Kinh tế tài nguyên nước 1

Ngô Th Thanh Vân biên so n... Theo ph ng cách này, chu trình s khép kín... tái di dân.

TR NG I H C TH Y L I

PGS TS Ngô Th Thanh Vân

BÀI GI NG KINH T

(Dùng cho các l p Cao h c)

HÀ N I – 6/2011

1.4.2 Lu t tài nguyên n c và pháp ch sau lu t

1.5 Nh ng chính sách liên quan đ n qu n lý tài nguyên n c

1.6 C p qu n lý

1.7 Các nhóm dùng n c

1.7.1 Khái ni m chung

1.7.2 Các nhóm dùng n c

1.8 ng b ng Mê Kông và l u v c sông Mê Kông

1.9 Xu th qu n lý tài nguyên n c qu c gia

2.3.2 Phân tích tài chính và kinh t

2.4 Cân b ng cung c p n c và nhu c u dùng n c

Ch ng 3 Kinh t n ng l ng thu đi n

3.1 T ng quan v thu đi n Vi t Nam

3.2 Phân tích chi phí và l i ích

3.2.1 Các b c ti n hành c a ph ng pháp phân tích chi phí l i ích m r ng3.2.2 Xác đ nh các tác đ ng ti m n ng

3.2.3 ánh giá kinh t các tác đ ng và ph ng pháp đánh giá thích h p3.3 Tiêu chí đánh giá d án

3.6 T ng giá tr kinh t , đánh giá h sinh thái

3.7 Kinh t s d ng n c đa m c tiêu

3.7.1 M t thách th c đ cân b ng l i ích – chi phí đ cho s c n thi t

3.7.2 Khó kh n trong vi c cân b ng “Chi phí – l i ích” và “Nhu c u”

3.7.3 B o v môi tr ng và chi phí đ n bù đ i v i công trình thu đi n Yali 3.8 Th o lu n: Ph ng pháp, áp d ng và các h n ch c a chúng

• Kinh t c p n c công c ng

• Kinh t n ng l ng thu đi n

H n n a các h c viên s đ c đ a ra đ ng d ng kinh t đ i v i các v n đ liên quan

đ n qu n lý tài nguyên n c công c ng và đ i v i chi n l c phát tri n quôc gia

Sau khi h c xong môn h c này, các h c viên s :

• Hi u đ c v các khái ni m và ph ng pháp quan tr ng v phân tích kinh t trong

qu n lý tài nguyên n c, hi u đ c các áp d ng và gi i h n đi n hình c a chúng;

Bài gi ng bao g m 4 ch ng, do PGS TS Ngô Th Thanh Vân biên so n

Bài gi ng đ c so n m i nên không tránh kh i thi u sót, tác gi mong nh n đ c

s góp ý c a b n đ c đ l n xu t b n sau đ c t t h n M i đóng góp xin g i v đ a ch email: vanngo@wru.vn

Tác gi

Ch ng 1 QU N LÝ TÀI NGUYÊN N C

Qu n lý tài nguyên n c là t p h p các ho t đ ng mang tính k thu t, th ch , qu n

lý, lu t pháp và v n hành nh m đáp ng yêu c u quy ho ch, phát tri n và qu n lý tài nguyên n c m t cách b n v ng

Qu n lý tài nguyên n c còn có th coi là m t quá trình bao g m toàn b các ho t đ ng quy ho ch, thi t k , xây d ng và v n hành h th ng công trình thu l i

Hình1.1: Qu n lý b n v ng tài nguyên n c

Hình 1.1 cho th y bi u đ khái ni m qu n lý tài nguyên n c vì s phát tri n b n v ng

i m tr ng tâm c a qu n lý tài nguyên n c b n v ng là s cân b ng gi a cung và c u

v n c liên quan t i hàng hoá và d ch v H th ng thu l i (WRS), bao g m c s h

t ng công trình thu l i (t nhiên và nhân t o) và n n t ng th ch , chính sách, pháp

lu t (khuôn kh th ch ), s cung c p hàng hoá và d ch v cho đ i t ng s d ng n c (WU) ây là các ho t đ ng s d ng n c trong c ng đ ng WRS ch cung c p n c cho các h dùng n c (WU) trên c s nhu c u th c t , th ng đ c bi u hi n d i

m c s n sàng tr chi phí n c, ch không ph i là trên c s d đoán m h M c quan tâm th c t c a WU là đi u ki n c n có đ đ m b o s b n v ng c a cung c v s

l ng l n ch t l ng

Các ho t đ ng phát tri n tài nguyên n c di n ra trong m i t ng quan gi a WRS và

(E) và c s ngu n l c xã h i (S) trong ph m vi m t đ n v quy ho ch (l u v c sông, vùng ho c đ t n c) Cùng lúc đó, các ho t đ ng này ch có th đ c th c hi n n u chúng đ c h tr và rút t (E) g m có ngu n n c, đ t và h th ng sinh thái và (S)

g m có ngu n tài chính, nhân l c và c s tri th c C hai c s này đ u c n có đ kh

n ng v n chuy n c n thi t đ duy trì các ho t đ ng s d ng n c Tính b n v ng c a

ho t đ ng đ c bi u th b ng các m i tên đ t nét; nh h ng c a các ho t đ ng th

hi n b ng các m i tên li n nét Hai lo i m i tên này c n đ m b o cho s b n v ng c a các ho t đ ng liên quan t i tác đ ng, n ng l c và cung c u ây là ti p c n "trên

xu ng", ng c l i v i cách ti p c n "d a trên các nh h ng/tác đ ng” truy n th ng Các nhà qu n lý tài nguyên n c s can thi p vào h th ng thông qua hai d ng hành

đ ng: ph ng pháp h ng v cung nh xây d ng c s h t ng, khoan tìm m c, xây

đ p và ph ng pháp h ng v c u đ tác đ ng c u Ng i qu n lý tài nguyên n c b thúc đ y vào nh ng ho t đ ng này do tình tr ng c s ngu n l c xã h i (S) ho c c s ngu n l c môi tr ng (E) Theo ph ng cách này, chu trình s khép kín

Trong quá kh , các nhà qu n lý n c t p trung h u h t s chú ý vào cung, công vi c

ch y u là làm cho nhu c u ngày càng phù h p v i các gi i pháp cung c p n c K t

qu là, nhi u vùng trên th gi i, các l a ch n h p d n là phát tri n c s h t ng công trình thu l i đ u đ c th c hi n, nh ng nhi u n i l i r t khó đ th c hi n các

l a ch n công trình nh v y đ t ng ngu n cung V n đ thi u n c s tr nên r t tr m

tr ng khi nhu c u v n c ngày càng t ng trong th p niên t i Nói tóm l i, m c t ng nhu

c u là không b n v ng gây nên các v n đ mà các th h t ng lai c n đ c gi i quy t

K t qu là các nhà qu n lý tài nguyên n c đ u tin r ng phát tri n c n d a trên nguyên

t c: n c là h u h n và c n chuy n s chú ý t vi c qu n lý cung sang nh h ng c a

c u Qu n lý nhu c u đ c đ nh ngh a nh sau:

Qu n lý theo nhu c u: s phát tri n và th c hi n các chi n l c nh m tác đ ng t i c u

đ đ t t i kh n ng s d ng hi u qu và b n v ng c a m t ngu n l c khan hi m

V n đ chi n l c trong vi c qu n lý tài nguyên n c

S khan hi m ngu n n c ngày càng tr nên tr m tr ng h n và th t s tr thành m i lo

ng i c a th h đ ng th i, các nhà khoa h c và các nhà ho ch đ nh chính sách Nguyên nhân là do s bùng n v nhu c u trong khi ngu n cung c p n c l i gi m Nhu

c u v n c gia t ng do bùng n dân s th gi i L ng cung gi m do các ngu n n c

s n có đ u b khai thác c n ki t và v n n n ô nhi m làm suy gi m ch t l ng các ngu n

n c Hi n tr ng khan hi m n c gia t ng d n đ n s c n thi t ph i tái cung c p n c

đã qua s d ng, và đi u này l i làm n y sinh mâu thu n gi a nh ng ng i s d ng

n c Các c quan qu n lý tài nguyên n c đ c đi u ph i b i các công ty c p n c

đ u th t b i trong vi c áp d ng vai trò m i c a mình trong l nh v c qu n lý l ng c u và

gi i quy t mâu thu n gi a nh ng ng i tiêu dùng n c

Các gi i pháp ch ch t v ngu n n c cho th k t i nh sau:

1 Cân đ i nhu c u: là s đánh giá vi c s d ng n c trong các khu v c nh , s tham gia c a nh ng ng i s d ng n c, s tái cung c p ngu n n c cho các ngành, gi i pháp gi i quy t mâu thu n gi a nh ng ng i s d ng n c, phân

ph i công b ng v chi phí và l i ích s d ng n c gi a nh ng ng i s d ng

hi n t i và nh ng ng i s d ng trong t ng lai, t ng c ng n ng l c th ch

2 B o v ngu n tài nguyên: bao g m vi c qu n lý nhu c u, ch t l ng n c, b o

t n h sinh thái là đ ng l c c a chu trình thu v n

3 Gi i quy t mâu thu n gi a th ng l u – h l u: gi i quy t m t cách công b ng

6 i u ki n b n v ng: cân b ng gi a tài nguyên và nhu c u, s d ng h p lý các ngu n tài nguyên h u h n, t o đi u ki n thích h p cho vi c ph c h i chi phí, đ u

t vào trí tu và n ng l c

Trong khi t t c các gi i pháp trên đây có th thích h p hay không m y thích h p t i

m t vùng nào đó thì s khác bi t gi a các vùng v m c s d ng n c hi n t i, trình đ phát tri n kinh t , m t đ dân s và s bi n đ i c a các ngu n l c s làm thay đ i

h ng u tiên c a t ng vùng

Con ng i s d ng n c đ c chia ra làm hai lo i: n c tiêu th và n c không tiêu

th N c tiêu th là n c s d ng cho nông nghi p, sinh ho t, công nghi p th ng

m i còn n c không tiêu th là n c dùng cho nuôi cá, gi i trí, môi tr ng cho đ ng

v t hoang dã, thu đi n, giao thông thu , tiêu ch t th i

………

Các ví d v phát tri n n c có u tiên theo th t là:

- Phát tri n kinh t

- An toàn l ng th c

- Gi m nghèo trong các th tr n và các vùng nông thôn

- H p nh t và phát tri n cu c s ng nông thôn

Dòng ch y h l u (n u có)

Hình 1-2 Ngu n n c có và nhu c u dùng n c

Ngu n n c s n có đ c phân b r ng rãi nh m a Nó thay đ i d n d n t th p

k này sang th p k ti p theo, do s thay đ i khí h u ho c do xây d ng h ch a ho c

đ i h ng dòng ch y

Ngu n n c có th đ c đo và ho c tính toán b ng mô hình s , v i đ chính xác nào đó ph thu c vào b s li u th y v n và ch t l ng c a chúng

Nhu c u dùng n c là l ng n c đòi h i cho m t m c đích nh t đ nh, ví d s lít

n c cho m t ng i m t ngày ho c mm cho m t lo i cây tr ng trong m t ngày

Nhu c u n c có th là hi n t i ho c t ng lai, và nó có th là hi n t i (ví d liên quan

