Văn hóa du lịch: dân tộc Giáy

Mặt bằng sinh hoạt chung của ngôi nhà người Giáy  Gian giữa là nơi trang nghiêm đặt bàn thờ tổ tiên,tiếp khách  Buồng các vợ chồng quây ở gian bên,bếp đặt ở gian bên... Ma nhà, ma ngoà

Dân tộc Giáy

Nguyễn Thị Liễu(I,II,III) Trần Văn Đạt(IV,V,VI)

Nội dung chính

 I.Giới thiệu chung

 II Hoạt động kinh tế

 III.Đời sống vật chất

 IV.Đời sống tinh thần

 V.Tổ chức xã hội

 VI.Phong tục tập quán

I.Giới thiệu chung

 Tên tự gọi : Giáy

 Tên goi khác : Nhắng , Giẳng …

 Ngôn ngữ : tiếng Giáy thuộc ngữ hệ Thái – Ka đai Nhóm ngôn ngữ Tày – Thái

 Dân số : 37000 người

 Địa bàn cư trú : Lào Cai ,Yên bái, Lai Châu , Hà Giang…

 Lịch sử : người giáy từ Trung Quốc di cư sang Việt Nam cách đây 200 năm

 Có quan hệ mật thiết với người Tày , Nùng

 Là cư dân canh tác lúa nước lâu đời

 Chưa có chữ viết riêng , tính theo lịch âm

 Nhà ở truyền thống là nhà sàn

-Cho đến ngày nay dân tộc Giáy vẫn có nền kinh tế hàng hóa chưa phát triển.Chủ yếu vẫn là kinh tế tự cung tự cấp nhưng kinh tế hái lượm ,săn bắt đã không còn dán dấp tồn tại kể cả trong phong tục, truyện cổ tích,…

1.Nông nghiệp

-Ngành kinh tế chính : trồng lúa nước

Lúa tẻ được trồng nhiều hơn lúa nếp

-Nương rẫy : trồng ngô , khoai , sắn …

-Kinh tế của người Giáy là “trong nông hơn trọng thương’’

II Hoạt động kinh tế

2 Chăn nuôi

 Đồng bào nuôi nhiều:ngựa, trâu , bò , lợn , gà …Nhưng trong đó ngựa đươc chăn dắt chu đáo hơn, các con vật khác thì thường thả rông , chỉ cho ăn bữa sớm bữa tối

 Ngày nay tình trạng thả rông gia súc đã chấm dứt ,trâu lợn nuôi chuồng,vịt nhốt trong ao, suối rào kín,hạn chế đươc chết dịch

3 Thủ công nghiệp

 Người Giáy ít nghề thủ công,một vài nơi có người biết đan trần để đập lúa,họ cũng thường đem trần bán hoặc đổi lấy thóc.Tuy nhiên nghề này thường do người già yếu làm

 Các nghề đúc lưỡi cày ,làm trang sức bằng bạc cũng chỉ có ít người làm ở một vài địa phương

III.Đời sống vật chất

Mặt bằng sinh hoạt chung của ngôi nhà người Giáy

 Gian giữa là nơi trang nghiêm đặt bàn thờ tổ tiên,tiếp khách

 Buồng các vợ chồng quây ở gian bên,bếp đặt ở gian bên

M t b ng sinh ho t nh ặ ằ ạ à

Không gian ngôi nhà người Giáy

2.Trang phục

2.1 Trang phục nam giới

 Tóc:nhiều người nuôi tóc dài để búi hoặc vấn khăn.nay cắt tóc ngắn

2.2 Trang phục phụ nữ

-Khăn đội đầu(khăn vuông bằng vải tràm màu

đen,không thêu vẽ hoa văn,kích thước 65-72cm.

-Áo(pưa)bằng vải đen,dài 72 cm.là áo năn thân xẻ

nách ,dài che kín mông.tay áo dài liền với thân.Có nối

ở giữa tay

-cổ áo:tròn hò cao 3cm.Cổ áo nẹp ngực cửa tay đáp vải trắng hoặc xanh

 Phụ nữ cư trú ở Hà Giang mặc váy che kín gối, váy xòe tương đối rộng

 Nhóm giáy ở Lào cai,Lai châu mặc quần

 Quần làm bằng vải chàm đen, may kiểu chân què ,cạp luồn dải rút

 Ít dùng trang sức,thường đeo một túi nhỏ hình chữ nhật

Thiếu nữ Giáy

2.3 Trang phục đám cưới

 Có kiểu dáng của y phục thường ngày,cái khác cơ bản là nó mới may,được mặc lần đầu,màu sắc đẹp hơn

