữa người và các động vật thuộc lớp thú Tuy nhiên, con người cũng mang những nét sai khác cơ bản về bản chất, gắn liền với một nhân tố xã hội là lao động và cùng với lao động là tiếng nói tư duy Như vậy, con người có nguốn gốc động vật nhưng khác với động vật, con người là kết quả của một quátrình phát triển lịch sử lâu dài, trải qua hàng triệu năm, từ một nhóm vượn người hình thành những đặc điểm mới phân biệt người với vượn người

Do khả năng sử dụng và chế tạo công cụ lao động, con người đã bớt lệ thuộc vào các quy luật tự nhiên Hơn thế nữa, bằng tư duy, con người đã tìm hiểu các quy luật của tự nhiên để làm chủ tự nhiên, vận dụng các quy luật tự nhiên phục

vụ cho lợi ích của mình

Những hiểu biết về con người giúp học sinh hoàn chỉnh những kiến thức về thế giới sinh vật đã được học ở môn sinh học các lớp 6, 7

2.1.2

Mục tiêu của môn sinh học 8 - THCS

Mục đích của môn sinh học 8 - THCS là cung cấp cho học sinh những hiểu biết khoa học về đặc điểm cấu tạo và mọi hoạt động sống của con người Trên

cơ sở đó, đề ra các biện pháp vệ sinh, rèn luyện thân thể, bảo vệ và tăng cườngsức khỏe, nâng cao năng suất, hiệu quả trong học tập góp phần thực hiện mục tiêu đào tạo những con người lao động linh hoạt, năng động, sáng tạo đáp ứngyêu cầu phát triển kinh tế xã hội của đất nước

Để có thể đạt được mục tiêu chung đã đề ra trên đây, cần thực hiện tốt các nhiệm vụ sau:

Nhiệm vụ trí dục

Những hiểu biết về cơ thể người đã được bắt đầu từ chương trình môn Tự nhiên và xã hội ở bậc tiểu học nhưng chưa hệ thống, toàn diện và sâu sắc Môn cơ thể người và vệ sinh (Sinh học 8) sẽ cung cấp một cách có hệ thống và toàn diện các tri thức vê cơ thể người Từ đó, hiểu rõ cơ sở khoa học của các biện pháp vệ sinh, phòng bệnh, cách xử lí các tinh huống gặp phải trong cuộc sống có liên quan đến đời sống và sức khỏe của con người, trong đó có sức khỏesinh sản

Cần quan tâm tới tính địa phương, tính vùng miền Giáo viên cần hết sức lưu ýtới đặc điểm này để thể hiện trong giảng dạy, vì con người sống không thoát li khỏi môi trường Điều kiện địa lý tự nhiên của từng vùng ảnh hưởng rõ rệt đến mọi hoạt động sinh lý của con người Chẳng hạn, số lượng hồng cầu, nhịp hô hấp, nhịp tim thay đổi đối với các dân tộc ở vùng cao, điều kiện thời tiết, khí hậu có liên quan chặt chẽ đến quá trình trao đổi chất và sự điều hòa nhiệt

độ của cơ thể 

Cùng với việc trang bị tri thức có hệ thống, cần rèn cho học sinh một số kỹ năng có liên quan đến việc học tập bộ môn như kĩ năng quan sát, đặt thí nghiệm trong quá trình tiếp thu kiến thức mới theo phương pháp tích cực hóa hoạt động học tập; kĩ năng vận dụng tri thức vào đời sống, qua đó mà củng cố thêm tri thức; tạo lập một số thói quen, tập quán tốt trong nếp sống, sinh hoạt, trong giữ gìn vệ sinh, bảo vệ môi trường chống bị ô nhiễm

Qua phương pháp dạy mà hình thành cho học sinh phương pháp học tập bộ

môn nói riêng và phương pháp học tập tích cực và tự lực nói chung, tạo cho các em có một năng lực nhất định trong việc tiếp tục học tập để đổi mới và bổ sung các tri thức thường xuyên phù hợp với sự tiến bộ của khoa học và công nghệ đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của xã hội mới đối với người lao động Thực hiện tốt nhiệm vụ này sẽ có tác dụng hướng nghiệp rõ rệt khi lưu ý đúng mức tới mối quan hệ giữa các tri thức này với các nghề nghiệp có liên quan tớicác kiến thức về giải phẫu, sinh lý, vệ sinh như y tế, giáo dục, chăn nuôi