đ n c s h t ng s n có) ho c ti m n ng (gi thi t là phát tri n h t ng đ y đ và không thi u n c t ngu n) Nhu c u dich v n c là m t ph n c a nhu c u ti m n ng

và đ c gi i h n b i c hai là c s h t ng và ngu n n c s n có

Có th phân bi t gi a nhu c u n c tiêu hao (cho sinh ho t, công nghi p và nông nghi p), và nhu c u n c không b tiêu hao (cho th y s n, giao thông th y và b o v môi tr ng)

V s phân bi t này, h ch a n c làm nhi m v phát đi n là tr ng h p có th

coi là v a tiêu th n c (b ng cách tr n c trong m t kho ng th i gian c a n m, sau đó tháo n c trong kho ng th i gian còn l i trong n m đó) v a không tiêu th

n c (vì n c sau khi qua tu c bin l i tr v ngu n mà không thay đ i v s l ng và

ch t l ng) S đ ho t đ ng th y đi n v th c ch t là không tiêu hao n c

S khác nhau gi a tiêu th n c và không tiêu th n c đ c ch ra nh sau:

Tiêu th n c Không tiêu th n c

Ví d v tiêu th n c và không tiêu th n c

L u ý r ng: ngu n n c và nhu c u n c v nguyên t c là đ c l p v i nhau

Phân ph i n c u tiên có th dành cho n c sinh ho t, cho b o v môi tr ng,

ho c đ cho duy trì m t đ sâu c n thi t cho giao thông th y sông MêKông, dòng

ch y t i thi u c n gi ch đ n c ng t đ ng b ng sông MêKông (đ t canh tác, mà khu v c này có th b nhi m m n b i s xâm th c c a n c bi n n u dòng ch y c a sông nh h n dòng ch y t i thi u)

1 3 Quy ho ch tài nguyên n c

1.3.1 Các ph ng pháp l p quy ho ch

B n thân công tác quy ho ch l n các công c s d ng đ u c n ph i linh ho t i u này

d n t i s thay đ i t m t quá trình l p quy ho ch tuy n tính "linear" thông th ng t i

s ph c p r ng rãi ph ng pháp l p quy ho ch theo vòng xoáy "cyclic" (Hình 2.3) Trên th c t , c n nh n th c m t đi u là vi c l p quy ho ch không ph i theo m t chi u

đ n thu n

Hình 1.3 Ph ng pháp ti p c n quy ho ch "linear" và "Cyclic"

V i ph ng pháp "linear planning", b n ph n chính c a công tác quy ho ch s d ng ngu n n c là phân tích ngu n n c, phân tích nhu c u s d ng, xác đ nh đi u ki n kinh t - xã h i và thi t k h th ng B n b c này mang tính n i ti p, k th a l n nhau Tuy nhiên, đ i v i ph ng pháp “cyclic planning”, tính k th a c a các ho t đ ng này

đ c l p đi l p l i vài l n và ngày càng chi ti t và chính xác h n Do đó ngay t đ u đã

có th n m b t đ c b c tranh toàn c nh v ti m n ng và nh ng nh h ng c a quá trình, dù ch a đ y đ Ngay t đ u c a quá trình, ng i ta đã ti n hành nghiên c u v tính kh thi c a chu i các s vi c và nh ng h u qu không mong mu n Các quy ho ch theo đó c ng s đ c đi u ch nh t ng ng, và đ m b o cho quá trình nghiên c u và

đi u tra sâu h n phù h p v i hoàn c nh th c t M t u đi m n a c a ph ng pháp

"cyclic planning" là nó cho phép s tham gia c a nh ng ng i s d ng n c và t ng tính kh thi c a vi c phân tích kh n ng th c hi n c a h th ng

S khác bi t gi a ph ng pháp "linear planning" ti n hành theo trình t và ph ng pháp "cyclic planning" theo chu trình là cách th c ti p c n quá trình quy ho ch Bên

c nh s khác bi t trong quá trình, còn có s khác bi t v quy mô quy ho ch:

• Quy ho ch đ n m c đích: quy ho ch cho m t m c đích nh c p n c, ho c

t i, ho c ki m soát l l t ho c m t ho t đ ng nào đó;

• Quy ho ch đa m c đích: quy ho ch đ ng th i gi i quy t m t s m c đích nh

t i tiêu, thu l i, c p n c, qu n lý môi tr ng, ki m soát l l t v.v th ng thì

m t quy ho ch nh v y bao g m m t vài quy ho ch đ n m c đích

• Quy ho ch t ng th : là m t cách quy ho ch truy n th ng; đây là s hình thành cho quy ho ch phát tri n nh m khai thác c h i c a các d án đ n hay đa m c đích v ngu n tài nguyên n c t i m t khu v c nào đó trong m t kho ng th i gian c th ; quy ho ch có th bao g m m t h th ng đa thành ph n và có th bao g m c bi n pháp công trình và phi công trình; tuy nhiên, ngày nay chúng ta thiên v xu h ng s d ng thu t ng quy ho ch t ng h p h n là quy ho ch

t ng th

• Quy ho ch toàn di n: là m t quy ho ch đa thành ph n, đa m c đích và nh m vào nhi u m c tiêu (m c tiêu v kinh t , tài chính, chính tr , xã h i và môi tr ng) xem xét c các gi i pháp thay th mang tính công trình và phi công trình; m t quy ho ch t ng th hay m t quy ho ch t ng h p không bao g m nh ng nghiên

c u kh thi chi ti t c a các d án riêng r

Cùng m t v n đ nh trên, s khác bi t d a trên quy mô c a vi c quy ho ch đ c đ a ra:

• Quy ho ch theo ch c n ng: quy ho ch nh m đáp ng nhu c u c th trong

ph m vi m t ngành, nh trong vi c ki m soát l l t, t i hay công tác b o t n t nhiên

• Quy ho ch theo ngành: quy ho ch t ng h p cho m i ch c n ng trong m t

ngành, nh tài nguyên n c hay nông nghi p

• Quy ho ch đa ngành: công tác quy ho ch cho t t c các ngành trong xã h i nh

s d ng đ t, xây d ng, giao thông v n t i, thu l i, v sinh môi tr ng và cung

c p n ng l ng

Xét v khía c nh vùng l i có thêm nh ng s khác bi t, đó là:

• Quy ho ch mang t m qu c gia: m t quy ho ch qu c gia v tài nguyên n c

đ c thi t l p d a trên c s xem xét các u tiên c a qu c gia đó trong vi c phân b ngu n n c v n r t khan hi m trên quan đi m v m c tiêu qu c gia; v khía c nh này m t quy ho ch mang t m qu c gia v tài nguyên n c nên là m t quy ho ch t ng h p

• Quy ho ch c p vùng: c p vùng m t ho t đ ng t ng t c ng s đ c ti n hành, ph thu c vào quy mô c a khu v c; M t quy ho ch c p vùng, v nguyên

t c, không khác so v i quy ho ch mang t m qu c gia

• Quy ho ch cho vùng l u v c sông: lo i hình này là đ c bi t vì nó d a vào các ranh gi i thu v n; v nguyên t c lo i quy ho ch này nên bao hàm nhi u y u t ,

đa m c đích và nh m t i nhi u m c tiêu và do đó nên là m t quy ho ch t ng

h p

Thêm vào đó còn có m t s khác bi t v khuôn kh th i gian:

• Quy ho ch ng n h n: u đi m c a lo i hình này là h u nh không có s b t n

c a b i c nh hình thành nên các đi u ki n biên trong xây d ng quy ho ch;

nh c đi m là m t quy ho ch ng n h n có th thi u m t t m nhìn phát tri n trong t ng lai;

• Quy ho ch dài h n: quy ho ch dài h n nh m đ ra m t vi n c nh trong th i gian dài và m t s đ nh h ng phát tri n cho t ng lai c a m t qu c gia, m t vùng hay m t l u v c sông; nh c đi m l n c a nó là s b t n; và k t qu là quy

ho ch ng n h n d n d n s tr nên quan tr ng h n quy ho ch dài h n; quy

ho ch dài h n do đó s đ c chuy n thành chính sách dài h n (còn đ c g i là quy ho ch chi n l c), trong đó g m nhi u quy ho ch ng n h n, quy ho ch

ng n h n lúc đó ph i có nhi u ph ng án m đ đ t đ c quy ho ch cu i cùng trong dài h n

• M t "ph ng th c k t thúc m " còn đ c g i là "quy ho ch chi n l c"; quy

ho ch chi n l c là s k t h p c a c hai, quy ho ch ng n h n và dài h n; nó

t p trung vào quy ho ch ng n h n v i t t c các ph ng án m có th th c hi n trong t ng lai

• Quy ho ch rolling: k t lu n c a quy ho ch chi n l c là m t quy ho ch c n ph i

c p nh t thông tin th ng xuyên và thay đ i liên t c trong b t k s thay đ i hoàn c nh nào; mô hình quy ho ch này đ c g i là quy ho ch rolling

Có th th y rõ là quy ho ch chi n l c và quy ho ch rolling luôn thúc đ y tính linh ho t

c a quá trình quy ho ch C s d li u và các ph n m m s d ng (H th ng thông tin

v ngu n n c) c n luôn đ c c p nh t liên t c và đ c đi u ch nh phù h p v i b t k

s thay đ i nào ây là thách th c đ i v i các nhà quy ho ch thu l i trong vi c phát tri n và s d ng các công c th t linh ho t

1.3 2 Quy ho ch tài nguyên n c Vi t Nam

Nh ng chu trình quy ho ch bao g m chu k m t n m, chu k 5 n m và quy ho ch chi n

l c 10 n m B n quy ho ch 5 n m c a qu c gia hi n t i cho s phát tri n kinh t xã

h i t n m 2001 đ n 2005

Quy ho ch th y đi n qu c gia B công nghi p

Quy ho ch phát tri n kinh t và xã h i cho

đ ng b ng sông C u Long (bao g m tài

sinh nông thôn đ n n m 2020 duy t n m 2000

Chi n l c qu c gia cho phát tri n th y

N c là m t nhu c u t t y u cho s t n t i c a nhân lo i c ng nh s phát tri n c a b t

k qu c gia lãnh th nào trên th gi i M c dù 3/4 b m t trái đ t đ c bao ph b i

n c, nh ng cùng v i t c đ phát tri n kinh t -xã h i, quá trình công nghi p hoá- đô th hoá, ngu n n c trên toàn th gi i đang b c n ki t và suy thoái nghiêm tr ng, gây ra nhi u h u qu không nh t i ch t l ng cu c s ng c a con ng i c ng nh nh h ng

t i s phát tri n b n v ng c a qu c gia, lãnh th Vi t Nam c ng không ph i là m t ngo i l trong l nh v c này Tuy là m t n c đ c thiên nhiên u đãi cho m t h th ng sông ngòi dày đ c, cùng v i m t b bi n dài d c theo lãnh th , Vi t Nam đang ph i đ i

m t v i tình tr ng khan hi m n c dùng cho c sinh ho t, nông thôn, công nghi p và các l nh v c kinh t khác Các con s v tình tr ng c n ki t, suy thoái và m n hoá n c đang đ t các nhà qu n lý tr c yêu c u kh n thi t nh m tìm ra các gi i pháp pháp ch , kinh t và k thu t phù h p đ c i thi n tình hình B t đ u t nh ng th p niên 1990 c a

th k 20, Chính ph Vi t Nam đã xây d ng m t ch ng trình c th nh m t ng b c xây d ng m t hành lang pháp lý toàn di n v v n đ khai thác, s d ng và qu n lý tài nguyên n c Quá trình xây d ng lu t này luôn đi kèm v i vi c nghiên c u th c t và trao đ i kinh nghi m qu c t (Vu Tien Luc, 2001)