 Trang phục của cô dâu, chú rể,phù dâu phù rể và ông bà mối

có dải vải đỏ quấn chéo trước ngực ra sau lưng

 Cô dâu có chiếc khăn vuông trùm đầu màu đỏ

 Nam giới :trước kia mặc áo dài chấm gối xẻ nách, ồng tay

rộng, đầu vấn khăn.quần may kiểu lá tọa, ống quần rộng.Ngày nay mặc, áo cánh ngắn, xẻ tà, vấn khăn,quần chân què cạp lá tọa,hoặc luồn dải rút

Trang phục đám cươí ng ư ời Giáy

2.4 Trang phục tang lễ

Tang phục được may đơn giản, chủ yếu bằng vải trắng ,

-Áo may kiểu tứ thân mở ngực, buộc dây khi mặc,gấu áo để xổ không viền gấu

-Quần tang màu trắng kiểu chân què, cạp lá tọa nay dùng dải rút-Con trai,con gái ,con dâu mặc đủ bộ quần áo tang,các cháu chỉ chít khăn tang

2.5 Trang phục trẻ em

hình tròn,do nhiều mảnh vải hình tam giác ghép lại

bạc để kị gió

Mẹ con người Giáy

3.Phương tiện đi lại

 Ngựa được nuôi dùng để thồ,cưỡi

4 Ẩm thực

• Đồng bào ăn cơm tẻ đồ

 Uống nước luộc gạo

 Có một số món ăn độc đáo như:,bánh trưng đen,lạp sường ,lò nạp…

Ếch cuốn lá lốt

Xôi ngũ sắc

IV.Đời sống tinh thần

1 Văn nghệ dân gian

 Người Giáy có nhiều chuyện cổ thơ ca , tục ngữ …

 Tục ngữ được dùng phổ biến trong đời sống

 Phương tiện lưu truyền : trí nhớ

1.1 Hát

 Nổi bật là lối hát đan xen kể chuyện , lời hát bao gồm tục

ngữ , thành ngữ , câu đối …

 Trong các dịp làm then giải hạn , then vọng ngâu trai gái

trong làng đến dự cùng nhau hát nhảy sử dụng nhạc cụ , kèn trống

 Nội dung các bài hát phong phú , chia làm nhiều loại như :

hát mừng nhà mới , mừng mặt trăng , mặt trời …

 Hát về tình yêu đôi lứa thì nhiều hơn cả.Có ba hình thức hát vui:

-Hát bên mâm rượu (Vươn nả lảu):

chè ngon,chúc già làng sống lâu trăm tuổi,con trẻ khoẻ vui làm ăn hạnh phúc

-Hát đêm của trai gái:

Không phân biệt đối tượng hát ,cuộc hát phải tuân theo trình tự:hát xin phép và chúc thọ chủ nhà ,hát ca ngợi nhà lớn ,hát chúc xóm làng yên vui,hát thăm hỏi đối phương,hát mặt trăng mặt trời rồi mới được chuyển sang nội dung tình cảm đôi lứa

Hình thức hát trai gái bao gồm 2 loại:

+Vươn bảo xa: là loại hát có cấu trúc làn điệu, dùng trong hình thức hát đối đáp với nhiều lời ca khác nhau

+ Xán cố chúng ta thường gọi là sơn ca, là loại hát có cấu trúc ca khúc, thường chỉ dùng trong lúc hát giao tiếp, vui chơi

Hát tiễn đường ( vươn srỏong răn ):

Trai gặp nhau giữa đường hoặc là tiễn nhau từ làng này sang làng khác.Thường là hát tình yêu

1.4 Nhạc cụ

 Người Giáy chỉ có cây kèn bóp (pí kẻo), chiêng (la) chũm

choẹ (xéo), thanh la (la y), trống nhỏ 2 mặt da dê căng dây

mây (choong) và chỉ sử dụng hạn chế trong đám cưới hay đám cúng, đám ma

Dàn nhạc đám cưới

Biểu diễn nhạc cụ

2 Tôn giáo tín ngưỡng

 Quan niệm về thế giới :

Người Giáy quan niệm thế giới có 3 tầng :

-Tầng trên trời : đẹp đẽ , sung sướng , tổ tiên ở tầng trên trời -Tầng con người đang sống