2.1.2.2 Nhiệm vụ phát triển

Dạy học và phát triển gắn bó chặt chẽ với nhau Dạy học không chỉ nhằm cung cấp cho học sinh một khối lượng tri thức lí thuyết do nội dung chương trình và sách giáo khoa đã quy định, mà phải tổ chức hoạt động học tập cho học sinh lĩnh hội tri thức một cách tích cực, chủ động, độc lập, để phát triển tư duy khoa học, rèn được trí thông minh, óc sáng tạo, suy nghĩ linh hoạt Đó là những phẩm chất trí tuệ của con người lao động mới theo đúng mục tiêu đào tạo của nhà trường, của cấp học khi mà đại bộ phận học sinh tốt nghiệp bậc học này có thể ra đời tham gia lao động

Để có thể thực hiện tốt nhiệm vụ này, đòi hỏi giáo viên phải lựa chọn các phương pháp giảng dạy để học sinh huy động vốn hiểu biết đã có, sử dụng các thao tác tư duy phân tích, so sánh đối chiếu, rồi khái quát rút ra kết luận và giải đáp được những vấn đề mà nhiệm vụ nhận thức đặt ra Nghĩa là, học sinh tự giành lấy tri thức dưới sự tổ chức chỉ đạo của giáo viên

Có thể rèn các thao tác tư duy phân tích so sánh khi đòi hỏi học sinh tìm những đặc điểm cấu tạo của các cơ quan, hệ cơ quan của cơ thể người, những nét sai khác so với cấu tạo của cơ thể động vật thuộc lớp thú thông qua quan sát các vật thật, mẫu ngâm, mô hình, tranh vẽ  để thấy sự tiến hóa và thích nghi Cũng có thể bồi dưỡng năng lực tư duy cho học sinh khi tiến hành các thí nghiệm học tập theo phương pháp thực hành hoặc quan sát các thí nghiệm do giáo viên biểu diễn theo con đường tìm tòi nghiên cứu

Đây là con đường bồi dưỡng năng lực tư duy sáng tạo có hiệu quả, đồng thời

cũng là cách rèn luyện phương pháp nhận thức tích cực cho học sinh

Những câu hỏi và bài tập bồi dưỡng năng lực tư duy sáng tạo có hiệu quả, đồng thời cũng là cách rèn luyện phương pháp nhận thức tích cực cho học sinh

Những câu hỏi và bài tập đề ra đòi hỏi học sinh phải vận dụng những tri thức

đã lĩnh hội trước đó để:

Giải thích một hiện tượng thực tế

Ví dụ: Tại sao khi mệt lại buồn ngủ, lúc trời rét lại hay ngáp?

+ Tại sao sau khi ăn lại buồn ngủ?

+ Vì sao" trời nóng chóng khát, trời mát chóng đói"?

Tìm hiểu cơ sở khoa học của các biện pháp vệ sinh

Ví dụ:

+ Vì sao nhai kỹ no lâu?

+ Tại sao ăn xong không nên tắm ngay, làm việc ngay?

Xác định mối quan hệ giữa cấu trúc và chức năng của một cơ quan, tìm mối quan hệ nhân quả

2.1.2.3 Nhiệm vụ giáo dục

Giáo dục đạo đức, tình cảm thái độ, hành vi trong ứng xử với thiên nhiên, con người, với lao động là thể hiện sự " dạy người thong qua dạy chữ" Thông qua dạy học bộ môn mà góp phần xây dựng nhân cách con người lao động mới, xây dựng thế giới quan duy vật biện chứng cùng các phẩm chất về tinh thần, ý chí cho học sinh trong hiện tại và ý chí vượt khó để hoàn thành mọi nhiệm vụ phải gánh vác trong lao động, nghiên cứu sau này

Một trong những nhiệm vụ giáo dục quan trọng thông qua dạy học bộ môn là giáo dục thế giới quan khoa học, bồi dưỡng quan điểm duy vật, phương pháp

tư duy biện chứng, xây dựng quan điểm vô thần, chống mê tín dị đoan

a) Bồi dưỡng quan điểm duy vật