Th ch ngành n c, th ch các quy n v n c là m t n i dung r t m i m so v i các ngành khác nh đ t đai, khoáng s n, môi tr ng v.v… c đi m t nhiên c a tài nguyên n c l i r t phong phú, ph c t i d n t i các m i quan h v tài nguyên n c r t

đa d ng Do đó vi c qu n lý tài nguyên n c đòi h i m t khung th ch thích h p v i

đ c đi m t nhiên c a tài nguyên n c, đ ng th i phù h p v i th ch qu n lý c a n n hành chính qu c gia, ng v i t ng th i k phát tri n c a xã h i

Xây d ng pháp lu t v n c

• ây là m t n i dung quan tr ng b c nh t trong các ho t đ ng qu n lý tài nguyên

n c các n c h u h t đ u đã có Lu t n c; m t s n c đã có lu t t nhi u n m tr c và hi n đang b c sang giai đo n hi n đ i hoá, s a đ i, b sung đ phù h p v i nh ng yêu c u qu n lý n c trong giai đo n m i Vi t Nam

c ng đang trong giai đo n ti p t c th c thi Lu t tài nguyên n c hi n hành, đ ng

th i nghiên c u, đánh giá vi c th c thi Lu t trong các n m qua nh m b sung,

s a đ i Lu t, đáp ng yêu c u qu n lý tài nguyên n c trong giai đo n phát tri n m i c a đ t n c

• M t n i dung mang tính t ng k t l n trong th c ti n xây d ng pháp lu t t i Tây

“Trên th c t , s a đ i ch là s đ nh ngh a l i nh ng nguyên t c chung đã nêu t i

lu t c , nh m ch nh s a l i nh ng sai sót trong vi c áp d ng Lu t”; c n t o c

ch linh ho t cho vi c áp d ng các quy n v n c trong Lu t

• th c thi Lu t n c, nhi u n c đã nh n m nh vi c c n xây d ng các v n

b n h ng d n thi hành ây c ng là m t ho t đ ng mà Vi t Nam đã và đang

th c hi n Chia s v i m i quan tâm c a các đ i bi u, Vi t Nam luôn coi Lu t tài nguyên n c có v trí đ c bi t trong vi c quy đ nh khung pháp lý, h th ng t

ch c qu n lý tài nguyên n c

V qu n lý l u v c sông

• N i dung v qu n lý l u v c sông đã đ c đ c p trong nhi u công trình nghiên

c u H u h t các n c coi l u v c sông là đ n v qu n lý n c quan tr ng, c n

ph i có ch c n ng, nhi m v đ m nh đ qu n lý tài nguyên n c thu c l u v c sông

• Là m t đ n v th y v n th hi n tính h th ng c a chu trình v n đ ng c a n c,

l u v c sông đã đ c các n c coi là m t đ n v qu n lý n c lý t ng Lu t tài nguyên n c c a Vi t Nam c ng đã xác l p vi c qu n lý, khai thác, s d ng,

b o v tài nguyên n c ph i d a trên c s quy ho ch l u v c sông

• Tuy nhiên, c ng gi ng nh m t s n c vùng Nam M , đ xây d ng đ c m t

th ch l u v c sông là c m t quá trình v i nhi u thách th c Hi n t i Vi t Nam, t ch c qu n lý l u v c sông m i ch đ c hình thành nh m t t ch c s nghi p, không có ch c n ng qu n lý nhà n c và m i ch là c quan qu n lý quy

ho ch l u v c sông

• Trong th i gian t i, vi c xây d ng m t c quan qu n lý l u v c sông c n nghiên

c u theo h ng xác l p c quan này ph i là m t c quan qu n lý nhà n c thu c B , có ch c n ng qu n lý tài nguyên n c, v i các nhi m v c p phép v

n c, ki m tra, giám sát vi c th c hi n các quy n v n c

Phân c p qu n lý tài nguyên n c

• ây là m t trong nh ng n i dung đ c đ c p đ n v i nhi u góc đ khác nhau

và v i nhi u ý t ng phân tích phong phú v ý ngh a c a vi c phân c p qu n lý tài nguyên n c

• T u chung l i, các ý t ng phân tích đ u nh n m nh s c n thi t và vai trò quan

tr ng c a phân c p qu n lý xu ng c quan l u v c sông, xu ng đ a ph ng

nh m t o ra s ch đ ng c n thi t cho các c p qu n lý đ a ph ng trong l nh

v c qu n lý tài nguyên n c

• Vi t Nam, ch tr ng phân c p qu n lý nhà n c cho đ a ph ng không ch đang đ c th c hi n trong l nh v c tài nguyên n c mà trong nhi u l nh v c tài nguyên khác Các v n b n thi hành Lu t tài nguyên n c nh Ngh đ nh s 149/2004/N -CP v c p phép th m dò, khai thác, s d ng tài nguyên n c, x

n c th i vào ngu n n c; Ngh đ nh c a Chính ph v x ph t vi ph m hành chính trong l nh v c tài nguyên n c s p đ c trình Chính ph xem xét, ban hành đ u đ c xây d ng v i quan đi m ch đ o là phân c p ch c n ng, nhi m

v cho c quan qu n lý nhà n c đ a ph ng sao cho phát huy h n n a vai trò qu n lý nhà n c c a đ a ph ng trong l nh v c tài nguyên n c

• Trong quy đ nh pháp lu t c a Vi t Nam c ng đã c g ng kh c ph c tình tr ng giao quy n thì ít mà trách nhi m thì nhi u khi n khó th c thi Các báo cáo c ng

đã khuy n cáo v vi c v n b n pháp lu t khi xây d ng thì hay, có ý t ng t t

nh ng khi th c hi n c p đ a ph ng l i không có đ c s h tr đ y đ v k

ho ch, ph ng ti n và các đi u ki n khác

• ây là nh ng kinh nghi m hay đ trong quá trình xây d ng các v n b n h ng

d n thi hành các ngh đ nh c a Chính ph s có quy đ nh c th h n, đ y đ h n các n i dung nh m th c thi đ c ngh đ nh

Chuy n nh ng quy n v n c

• ây là m t n i dung đ c nhi u qu c gia đ c p đ n Quy n v n c đ c quy

đ nh trong pháp lu t v n c c a Vi t Nam bao g m quy n s h u toàn dân v tài nguyên n c, các quy n c a c quan qu n lý tài nguyên n c, các quy n

c a t ch c, cá nhân th m dò, khai thác, s d ng tài nguyên n c, x n c th i vào ngu n n c Ngoài ra m t s quy n khác v n c liên quan đ n chuy n

nh ng thì theo pháp lu t c a Vi t Nam, quy n s h u toàn dân thu c di n không đ c chuy n nh ng, mua bán M t s quy n s d ng tài nguyên khác

nh quy n s d ng đ t đai thì đ c lu t pháp cho phép chuy n nh ng Quy n khai thác, s d ng tài nguyên n c, x n c th i vào ngu n n c hi n ch a

đ c lu t pháp Vi t Nam cho phép chuy n nh ng

• Tuy nhiên, qua nghiên c u b c tranh t ng th v chuy n nh ng quy n n c,

m t câu h i đ t ra là v i tác d ng t t nhi u m t c a vi c chuy n nh ng quy n

n c nh s d ng n c h p lý h n, ti t ki m n c h n, Nhà n c có ngu n thu đ đ a vào qu n lý tài nguyên n c, khuy n khích th tr ng n c phát tri n kéo theo s phát tri n c a n n kinh t qu c dân, h tr cho c quan nhà n c trong qu n lý tài nguyên n c thì Vi t Nam s ti p c n quy n này nh th nào

ây qu là m t v n đ c n đ c xem xét đ i v i l nh v c qu n lý tài nguyên

n c sao cho qu n lý tài nguyên n c đ ng b v i qu n lý tài nguyên khác nh

đ t đai và hoà nh p v i n n kinh t th tr ng theo đ nh h ng xã h i ch ngh a

Các đi u ki n đ th c hi n chuy n nh ng quy n s d ng n c

Tuy pháp lu t v tài nguyên n c c a Vi t Nam ch a quy đ nh vi c chuy n nh ng quy n s d ng n c nh ng theo xu th phát tri n c a qu n lý tài nguyên n c, nh ng

n i dung v chuy n nh ng quy n s d ng n c đã đ c th c thi trên th gi i đ u là

nh ng ý t ng c n đ c quan tâm nghiên c u

có th th c hi n đ c chuy n nh ng quy n s d ng n c, c n có các b c chu n b các đi u ki n c n thi t:

- Tiêu chu n, ph ng pháp và t ch c giám sát và đánh giá tài nguyên n c

Phân b n c

• Nhi u qu c gia đ a ra m t ph ng pháp lu n t ng th v phân b n c theo

h ng ng i s d ng, theo h ng c quan qu n lý nhà n c quy t đ nh và theo h ng th tr ng

• Vi t Nam, vi c phân b n c đang đ c s quan tâm r t l n c a các c quan

qu n lý nhà n c v tài nguyên n c thông qua các ho t đ ng đang đ c kh n

tr ng ti n hành nh : đi u tra, đánh giá các ngu n n c m t, n c d i đ t thu c ph m vi các l u v c sông và các đ a bàn tr ng đi m; đi u tra, đánh giá tình hình khai thác, s d ng tài nguyên n c, x n c th i vào ngu n n c các khu v c t ng ng Trên c s các thông tin thu đ c t vi c đi u tra, đánh giá, c quan qu n lý nhà n c v tài nguyên n c s xây d ng quy ho ch, k

ho ch phân b ngu n n c

• Vi t Nam th y vi c phân b n c nên đ c áp d ng theo h ng linh ho t M t

m t c n t ng c ng qu n lý nhà n c, m t khác c n phát huy quy n v n c

c a nh ng ng i đ c c p phép, thông qua c ch h p lý v th tr ng n c (chuy n nh ng quy n) n c s đ c phân b , s d ng h p lý h n, kinh t

h n ng nhiên Nhà n c v n ph i n m vai trò qu n lý đ vi c khai thác, s

d ng phù h p v i chi n l c tài nguyên n c, quy ho ch l u v c sông

• Quy n phân b n c đ c c th trong vi c phê duy t quy ho ch l u v c sông,

c p phép v n c

ánh giá nh c đi m c a h th ng qu n lý n c c

• ây là m t trong nh ng công vi c r t c n thi t đ nh n di n đ c th c tr ng

qu n lý tài nguyên n c m i n c Vi t Nam trong công cu c đ i m i, c i cách hành chính qu c gia, vi c đánh giá nh c đi m c a h th ng qu n lý n c

e) Bi n pháp giám sát, thanh tra, ki m tra

Qu n lý tài nguyên n c và xây d ng h t ng c s đ khai thác, s d ng tài nguyên n c

• T i m t s n c trên th gi i trong nh ng th p niên qua, vi c đ u t cho

qu n lý n c và đ u t cho xây d ng c s h t ng đ khai thác, s d ng tài nguyên n c là không cân x ng Các n c đang phát tri n đã tr i qua m t giai