-Tầng dưới đất

Ma nhà, ma ngoài

 Ma nhà hay ma ngoài đều có thể gây thiện ác

 Ma nhà được cúng vào các ngày tết trong năm

 Ma ngoài là linh hồn những người không thể chết ở nhà nhau được chỉ cúng khi nào người ta ốm đau bói thấy

Quan niệm về lực lượng siêu nhiên

 Người Giáy theo đa thần

Trời là cao nhất sinh ra tất cả

Tiên ở trên trời làm ra điều tốt lành

Thần ở trần gian trực tiếp làm ra điều tốt xấu lành

dữ.Thần được thờ ở trước làng hay bên sườn,không bao giờ thờ sau làng

 Rừng thiêng là nơi để cầu cúng,làm các tín ngưỡng của mỗi gia đình

 Bà tổ sinh ra tộc người là Bà trâu trắng(Da Vài Khao)

3.Lễ hội

Tết Nguyên đán, Thanh minh, Ðoan ngọ

 Địa điểm : Tổ chức trên cánh đồng trước làng

 Trung tâm hội : cột còn

Cách tiến hành

 Khai hội là lễ tế thần linh

 Sau đó là lễ chôn cột còn



Trò chơi trong ngày hội

 Ném còn : đầu tiên các cụ nam , cụ bà ném sáu lần mang ý

nghĩa tượng trưng Sau đó là hội ném còn dành cho thanh niên nam nữ khi mảnh giấy thủng thì năm đó được nhiều may mắn

 Kéo co : bằng dây song , gốc hướng đông (nam giới nắm

tượng trưng cho dương , ngọn hướng tây nữ giới nắm tượng trưng cho âm , không được kéo đứt dây , sau một hồi phía

ngọn phải giả vờ thua

Vui chơi trong hội Róng Pooc

Lễ đài bao gồm:một chiếc bàn to kê sau một tấm nứa mới

dựng.Trên bàn có xôi ,gà , hương hoa

 Phần lễ:

Pẩu mo trong trang phục mũ đen, áo dài quần đen,khăn đen bước vào làm lễ.Pẩmo khấn thần xin cho mưa thuận gió hoà Sau khi pẩu mo cúng xong thì dân làng thay nhau vào cúng

 Phần hội

- Pẩu mo là người mở đầu trò chơi Ông mở đầu bằng trò ném còn, sau đó mọi người thay nhau vào chơi

-Ngoài ra còn có trò chơi cướp ống lệnh

Kết thúc các trò chơi ở trên nương thì mọi người kéo nhau về nhà trưởng bản tiếp tục vui chơi với các hình thức khác như uống ruợu, trai gái hát đối đáp,

VI.Tổ chức xã hội

1.2 Đặc điểm của làng Giáy

 Nằm trên đất bằng và thung lũng , gần nguồn nước

 Một số làng Giáy cũng nằm trên sườn đồi,lưng núi:Nậm

Xe,Thèn Thầu(Lai Châu),Tả Van( SaPa)

 Mỗi luồng, bản , mướng có ít nhất từ 20-30 hộ,có nơi nhiều từ 150-200 hộ

 Tất cả các nhà cùng quay về một hướng

 Có môt con đường chính dọc làng

 Không có cổng làng

2.Quan hệ xã hội

 Người Giáy tự cai quản theo luật tục giáo lý

 Dưới chế độ cũ xã hội Giáy phân hóa khá rõ rệt gồm:tầng lớp thống trị,bị trị

2.1 Tầng lớp thống trị

dịch,chỉ được suất ruộng cầm súng như lính

2.2 Tầng lớp bị trị

Nhân dân lao động và các thành phần khác

 Nhân dân lao động

 Người làm nghề mê tín:mo, tào,chỉm,thầy bói

 Người làm nghề thủ công:thợ làm đồ vàng bạc, đúc lưỡi cày

 Nhà đàn bà goá

 Người liên lạc thông báo tin tức(trả)

 Các con trai đi ở gọi ( bảo ná):làm ruộng là chính

 Đầy tớ “hỏi”:thường là mồ côi,con nhà nghèo

 Người trong nhà:được miễn thu thuế chỉ chuyên trồng thảo quả,làm ruộng ,

3.Quan hệ hôn nhân,gia đình

3.1 Quan hệ hôn nhân

 Hôn nhân một vợ một chồng

 Nam nữ thanh niên đến tưởi lập gia đình ít được tìm hiểu chủ yếu là do bố mẹ sắp đặt và con cái phải tuân theo