đo n khá dài t p trung đ u t cho vi c xây dung các công trình khai thác, s

d ng n c đ đ i phó v i tình tr ng thi u h t l ng th c, phòng, ch ng l , l t v.v…; trong khi đó, đ u t cho qu n lý tài nguyên n c, xây d ng lu t pháp, c

ch , chính sách, th ch qu n lý, giáo d c đào t o, nâng cao nh n th c c ng

đ ng v.v… ch a đ c đúng m c

• Vi t Nam tr c đây m t m c đ nào đó c ng có tình tr ng trên V i s ban hành pháp lu t v tài nguyên n c, xây d ng h th ng qu n lý tài nguyên

n c tách v i qu n lý các ho t đ ng d ch v v n c; b c đ u chú tr ng đ u

t cho các ho t đ ng đi u tra c b n v tài nguyên n c, th c hành các ch c

n ng qu n lý nhà n c v tài nguyên n c, đã t ng b c đ a vi c qu n lý tài nguyên n c đáp ng v i nhi m v đ t ra Hi n nay, nhi m v hàng đ u trong

qu n lý tài nguyên n c là xây d ng h th ng v n b n quy ph m pháp lu t v tài nguyên n c đ làm công c pháp lý cho qu n lý Ti n hành các ho t đ ng b o

v tài nguyên n c, phòng, ch ng ô nhi m, suy thoái, c n ki t, chú tr ng đ c

bi t t i qu n lý n c d i đ t

H th ng thông tin v tài nguyên n c

Vai trò c a h th ng thông tin v tài nguyên n c đ i v i vi c qu n lý tài nguyên n c

có m t v trí đ c bi t quan tr ng

Vi t Nam chia s sâu s c v i các ý t ng c n th y rõ t m quan tr ng c a thông tin trong vi c qu n lý tài nguyên n c Hi n nay, khía c nh đ u t cho qu n lý thông tin đã

đ c chú ý v i vi c Chính ph ban hành Ngh đ nh s 162/2003/N -CP ban hành Quy

ch thu th p, qu n lý, khai thác, s d ng d li u, thông tin v tài nguyên n c Tuy nhiên, Vi t Nam đang g p khó kh n v tài chính cho vi c đ u t xây d ng các m ng thông tin, h th ng thi t b v.v… nên đ phát huy vai trò c a thông tin trong qu n lý tài nguyên n c đang còn nhi u thách th c (Vu Tien Luc, 2001)

Giáo d c, tuyên truy n

• Giáo d c, tuyên truy n, ph bi n pháp lu t v n c, nh t là các quy n v n c

r ng kh p trên toàn qu c là chìa khoá c a s thành công cho vi c th c thi pháp

lu t, th c thi các quy n v n c Ch khi mà t t c ng i s d ng n c c ng

nh t ch c, cá nhân liên quan v m t pháp lý t i n c b t k n i nào, b t k

c ng v công tác nào đ u nh n th c đ c đ y đ pháp lu t v tài nguyên

n c, các quy n v khai thác, s d ng tài nguyên n c theo lu t đ nh thì vi c

qu n lý tài nguyên n c, th c thi Lu t tài nguyên n c, th c thi các quy n v

n c m i đ t đ c k t qu t t đ p

• ây là m t trong nh ng bài h c kinh nghi m mà nhi u n c trên th gi i đã đ a

ra và c ng là m t trong nh ng kinh nghi m c n và s đ c áp d ng t i Vi t Nam

V nguyên t c ng i s d ng n c ph i tr ti n, ng i gây ô nhi m ph i tr ti n

• ây là nguyên t c c n đ c nghiên c u áp d ng Vi t Nam áp d ng nguyên

t c này là m t th hi n c a vi c s d ng công c kinh t trong qu n lý n c Tuy nhiên vi c áp d ng nguyên t c này c n ph i phân đ nh rõ các đ i t ng dùng

- i t ng khai thác, s d ng n c khác c n ph i áp d ng m c giá n c, thu n c, phí d ch v n c phù h p v i l i nhu n ho c ti n ích thu đ c,

đ ng th i h ng vi c s d ng n c theo h ng h p lý, ti t ki m

Các ph ng án th ch đ phân b n c

• th c hi n đ c vi c phân b n c c n ph i th c hi n nhi u b c Các b c

có m i quan h ch t ch v i nhau

- Tr c h t c n xây d ng quy ho ch l u v c sông Quy ho ch l u v c sông

đ c hi u theo đúng Lu t tài nguyên n c c a Vi t Nam là “quy ho ch v

b o v , khai thác, s d ng ngu n n c, phát tri n tài nguyên n c, phòng,

ch ng và kh c ph c h u qu tác h i do n c gây ra trong l u v c sông”

Hi n nay các ngành, các đ a ph ng th c hi n vi c khai thác, s d ng n c

ch a d a trên c s quy ho ch l u v c sông M t s ho t đ ng khai thác, s

d ng n c mang tính tu ti n M t s ngành hi n ch chú ý đ n quy ho ch chuyên ngành, thi u s ph i h p gi a các m c tiêu dùng n c C quan qu n lý tài nguyên n c đang th c hi n các bi n pháp phân b n c đ kh c ph c tình

k quy ho ch l u v c sông

Trên c s quy ho ch l u v c sông, các quy ho ch chuyên ngành nh quy

ho ch thu l i, quy ho ch thu đi n, quy ho ch c p n c sinh ho t đô th v.v…

s đ c xây d ng sao cho phù h p v i quy ho ch l u v c sông, không mâu thu n v i các quy ho ch chuyên ngành khác

ây là m t vi c làm khó kh n vì th c tr ng hi n nay ch a có m t quy ho ch l u

v c sông nào hoàn ch nh và đ c c p có th m quy n phê duy t ng th i các ngành, m c đ khác nhau đã và đang có quy ho ch chuyên ngành, ph c v

m c tiêu khai thác, s d ng n c riêng c a m i ngành Do v y, ph ng h ng

ti p c n xây d ng quy ho ch l u v c sông là đ ng th i xây d ng n i dung đ y

đ v quy ho ch l u v c sông làm c s cho vi c thi t k quy ho ch l u v c sông c th , v a đi u tra, kh o sát, đánh giá th c tr ng các quy ho ch chuyên ngành v tài nguyên n c đ c p nh t, nâng c p xây d ng quy ho ch l u v c sông

- Ngoài vi c c p nh t, nâng c p, t ng h p các quy ho ch chuyên ngành v tài nguyên n c đ xây d ng quy ho ch l u v c sông c n xây d ng quy ho ch

t ng h p tài nguyên n c các đ a ph ng, vùng lãnh th đ m t m t ph c

v vi c khai thác, s d ng, b o v tài nguyên n c t i đ a ph ng, ph c v

nh ng yêu c u c p thi t phát tri n kinh t đ a ph ng, m t khác t ng h p, nâng c p xây d ng quy ho ch l u v c sông

- Cách ti p c n có tính ch t nguyên t c đây là l y quy ho ch l u v c sông làm c s đ xây d ng quy ho ch chuyên ngành, quy ho ch đ a ph ng;

đ ng th i t ng h p quy ho ch chuyên ngành, quy ho ch đ a ph ng hi n có

đ xây d ng quy ho ch l u v c sông Quy ho ch l u v c sông là m t quá

trình ch không ph i là m t d án đ c thi t k m t cách c ng nh c, nó c n

đ c đ nh k rà soát, b sung đ đáp ng nh ng yêu c u m i

Các d án quy ho ch l u v c sông ph i ch ra đ c b c đi và th t u tiên trong vi c th c hi n (Vu Tien Luc, 2001)

Các ph ng án đ xây d ng quy n s d ng n c

• hình thành đ c các quy n s d ng n c c n có tr c tiên là quy ho ch l u

v c sông làm c s phân b tài nguyên n c, c p phép v tài nguyên n c

ng v phía ng i khai thác, s d ng n c thì c n ph i bi t nh ng thông tin

v quy ho ch l u v c sông liên quan đ n nhu c u khai thác, s d ng n c c a mình đ t đó xây d ng h ng đ u t m t cách h p lý và kh thi M t khác,

vi c ng i khai thác, s d ng n c khi có đ c nh ng thông tin c n thi t v quy ho ch l u v c sông thì có c s đ đòi h i quy n khai thác, s d ng n c

c a mình theo pháp lu t, phát huy đ c quy n dân ch c a mình nói chung, quy n v n c nói riêng

• xây d ng đ c quy n v n c, m t n i dung r t c b n là ph i xác đ nh

đ c các nhu c u s d ng n c không tiêu hao N u các nhu c u c p n c là

m t lo i hình s d ng n c có tiêu hao nh n c ph c v sinh ho t, nông nghi p, công nghi p v.v… đ c xác đ nh trên c s kh i l ng n c dùng thì

vi c xác đ nh nhu c u s d ng n c v i ý ngh a không tiêu hao là m t h ng

ti p c n khác ng nhiên các s d ng không tiêu hao này c ng nh s d ng

có tiêu hao đ u ph i n m trong n i dung quy ho ch l u v c sông Có m t s lo i

s d ng không tiêu hao nh :

- S d ng n c cho cân b ng môi tr ng sinh thái, b o đ m dòng ch y sinh thái, b o v các vùng đ t t, đ t ng p n c; b o đ m c nh quan du l ch;

• M t n i dung đi n hình cho vi c hình thành quy n v n c và vi c c p gi y phép cho ng i có nhu c u ng nhiên vi c đ c h ng quy n này bao gi

c ng đi kèm theo các đi u ki n do pháp lu t quy đ nh Các đi u ki n này không

ph i là cách gây khó d cho ng i có gi y phép mà đ b o v l i ích chung cho

m i ng i c ng đ c h ng các quy n v n c, đ làm sao các ti m n ng c a

n c đ c khai thác t t nh t, hi u qu nh t, ph c v l i ích c ng đ ng, l i ích

qu c gia, đ ng th i b o v đ c ngu n tài nguyên quý giá này

• th c thi quy n v n c, Vi t Nam ban hành Ngh đ nh s 149/2004/N -CP

v c p phép th m dò, khai thác, s d ng tài nguyên n c, x n c th i vào

c b n c a các bên liên quan đ a các quy đ nh c a Ngh đ nh vào th c thi thu n l i trong đ i s ng, các thông t h ng d n thi hành th t c c p phép

đ c ban hành ngay sau Ngh đ nh đ c ban hành

Các bi n pháp b o đ m quy n t p t c đ a ph ng

• Quy n v n c mang tính t p quán đ a ph ng Vi t Nam th hi n m t s

n i dung, trong đó rõ nh t là quy n cho n c ch y qua (Easement wright/wright

of way) Quy n này đ c hình thành t xa x a mà m t bi u hi n c a nó là

ng i vùng đ t th p không đ c ng n n c gây úng ng p cho ng i vùng

đ t phía đ t cao Trong quá kh làng trên xóm d i Vi t Nam đã t ng gây nhi u tranh ch p mang tính b o l c v vi c làng d i ng n không cho n c làng trên ch y qua V quy n này, i u 33 Lu t tài nguyên n c và các đi u 274,

275, 282 và 284 B Lu t dân s c a Vi t Nam c ng đã đi u ch nh, xác l p

• M t khía c nh n a c a vi c b o đ m quy n t p t c đ a ph ng là vi c b o v

v sinh cho các ngu n n c n u ng c a làng b n mi n xuôi c ng nh mi n núi làng xã Vi t Nam, t x a đã có quy đ nh v vùng đ t xung quanh gi ng n c

n c a làng ph i đ c b o đ m v sinh; đ i v i m t s ngu n n c n, không

đ c d t trâu, bò qua, không đ c r a rau c , tay chân, t m gi t ngay t i ngu n

n c đó m t s vùng núi phía B c và cao nguyên mi n Trung, đ ng bào dân

t c thi u s r t coi tr ng m t s ngu n n c đ n u ng Tây Nguyên, ng i

ch c a ngu n n c do b n làng b u ra, trong m t s tr ng h p ng i này còn có quy n n ng t ng đ ng v i tr ng b n trong nh ng quy t đ nh v b o

v ngu n n c

Lu t pháp Vi t Nam v i nh ng quy đ nh c a mình luôn tôn tr ng nh ng t p quán đ a

ph ng trong vi c b o v ngu n n c Hi n đã có nh ng quy đ nh c a Lu t giao cho chính quy n đ a ph ng có trách nhi m quy đ nh vùng b o h v sinh đ i v i ngu n

n c ph c v sinh ho t (Kho n 8 i u 15 Ngh đ nh s 179/1999/N -CP)

M t cách ti p c n khác nh m b o đ m quy n v n c theo t p t c c a đ a ph ng là

vi c phân c p quy n c p phép v n c cho đ a ph ng Trong nh ng l n so n th o

g n đây nh t v quy n c p phép khai thác n c đ s n xu t thu đi n, thay vì th m quy n c p phép tr c đây t 500 kW tr lên thu c c p B thì này t 2.000 kW tr lên

m i do B c p phép

Quy n s d ng n c Vi t Nam

Vi t Nam c ng đã và đang xây d ng m t h th ng hoàn thi n các quy ph m pháp lu t

và các ho t đ ng b o v tài nguyên n c, h n ch các h u qu do n c gây ra

V quy n s h u tài nguyên n c, tài nguyên n c thu c s h u toàn dân, do Nhà

n c qu n lý th ng nh t Các t ch c và cá nhân có quy n khai thác và s d ng tài nguyên n c cho sinh ho t và s n xu t và có trách nhi m phòng, b o v và ki m soát tài nguyên n c c ng nh ng n ch n các thi t h i do n c gây ra Nhà n c b o v các quy n và l i ích h p pháp c a các cá nhân và t ch c trong vi c khai thác và s

d ng n c

V khai thác và s d ng n c, các cá nhân và t ch c có quy n khai thác và s d ng

n c dùng cho sinh ho t, nông nghi p, công nghi p v.v và các m c đích do Lu t đ nh,

đ c quy n h ng l i t vi c khai thác s d ng n c, đ c phép bán, cho thuê, th a

k và th ch p các tài s n đ u t vào vi c khai thác, s d ng n c, đ c đ n bù trong

tr ng h p b rút gi y phép khai thác, s d ng n c tr c th i h n nh m m c đích an ninh qu c phòng ho c l i ích qu c gia, l i ích công c ng, đ c quy n khi u n i, kh i

ki n đ i v i hành vi vi ph m các quy n c a h Các quy n và l i ích h p pháp c a h

đ c Nhà n c b o v

V vi c x n c th i vào ngu n n c, quy n này bao g m vi c đ c b i th ng khi

b thay đ i đ a đi m ho c th i h n x n c, đ c khi u n i, kh i ki n đ i v i các hành

vi vi ph m quy n c a h và các quy n khác do lu t ghi nh n Các cá nhân và t ch c x

n c th i ph i có các ngh a v sau: áp d ng các bi n pháp x lý n c th i thích h p

tr c khi x n c và ph i b i th ng n u vi ph m các quy đ nh pháp lu t v x n c

th i và gây thi t h i, tr phí và l phí c p phép x n c th i vào ngu n n c

V quy n u tiên v n c, n c khai thác và s d ng cho sinh ho t đ c u tiên

hàng đ u trong các m c đích khai thác và s d ng khác, sau đó là n c cho ch n nuôi,

tr ng tr t, nuôi tr ng thu s n, n c cho các công trình công nghi p và các vi n nghiên

c u khoa h c quan tr ng, n c cho các ch ng trình an ninh l ng th c và các cây công nghi p có giá tr cao

V quy n d n n c, các cá nhân và t ch c khai thác, s d ng ho c x n c h p

pháp đ c quy n d n n c qua đ t có tài s n li n k thu c quy n qu n lý và s d ng

c a các cá nhân và t ch c khác

V cung c p n c và d n c ng thái qua b t đ ng s n li n k , pháp lu t Vi t nam

cho phép d n n c và c ng th i qua b t đ ng s n li n k thu c cá nhân và t ch c khác n u phù h p v i đi u ki n t nhiên mà không ng n ch n ho c c n ngu n n c

ch y qua

V t i tiêu và c ng x cho tr ng tr t, ng i s d ng đ t tr ng tr t có nhu c u t i

ho c x n c có quy n yêu c u ng i s d ng đ t li n k cho d n đ ng đ th c hi n các đi u này (Vu Tien Luc, 2001)

1.4 2 Lu t tài nguyên n c và pháp ch sau lu t

Lu t tài nguyên n c đ c Qu c h i thông qua vào tháng 5/1998 Trong khung

c a lu t có m t s các ngh đ nh đ c phát tri n đ th c hi n n i dung c a lu t Vi c thông qua lu t đã xác đ nh trách nhi m

Trong khung c a lu t có m t s các ngh đ nh đ c phát tri n đ th c hi n n i dung c a lu t Vi c thông qua lu t đã xác đ nh trách nhi m c a Nhà n c đ i v i qu n lývà b o v tài nguyên n c, và ch rõ r ng tài nguyên n c tr thành trách nhi m b o

v c a toàn dân d i s qu n lý th ng nh t c a nhà n c i u này cho r ng tài nguyên n c là tài s n c a Qu c gia và b o v tài nguyên n c là nhi m v c a toàn dân

Lu t tài nguyên n c bao g m nhi u khái ni m và nguyên t c đ c ch p nh n

qu n lý th c hi n tài nguyên n c c a qu c t Nó th hi n m t ph ng pháp ti p c n

t ng h p đ i v i tài nguyên n c, bao g m s l ng, ch t l ng, n c m t và n c

ng m Nó c ng th hi n ph ng pháp ti p c n đ i v i quy ho ch và qu n lý tài nguyên

n c Do đó lu t tài nguyên n c đi qua qu n lý hành chính c p qu c gia và ranh gi i

c p đ a ph ng Nó đ a ra m t khái ni m v quy n n c, v i s u tiên cho s d ng

n c sinh ho t Ngh a v v tài chính c a ng i dùng n c là bao g m c v tr ti n cho s làm ô nhi m n c M t s ti p c n k t h p ho c th ng nh t h n đ i v i qu n lýnhà n c đ c bi u th bao g m thành l p h i đ ng tài nguyên n cqu c gia c p trung ng và t ch c l u v c sông c p c s nh là t v n, c ng tác và c quan quy ho ch

i u 57 c a lu t tài nguyên n c xác đ nh qu n lý nhà n c v tài nguyên n c đó là: Trích đi u 57 c a lu t TNN:

i u 57 N i dung qu n lý nhà n c v tài nguyên n c

N i dung qu n lý nhà n c v tài nguyên n c bao g m:

1 Xây d ng và ch đ o th c hi n chi n l c, quy ho ch, k ho ch, chính sách v b o

v , khai thác, s d ng, phát tri n tài nguyên n c; phòng, ch ng và kh c ph c h u qu tác h i do n c gây ra;

2 Ban hành và t ch c th c hi n các v n b n pháp lu t, quy trình, quy ph m, tiêu

chu n v tài nguyên n c;

3 Qu n lý công tác đi u tra c b n v tài nguyên n c; d báo khí t ng th y v n,

c nh báo l , l t, h n hán và các tác h i khác do n c gây ra; t ch c nghiên c u, áp

d ng ti n b khoa h c, công ngh , l u tr tài li u v tài nguyên n c;

4 C p, thu h i gi y phép v tài nguyên n c;

5 Quy t đ nh bi n pháp, huy đ ng l c l ng, v t t , ph ng ti n đ phòng, ch ng,

kh c ph c h u qu l , l t, h n hán, x lý s c công trình thu l i và các tác h i khác do

n c gây ra;

6 Ki m tra, thanh tra vi c ch p hành và x lý các hành vi vi ph m pháp lu t v tài

nguyên n c; gi i quy t tranh ch p, khi u n i và t cáo v các hành vi vi ph m pháp

nguyên n c, so n th o th ch và t ch c, giáo d c, nh n th c và t v n, và phát tri n ngu n nhân l c

C quan qu n lý và quy ho ch đ u tiên v tài nguyên n c Vi t Nam đ c thi t

l p theo l u v c sông i u 59 nói rõ ràng qu c h i s quy t đ nh chi n l c đ u t cho công trình th y l i v m c quan tr ng qu c gia Chính ph s duy t quy ho ch c a các

l u v c sông l n và các d án th y l i quan tr ng B NN & PTNT có trách nhi m duy t quy ho ch l u v c sông, các h th ng th y l i d i s y quy n c a chính ph i u

64 c a lu t tài nguyên n c cung c p vi c thành l p các t ch c qu n lý l u v c sông

nh là m t ph ng ti n qu n lý l u v c sông Vi t Nam Các t ch c l u v c s ng

ho t đ ng d i s ki m soát c a MARD

Trong khi lu t tài nguyên n c cung c p c s c b n m nh v qu n lý th c hi n tài nguyên n c, nó là m t khung ch ng trình mà h u h t các đi u c a lu t, không cung c p chi ti t đ y đ cho vi c th c hi n Nh v y còn có nhi u v n đ c n ph i làm

rõ trong vi c phát tri n pháp ch và chính sách trong t ng lai

M c r ng nh t v quy ho ch qu c gia và phát tri n chi n l c đ c cung c p trong nhóm chi n l c phát tri n kinh t – xã h i cho n m 2001 – 2010 M t s chi n l c liên quan đ n n c và m c tiêu đ c trình bày trong các tài li u (Ph m Tuy t Mai 2002)