 Cấm kết hôn với người cùng dòng họ

 Bảo lưu nhiều yếu tố nguyên thủy: ở rể,kéo vợ

3.2 Tổ chức gia đình

 Gia đình người Giáy là gia đình nhỏ phụ hệ

 Trước đây có 5 thế hệ chung sống

 Ngày nay chỉ tồn tại gia đình 2-3 thế hệ

 Người phụ nữ khi lấy chồng phải gọi theo họ nhà chồng,có con gọi theo tên con,ông bà gọi theo tên cháu

 Bố mẹ ở với con trai

 Khi chia tài sản bố mẹ ở với ai người đó được phần hơn

VI.Phong tục tập quán

 Hôn nhân theo chế độ một vợ một chồng và người con gái sẽ về cư trú bên nhà chồng

 tục ở rể cũng khá phổ biến.Ngày nay,tục ở rể thay bằng số tiền mặt tương đương sự tốn kém nuôi sống bố mẹ vợ trong thời gian ở rể và tiền quan tài Tiền này trao cho nhà gái trong khi cưới

 Trước đây người Giáy có tục kéo vợ(rạc đà).Nguyên nhân:

- Trai gái yêu nhau nhưng bố mẹ cô gái phản đối

- Nhà trai nghèo không đủ tiền cưới

- Khi cô gái không đồng ý lấy

Tuy nhiên trường hợp này đôi lúc cũng gây ra những mâu thuẫn giữa hai nhà , hoặc đánh nhau để giành lại con gái , hoặc không hoà thuận

vì thế những năm gần đây hiện tượng này đã chấm dứt

Đám cưới người Giáy

3 Sinh đẻ

 Người giáy quan niệm có con là do đầu thai

 Khi có thai phụ nữ phải kiêng nhiều thứ như : không đun củi

từ gốc lên ngọn , không đến đám tang …

 Gần đến ngày đẻ phải cúng mụ

 Khi đẻ không cho người lạ vào nhà

 Khi trẻ đầy tháng phải cúng báo tổ tiên , đặt tên làm lá số

3.Tang ma

-Có 2 loại làm ma

+ làm ma tươi: là ma ngay khi chết

+làm ma khô:làm ma sau khi đã chết vai ba năm

-Đối với những người không chết ở nhà

+chết ở xa thì chôn tại chỗ rồi làm ma ở nhà

+chết ở gần thì đưa xác về một túp lều dựng gần làng làm đám xomg mới chôn

Nhà giàu thì làm ma to từ 5-7 ngày, nhà nghèo chỉ cúng một đêm rồi chôn cất

 Người giáy thường để tang 3 năm

lễ đoạn tang.Từ đó tảo mộ vào mùng 3/3 hàng năm,riêng mộ mới thì tảo vào tháng tết trong 3 năm đầu

tộc ,không có nghi thức riêng cho từng dòng họ

4.Tục thờ cúng

 Bàn thờ được đặt trang nghiêm ở gian nhà giữa mầu chủ đạo là

đỏ - màu của may mắn và hưng phát

 Thông thường nhà người Giáy có 3 bát hương xếp theo thứ tự

từ trái sang phải :

a

b pế Thiên Địa Th hchaờ ọ T tiênổ

 Ngoài bàn thờ lớn còn một bàn thờ nhỏ ,đặt thẳng bàn thờ chình xuống thờ “tỉ chú’(thổ địa giữ đất nhà đang ở)

những người đã cách rất xa đời hiện tại để giữ cửa

Tranh cúng

 là một sản phẩm của tín ngưỡng

 Bộ tranh thờ của người Giáy gồm 36 bức

 Trong bộ tranh thờ có bức tranh chủ tổ sư lục hợp - một nhân vật uy quyền trong tín ngưỡng đạo giáo

 Tranh được vẽ trên giấy dó hoặc vẽ màu hoặc thêu trên vải

 hình vẽ trên tranh được trình bày theo lối kể chuyện

Tranh cúng

6 Tục cúng đầu năm mới

 Vào ngày Tết họ gác bỏ mọi công việc để vui chơi Từ hai mươi tháng Chạp trở đi họ đã sửa soạn ăn tết ,trang hoàng nhà cửa , viết câu đối dán vào cột nhà vào vách.Đêm ba mươi

người Giáy cũng đón giao thừa Chọn giờ tốt trong đêm ba mươi để đi lấy nước pha trà cúng tổ tiên Tục đi lấy nước này cũng là tục xuất hành của họ, nên lúc về bao giờ cũng hái một cành lộc và cành lộc đó được cắm trên bàn thờ

THE END!