Trong h u h t các tr ng h p các b khác nhau đã chu n b k ho ch phát tri n 5

n m ho c 10 n m cho các l nh v c c a h v nhi m v c ng nh k ho ch Master

qu c gia t ng h p là u tiên hàng đ u, và nó đ c mong ch s b t đ u nhi m v quan

B ng sau s tóm t t công vi c hi n đang đ c ti n hành (ho c l p k ho ch ti n hành trong t ng lai g n) đ phát tri n chi n l c và k ho ch hành đ ng cho ngành

Lu t b o v môi tr ng quy đ nh vi c b o v môi tr ng Nó cho bi t t m quan

tr ng c a môi tr ng đ i v i cu c s ng c a con ng i và c ng nh là đ i v i phát tri n

xã h i, v n hóa, kinh t c a đ t n c, dân t c và nhân lo i B o v môi tr ng nh qui

đ nh trong lu t b o v môi tr ng, bao g m các ho t đ ng nh m b o v s c kho , duy trì môi tr ng s ch đ p, c i thi n môi tr ng, b o đ m cân b ng sinh thái, ng n ng a các tác đ ng có h i c a con ng i và thiên nhiên đ i v i môi tr ng, khai thác h p lý và

ti t ki m và s d ng tài nguyên thiên nhiên

Lu t khoáng s n

Lu t khoáng s n đ c thông qua vào tháng 3 n m 1996 Ph m vi c a lu t khoáng

s n bao g m qu n lý, b o v , đi u tra kh o sát đ a ch t c b n c a tài nguyên khoáng

s n, và các ho t đ ng bao g m kh o sát, th m dò, khai thác và công ngh m ch bi n khoáng s n c ng và n c khoáng và n c nóng t nhiên Nó xác đ nh khoáng s n là tài nguyên d i đ t ho c trên m t đ t d i d ng tích lu t nhiên c a qu ng có ích

ho c các ch t khoáng s n tr ng thái c ng, l ng ho c khí, mà chúng có th khai thác

đ c ngay ho c trong t ng lai - đó là n c ng m V i m t đ nh ngh a này, các ho t

đ ng ch c ch n v khai thác và b o v tài nguyên n c có th có m c đích gi ng nh

v y i u này bao g m khai thác n c ng m và cát đá s i và đ t b và vùng lòng sông su i

Quy n n c và t p quán dùng n c

Lu t tài nguyên n c cung c p c s cho m t h th ng c p phép đ i v i phân ph i

n c m t và n c ng m và n c th i đ c qu n lý b i b NN&PTNT m c dù h th ng này ch a đ c th c hi n t khi có h ng d n lu t c n thi t, các đào t o th ch và các

so n th o khác ch a đ c th c thi

Trong khi đó n c đ c phân ph i theo các tiêu chu n khác nhau ho c nh ng quy n implicit

Lu t tài nguyên n c và các pháp ch khác h ng d n nh ng quy t đ nh th c

hi n VD đi u 7 c a ngh đ nh th c thi chung (179/1999/ND – CP) d i lu t tài nguyên

n c ch ra r ng, trong đi u ki n h n hán, n c đ c phân ph i theo các th t u tiên

nh sau: dùng n c sinh ho t t i thi u, ch n nuôi và th y s n, dùng cho khoa h c và công nghi p, an toàn l ng th c và cây tr ng trong đi u ki n ti t ki m n c cao và các

m c đích khác Nh ng h ng d n này s giúp thi t l p các lu t l cho v n hành các công trình th y l i

gi i quy t các mâu thu n dùng n c c ng nh hình thành b quy n n c không chính th c b NN&PTNT và các nhà phân tích đã s d ng các tài li u này B NN&PTNT đã ch ra, VD ph i c g ng đ a hình th c s d ng n c h p lý và có s n theo h th ng c p phép nh nó đang đ c phát tri n i u này s b o v ng i đang dùng n c, liên quan đ n ng i dùng n c m i trên cùng ngu n n c đó B nh n

th y r ng đi u này s đòi h i (b n kê tài nguyên) c a l ng n c dùng hi n có, có th bao g m m t quá trình đ ng ký cho ng i dùng n c thành h th ng

gi i quy t các mâu thu n B đã c g ng th c hi n nh ng quy n n c nói chung đ c ch p nh n VD các ch s h u đ t vùng h l u b ng cách ng n ch n

nh ng s th i n c t nhiên C ng nh v y nh ng ng i hi n đang dùng n c s không m t quy n dùng n c thông qua các ho t đ ng c a ng i dùng n c m i & dùng n c vùng th ng l u Nh ng h ng d n chung đ c ch p nh n này tuy v y

s s a đ i các quy ho ch phát tri n và qu n lý n c đã đ c phát tri n và đ c duy t phân ph i n c và gi i quy t mâu thu n

Trong th i gian khan hi m n c, vi c u tiên đ u tiên là cho c p n c sinh ho t

Hi n t i, nông nghi p là ngành tiêu th n c nhi u nh t M c d u nông nghi p s duy trì các h dùng n c nhi u nh t, nh ng khác h n dùng n c v i giá tr n c cao s

t ng m i t ng quan cho nông nghi p B NN&PTNT nh n th y r ng nh ng ph ng

ti n công b ng và theo lu t pháp đ i v i phân ph i l i n c đ n vi c s d ng n c v i giá tr n c cao đ c đòi h i

V n hành h ch a c ng bao g m vi c c nh tranh gi a phòng l , nó c n m t dung tích tr n c l n nh t cho mùa l , và du l ch, v i m c n c tr cao s giúp cung c p l i ích v th m m Các mâu thu n và các đ ngh đ i v i chính ph v phân ph i và qu n

lý n c là nói chung c ng nh các n c khác B NN&PTNT đ c đ ngh gi i quy t

tái di dân H i đ ng tài nguyên n c qu c gia c ng có vai trò gi i quy t mâu thu n, t

v n cho chính ph gi i quy t các mâu thu n liên quan đ n các ngành n c gi a các b ,

c quan ho c các t nh ho c các chính quy n đ a ph ng

1.5 Nh ng chính sách liên quan đ n qu n lý tài nguyên n c

Ngành n c không có chi n l c t ng h p và k ho ch hành đ ng t i c p nhà

n c ho c c p l u v c, nh ng chi n l c và k ho ch hành đ ng đã đ c chu n b cho m t s ti u ngành

Quy ho ch cho phát tri n tài nguyên n c đ n n m 2010 có nh ng thành ph n sau:

1- C ng c các thành t u trong l nh v c th y l i thông qua nâng c p c i t o và duy trì và qu n lý nh ng công trình hi n có đ l i d ng t t nh t công su t thi t k c a công trình

2- T nay đ n n m 2010 c n ph i xây d ng các công trình m i đ cung c p 30 t

m3n c cho các m c đích phát tri n H n n a tài nguyên n c ph i đ c qu n lý và

b o v toàn b

3- T ng c ng công su t phòng l c a sông và h th ng đê bi n, phân ph i dân c

và t o ra m t k ho ch s n xu t h p lý mà nó ph i k đ n ch đ l c a các l u v c khác nhau đ phòng l đ c d dàng h n

Chính sách phát tri n tài nguyên n c c a Vi t Nam (B NN&PTNT 199) đã có

m t chi n l c phát tri n hàng đ u cho các công trình th y l i ch y u, ch ng l , nâng

c p h th ng t i tiêu, h th ng cung c p n c, ch ng nhi m m n Tuy v y nó c ng bao g m s bày t v chính sách đ c xác đ nh nh là:

Ti n đ n s tham gia c a Vi t Nam t i h i ngh th gi i II v n c t i Hague, B NN&PTNT, hi p h i khoa h c và h i công ngh Vi t Nam (VUSTA) và c ng tác vì n c toàn c u ti n hành hai cu c h i th o đ th o lu n và thông qua t m nhìn an toàn n c

qu c gia và khung hành đ ng (Hà N i, tháng 3 và 9, 2000) M c dù nh ng tài li u này không ph i là chính sách c a chính ph chính th c, chúng v n phù h p v i lu t tài nguyên n c và bi u hi n m t ti ng nói có ích v m c tiêu chính sách r ng rãi cho ngành n c T m nhìn an toàn n c qu c gia vào th k 2 bi u th 27 thông tin nh sau

- N c s ch và các ph ng ti n v sinh cho con ng i

- N c cho an toàn l ng th c và phát tri n kinh t xã h i

- B o t n h sinh thái n c

- Ng n ng a và gi m tác h i do n c gây ra

- Giá n c h p lý

- C ng tác trong vi n c nh qu n lý t ng h p tài nguyên n c có hi u qu

- H p tác qu c t v chia x ngu n n c vì l i ích c a nhau Khung hành đ ng bao g m 4 chi n l c:

- Qu n lý tài nguyên n c đ c p n c đ y đ sinh ho t, kinh t và xã h i, môi

M t chi n l c cho các nhà máy th y đi n đ c th o ra b i EVN, và m t chi n

l c qu c gia cho b o v môi tr ngđ c phát tri n b i b khoa h c và công ngh

M c tiêu v môi tr ng, hoàn thi n h th ng chính sách và lu t môi tr ng, truy n bá và c ng c ki n th c môi tr ng, nh n th c v c ng đ ng

- phát tri n quy ho ch phát tri n b n v ng môi tr ng cho các vùng nông thôn,

đô th , công nghi p và các khu sinh thái áp d ng các công ngh s ch và phù

h p cho s n xu t và gi m ô nhi m

- b o v , ph c h i và s d ng hi u qu các tài nguyên thiên nhiên hi n có cho phát tri n b n v ng đ t n c

- làm t t và ph c h i l i các đ ng giao thông th y, đ t b suy thoái và môi

tr ng công nghi p và đô th xanh

- nâng cao vi c ph c h i r ng và tr ng r ng đ đ m b o đ che ph r ng

t ng lên đ n 43% di n tích đ t t nhiên vào n m 2010, và

- đ m b o cho 90% dân nông thôn có n c s ch và nhà v sinh vào n m

2010

1.6 C p qu n lý

c p khu v c y ban sông MêKông đ c thành l p b i các chính ph c a Cam

Pu Chia, CHND Lào, Thái Lan và VN vào 5/4/1995

S u nhi m c a nó đ c mô t trong h p đ ng MêKông 1995, mà h p đ ng này mang đ n s h p tác b i h i đ ng MêKông 1957 H p đ ng MêKông ch rõ nhi m

v c a y ban sông MêKông trong qu n lý n c và tài nguyên liên quan đ n n c t i

c p khu v c trong l u v c sông MêKông vùng h du nh sau:

- Phát tri n l u v c: quy ho ch và th c hi n h p tác phát tri n tài nguyên n c trong l u v c, đ c h tr b i các c ng đ ng tài tr qu c t

- S d ng n c: theo nguyên t c s d ng n c trong sông công b ng và h p

lý

- B o v ng i và môi tr ng: ng n ng a và ch m d t các tác đ ng có h n thông qua qu n lý l và b o v môi tr ng và ch t l ng n c

- Phát tri n giao thông th y t do trên sông chính Nó đ c nhìn nh n r ng s

y nhi m này ph n ánh nguyên t c song ph ng v lu t và phát tri n tích c c c a

chuyên nghi p C p qu n lý vùng là r t quan tr ng cho Vi t Nam là m t n c n m vùng

đ p, công trình t i tiêu, kênh phù h p v i quy ho ch qu c gia và th t c tài chính

M t c u trúc t ng t nh v y t n t i c p huy n ho c thành ph Ng i có

th m quy n quan tr ng đ i v i tài nguyên n c là tùy thu c vào b NN&PTNT nh đã

đ c ch ra lu t tài nguyên n c B đi u khi n quy ho ch chính sách n c cao,

lu t và c p th t c và đ a v n hành các công trình thu l i đ n các s t nh ngo i tr

vi c đi u khi n các công trình thu đa m c tiêu có quy mô l n và liên t nh M c dù b NN&PTNT đóng vai trò quan tr ng, nh ng m t s l n các c quan nhà n c đã có nh

h ng đ i v i các quy t sách mà có tác đ ng đ n ngành n c

B tài nguyên và môi tr ng đ c thành l p n m 2002, đã chi m m t s ch c

n ng và nhi m v c a b NN&PTNT trong qu n lý tài nguyên n c

v qu n lý tài nguyên n c Vi t Nam

H i đ ng tài nguyên n c qu c gia đang giai đo n đ u c a v n hành và nó đ c

h tr b i s giúp đ c a các nhà tìa tr ngân hàng phát tri n châu á ADB, và chính

ph úc và Hà Lan Nó đã xác đ nh m t s v n đ ch ch t đ c chú ý đ n giai đo n

ng n h n bao g m phát tri n chi n l c ngành n c qu c gia cho Vi t Nam đ làm cho

d dàng ti p c n t ng h p và ph i h p đ i v i qu n lý th c hi n tài nguyên n c thông qua toàn b ngành (Dao Trong Tu, 2001)

Qu n lý c p c s

M i t nh có m t s NN&PTNT, mà nó ho t đ ng theo tài chính và qu n lý c a t nh

nh ng liên k t k thu t đ n b NN&PTNT H u h t các s NN&PTNT giám sát m t s

công ty nhà n c qu n lý và phát tri n tài nguyên n c cho y ban nhân dân t nh u ban này g m m t b máy hành chính và k thu t qu n lý n c c p t nh

Nh ng nhi m v qu n lý các công trình t i đã đ c chuy n sang công ty qu n lý khai thác công trình th y l i c l ng kho ng 65%c a t i Vi t Nam là đ c qu n

lý theo cách này, đ c bi t là các vùng đ ng b ng l n Các công ty này đ c mong ch

s ho t đ ng theo c ch t h ch toán theo ngh đ nh c a chính ph m i ban hành Tuy vây chúng v n còn ch u s giám sát c a y ban nhân dân t nh (và có th là s NN&PTNT) và nói chung là ch a t h ch toán đ c

Công ty qu n lý khai thác công trình thu l i v n hành h th ng phân ph i n c (kênh và công trình, v n hành và b o d ng) đ n các đi m n i n c phân ph i đ n huy n, g i là tr m huy n và nó t p trung vào qu n lý h p đ ng gi a công ty qu n lý khai thác công trình th y l i và ng i nông dân h p tác xã ho c nhóm ng i dùng n c c p

xã ph i tr cho vi c c p n c

U ban nhân dân xã theo dõi các ho t đ ng t i tiêu c p xã V i m c đích th c t ,

đ i t i c a xã ho c h i ng i dùng n c, h p tác xã s th c hi n các ho t đ ng c n thi t, nh n n c t tr m huy n, phân ph i n c đi đ n ng i nông dân, thu phí n c

và nói chung là ho t đ ng theo tr m huy n

Các c quan khác v i nhi m v qu n lý n c đ c ch ra d i đây:

lu t có hi u qu

S NN&PTNT là m t c quan chuyên môn

c a y ban nhân dân t nh, nh n các h ng

d n k thu t và chuyên môn và các h tr

t b NN%PTNT

Phát tri n và qu n lý các k ho ch có nhi m v b o v tài nguyên n c và phát tri n trong t nh, trình các b n k ho ch này

đ n u ban nhân dân và b NNPTNT đ

th m đ nh và xem xét, sau khi có th m

đ nh, t ch c và giám sát th c hi n

Quy ho ch đ u t phát tri n t nh, khoa h c

công ngh môi tr ng, xây d ng, giao

thông, công nghi p, th y s n, y t và các

c quan khác

H ng d n và xem xét thanh tra th c thi các khía c nh khác nhau c a lu t tài nguyên n c

C quan v n hóa thông tin c a t nh, c

quan báo chí, c quan thông tin công c ng

Khuy n khích, truy n bá lu t tài nguyên

Thanh tra nhân dân, tòa án, công an và

n a, các công ty c p n c còn có th thi t k và xây d ng trung tâm t nh và các vùng nông nghi p

Các t ch c l u v c sông

Theo lu t tài nguyên n c, l u v c sông đã tr thành đ n v ch đ nh đ quy ho ch

và qu n lý tài nguyên n c Lu t c ng cung c p cho vi c thi t l p các t ch c l u v c sông đ qu n lý quá trình quy ho ch Thành viên c a t ch c l u v c sông đ c thành

l p bao g m th tr ng b NN&PTNT (ch t ch), c c tr ng c c th y l i b NN&PTNT, lãnh đ o các s TW và s NN&PTNT c a các t nh n m trong m i l u v c

Nh ng t ch c l u v c sông không có quy n quy t đ nh ho c ch c n ng qu n lý nhà n c nh đ c xác đ nh trong lu t tài nguyên n c Tuy v y h s :

- Phát tri n quy ho ch l u v c sông, duy t và giám sát th c thi, đ m b o s ph i

h p gi a qu n lý quy ho ch t ng h p và qu n lý hành chính đ n v

- Ph i h p các c quan liên quan, b , ngành và các t nh trong đi u tra c b n,

ki m kê và đánh giá tài nguyên n c, phát tri n, duy t và giám sát th c thi các

k ho ch cho các ti u l u v c trong m i l u v c

- a ra các gi i pháp cho các tranh ch p v tài nguyên n c trong m i l u v c

Hình v d i đây đ a ra c c u c a t ch c l u v c sông đ ng b ng sông C u Long (C u Long là tên Vi t Nam c a MêKông)

John Cantor (2003, trang 8 và 12) cho r ng c n thi t ph i ki m tra l i cách x p x p nh

n m 2002, vi c thành l p m t b m i B TN và MT B m i này mang nhi m v đ i v i

H i đ ng tài nguyên n c qu c gia trong khi nhi m v v t ch c l u v c sông và u ban sông Mê Kông c a Vi t Nam thì đ c gi l i đ qu n lý do B NN & PTNT hi n nay Chính ph v n ch a xem xét 1 s x p x p l a ch n Vi t Nam đã th c hi n b c

đ u c n thi t đ thành l p l u v c sông đ ng b ng c u long

Quá trình cho đ n gi đã không t t đ p, nó đ c nhìn th y tr c v i s ch đ o c p cao

t chính ph và H i đ ng tài nguyên n c qu c gia cùng v i s ti p t c h tr c a các

t ch c Qu c t , 1 t ch c có hi u qu và b n v ng s nh p l i đ th c hi n nhi m v qui ho ch và qu n lý tài nguyên n c cho đ ng b ng C u Long

1.7 Các nhóm dùng n c

1.7 1 Khái ni m chung

T K Nielsen (May 04): Water user associations

xác l p m t n n qu n lý v tài nguyên n c có s tham gia c a các đ a ph ng, các ngành và c a công chúng c n xây d ng m t c ch công khai và dân ch xuyên su t quá trình l p quy ho ch l u v c sông, phân b tài nguyên n c, c p phép v n c,

đ ng th i xây d ng nh ng hình th c t ch c c n thi t, t o c h i đ các t ch c này

đ c tham gia vào nh ng ho t đ ng liên quan đ n quy n v n c M t s khâu quan

tr ng t o đi u ki n đ vi c qu n lý tài nguyên n c có s tham gia c a các bên:

- Quy ho ch l u v c sông và các d án quy ho ch chuyên ngành, quy ho ch tài nguyên n c đ a ph ng c n đ c thông báo cho các đ i t ng có liên quan bi t đ có đ c nh ng ý ki n đóng góp cho vi c l p quy ho ch,

th c hi n quy ho ch, rà soát, b sung, s a đ i quy ho ch

- Vi c phân b n c, các ngành, các đ a ph ng ph i có s bàn b c, trao đ i

c n thi t nh m đi đ n th ng nh t v c b n các ph ng án chia x n c l u

v c sông ây là m t khâu quan tr ng đ c quan qu n lý tài nguyên n c

có th đi đ n quy t đ nh đ a ra ph ng án ch n trong vi c phân b ngu n

đây c ng là m t tr ng trách mà c quan qu n lý nhà n

NWRC: H i đ ng tài nguyên n c qu c gia VNMC: y ban sông Mêkông Vi t Nam CLD RBO: T ch c l u v c sông đ ng b ng sông C u Long

SIWRP: Phân vi n quy ho ch thu l i

tài chính đ đ ng ra ch trì t ch c th c hi n, có s tham gia c a các b , ngành, đ a ph ng liên quan Trong nh ng tr ng h p khó đi t i th ng nh t

ch n ph ng án thì ph i có ý ki n c a Chính ph thông qua ý ki n t v n

c a H i đ ng qu c gia v tài nguyên n c

- H i đ ng qu c gia v tài nguyên n c có vai trò, v trí quan tr ng trong vi c tham gia ph i h p gi a các c quan trung ng tham gia qu n lý tài nguyên

n c, t v n cho Chính ph trong nh ng quy t đ nh quan tr ng v tài nguyên n c thu c nhi m v , quy n h n c a Chính ph Qua th c ti n ho t

đ ng trong nh ng n m qua, H i đ ng qu c gia v tài nguyên n c c a Vi t Nam đã t v n cho Chính ph theo quy đ nh c a pháp lu t và vai trò t v n

ch đ ng đã t o ra nh ng đóng góp tích c c c a H i đ ng đ i v i qu n lý tài nguyên n c c a Chính ph

- Vi c thành l p các c quan l u v c sông: qu n lý tài nguyên n c sát

h p v i đ c thù các l u v c sông, b o đ m tính h th ng c a tài nguyên

n c không b qu n lý chia c t theo đ a gi i hành chính, ti ng nói c a c quan l u v c sông là r t quan tr ng C quan l u v c sông đ c thành l p

là trung tâm ph i h p đ b o v , khai thác, s d ng, phát tri n tài nguyên

n c gi a các đ a ph ng thu c l u v c sông, là c u n i gi a các c quan

qu n lý n c Trung ng t i c s Hình thái c a c quan l u v c sông có

th nh m t u ban l u v c sông Tuy nhiên, t ch c c a t ng u ban l u

v c sông ph i tu thu c vào nh ng n i dung c th c a qu n lý tài nguyên

n c mà t ng l nh v c đang đ t ra

- c p t nh, vai trò tham m u cho u ban nhân dân trong các quy t đ nh quan

tr ng v tài nguyên n c c a t nh đang là v n đ c n đ t ra m i t nh h u

h t đ u có c quan giúp vi c cho u ban nhân dân trong vi c qu n lý tài nguyên và môi tr ng Song trong l nh v c tài nguyên n c, b ph n giúp

vi c cho S Tài nguyên và Môi tr ng qua đó giúp vi c cho u ban nhân dân

t nh còn ch a đáp ng yêu c u qu n lý, b o v , khai thác, phát tri n tài nguyên n c Do v y ngoài vi c t ng c ng n ng l c cho b ph n qu n lý tài nguyên n c đ a ph ng, c n s d ng m t hình th c t ch c mang tính t v n v tài nguyên n c đ t v n cho UBND trong các quy t đ nh quan tr ng v tài nguyên n c thu c đ a bàn t nh Hình thái t ch c này

đ c thành l p và đi vào ho t đ ng thì đó s là tham gia h u ích c a các bên vào trong qu n lý tài nguyên n c

Vai trò c a đ a ph ng trong tham gia qu n lý n c c n đ c th c hi n trong m t c

ch : khi có đ n xin l y n c m i t i đ a ph ng thì ph i đ c s đ ng thu n c a đ a

ph ng ng nhiên đây không ph i là m t c p đ c p phép m i ngoài c p có th m quy n theo pháp lu t quy đ nh mà s đ ng thu n c a chính quy n c s , n i có nhu

c u m i v l y n c ph i có quy n trong vi c qu n lý tài nguyên n c đ a ph ng, giúp c p có th m quy n c p phép có nh ng quy t đ nh c n thi t và sát th c trong vi c

c p phép c a mình (John Cantor 2003)

1.7 2 Các nhóm dùng n c

Tr ng h p c p n c sinh ho t: Th ng nh ng ng i dùng n c là nh ng ng i mua n c th đ ng c a s cung c p, và có ít s nh h ng đ n các d ch v c p n c Công nghi p ph i ph thu c vào s cung c p n c c a h và mu n làm ch v n hành

c a h c p n c c a h , s l a ch n đang m

Tr ng h p c p n c t i, t n t i các ph ng th c khác nhau có th ng i s d ng làm ch h th ng t i ho c chính ph làm ch h th ng ho c có h th ng t i m t

* Ngu n n c s n có (tho mãn nhu c u)

* Phân ph i n c (ngu n n c có h n gi a s c nh tranh c a nh ng ng i dùng

* T o ra thu nh p (c p nông thôn t ng đ ng v i qu c gia)

* Li u t o ra thu nh p công c ng hay tr c p, hay thích h p h n là m t nguyên t c

* Ng i ch đ t (1) Li u nhi u hay ít ng i ch đ t chia s 1 ph n h th ng (2) li u

di n tích đ t b ng nhau hay l n l n lo i to và bé và (3) đ t s h u hay đ t đi thuê

đ c canh tác

Nh ng tiêu chu n này là h i chung chung S thích h p và ng d ng c a chúng ph thu c vào t ng tr ng h p M t tiêu chu n có th ch ra 1 h th ng t nhân trong m t

có Vi t Nam (Das Gupta etal (Nov 2003)) Qu n lý các h th ng t i đ c chia ra

gi a chính ph , công ty QLKTCTTT và các t ch c c s Công ty KTCTTL qu n lý các công trình đ u m i, các kênh chính và kênh c p, còn các kênh th c p khác c a h

th ng kênh l n và h th ng kênh nh thì ch u s qu n lý c a các c quan đ a ph ng

nh là qu n lý hành chính xã ho c HTX nông nghi p c p Qu c gia m t B m i đ c thành l p n m 1995 B Thu l i tr c đây, B NN và công nghi p th c ph m và B Lâm nghi p nh p l i thành B NN&PTNT (MARD) C c qu n lý n c và CTTL n m trong B NN&PTNT ch u trách nhi m qui ho ch thi t k , xây d ng và đ u t các d án

l n đ n c p 150ha

Toàn b bao g m 4 c p qu n lý đó là c quan TW, chính quy n c p t nh , huy n và

c p xã

c p t nh U ban nhân dân t nh có nhi m v qu n lý các h th ng t i tiêu, qui

ho ch và qu n lý các d án nh h n M i t nh có 1 S NN&PTNT, v n hành theo tài chính c a t nhvà qu n lý hành chính, nh ng k thu t thì liên k t v i B NN&PTNT H u

h t các S NN&PTNT giám sát 1 s các công ty phát tri n và qu n lý tài nguyên n c cho u ban nhân dân t nh Công ty khai thác công trình thu l i t nh thì qu n lý các h

th ng t i d i s giám sát c a u ban nhân dân t nh thông qua S NN&PTNT Chúng

có nhi m v v n hành và qu n lý các công trình đ u m i, các kênh t i tiêu chính, c ng

và kênh c p 2 D i công ty KTCTTL là các tr m t i c a các huy n có nhi m v ký

h p đ ng thay m t công ty KTCTTL v i các HTX nông dân ho c các nhóm c p xã (đ i thu l i) v c p n c và tr thu l i phí Các tr m t i có trách nhi m phân ph i n c

đ n cho ng i nông dân Các nhân viên c a tr m tr c ti p thu thu l i phí t các xã

ho c HTX đ tr cho các tr m t i c p huy n

Chính ph Vi t Nam b t đ u ch ng trình chuy n giao qu n lý t i c a các h

th ng nh đ n cho các t ch c c s t 1990 Các h th ng nh có th đ c l p v i các kênh th c p trong 1 h th ng t i l n Tuy nhiên chuy n giao qu n lý t i đ c th c

hi n ch h n ch trong h th ng c a c n c Nói chung trong m i xã (g m 1 s làng)

có HTX nông nghi p, có trách nhi m v các ho t đ ng t i tiêu và các ho t đ ng liên quan đ n nông nghi p Ban qu n lý t i (IMB) đ c b u ra do nh ng ng i nông dân, thi hành t t c các ch c n ng qui ho ch và qu n lý H p tác xã tr c ti p ký h p đ ng

v i tr m t i c a huy n u tiên c p n c cho m i v cây tr ng và thu thu l i phí t

ng i nông dân đ tr cho tr m t i huy n sau khi thu ho ch C ch này đã đ c

th c hi n t nh Tuyên Quang Trong các tr ng h p khác, qu n lý t i do u ban nhân dân xã g m qu n lý các t ch c c a xã mà bao g m c kênh trong vùng, kênh trong h

th ng l n và các kênh nh n m trong xã ho c liên xã U ban nhân dân xã phân công các nhân viên có trách nhhi m qu n lý các h th ng t i trong xã

Các ví d các n c ông Nam Á khác nhau:

Pe Luông, t nh Lai Châu (tháng 6/2002) 160 kg thóc

3 h th ng t i t nh Tuyên Quang: 12 – 13 T/ha/n m 749 kg thóc

3 h th ng t i t nh Thái Nguyên: 7 – 9 T/ha/n m 120 kg thóc

(Das Gupta et Al 2003)

1.8 ng b ng Mê Kông và l u v c sông Mê Kông

ng b ng Mê Kông Vi t Nam ho c đ ng b ng C u Long ph n cu i c a đ ng

b ng Mê Kông g m 12 t nh Long An, Ti n Giang, ng Tháp, Trà Vinh, C n Th , Sóc

Tr ng, B n Tre, An Giang, Kiên Giang, B c Liêu và Cà Mau v i di n tích đ t kho ng 3.92 tri u ha, chi m kho ng 79% đ ng b ng Mê Kông ho c chi m 5% l u v c Mê Kông

n c (n m 2000 kho ng 17.5 tri u t n) 55% s n l ng thu s n và rau qu , 61% giá tr

xu t kh u và kh ng đ nh là m t vùng đ m b o an toàn l ng th c cho qu c gia

T n m 1986 n n kinh t c a đ ng b ng C u Long t ng tr ng nhanh chóng V i

l ng v n đ u t h n ch nh ng do chính sách đ i m i s n l ng nông nghi p và thu

s n c a đ ng b ng c u long t ng nhanh chóng khuy n khích t ng ngành công nghi p

ch bi n, giao thông, ngành th ng m i trong và ngoài n c Nh ng thành công này đã đóng góp s n đ nh kinh t c a qu c gia N m 2000, m c GDP (s n l ng n i đ a) trên 1 đ u ng i đ ng b ng c u long đã đ t đ c 280 USD / ng i

(VNMC and SIWRP November 2003)

- Ph n Vi t Nam n m trong ng b ng Mê Kông s n xu t 50% s n l ng g o qu c gia và 90% giá tr xu t kh u, 48% là di n tích t i Các CTTL là các công trình đa m c tiêu c p n c t i, ch ng l , ki m soát m n Vùng đ ng b ng th p n m n i b nhi m m n do n c bi n, đòi h i ph i có 1 dòng ch y t i thi u nh m duy trì ch đ

n c ng t Dòng ch y t i thi u không đ c ít h n nhi u dòng ch y c a tháng th p nh t trung bình n m, kho ng 1,630 m3/s (ho c 2,1 l/skm2di n tích l u v c)

D a vào phát tri n kinh t xã h i c a đ ng b ng c u long 2001-2005 và n m 2010

đ c th t ng duy t, k t h p nông nghi p và qui ho ch l n c a các t nh trong vùng, phát tri n nông nghi p đ ng b ng c u long vào n m 2010 s t p trung vào xu h ng

nh sau:

- T p trung vào khai thác hi u qu và b n v ng nh ng ti m n ng và nâng cao các v trí đ a ch t, đ t, tài nguyên n c, tài nguyên sinh h c và nhân l c đ ti p t c phát tri n nông nghi p, thu s n, lâm nghi p t l t ng cao, khuy n khích các v trí v g o, thu

s n và xu t kh u các s n ph m nông nghi p c a qu c gia C n thi t nâng cao hi u qu

c a các ngành s n xu t l ng th c, rau, qu , gi ng, thu s n, công nghi p ch bi n, khuy n khích các ti n b trong nông nghi p đ t o nên các chuy n bi n nhanh v c

ch kinh t xu h ng t ng t l công nghi p và d ch v

- Chuy n c c u nông nghi p m nh m theo xu th phát tri n b n v ng hi u qu ,

t ng giá tr c a m i đ n v di n tích, t ng thu nh p c a ng i nông dân, t p trung vào các ngành s n xu t có tính c nh tranh cao k t h p v i công nghi p ch bi n và th

tr ng tiêu th

- Ti p t c đ u t phát tri n c s h t ng kinh t xã h i bao g m: giao thông, ngành tài nguyên n c, y t , giáo d c và đào t o, xây d ng nhà trong vùng b ng p l t, vùng

c a sông và vùng ven bi n C n thi t nâng cao vi c ch ng thiên tai, gi m thi t h i gây

ra b i l l t và thiên tai, đ m b o cu c s ng b n v ng và an toàn cho dân đ a ph ng vùng ng p l t c a sông và vùng ven bi n (Cogels, 2004)

1.9 Xu th qu n lý tài nguyên n c qu c gia

Ngân hàng th gi i đã cho bi t n m 2003 r ng “Ph bi n so n th o th ch đ i v i

v n hành và b o d ng các h th ng t i tiêu đã không cung c p 1 khung đ y đ đ nâng cao vi c th c hi n h th ng Hi n t i, các h dùng n c có h n ch v qu n lý toàn b h th ng và các công ty qu n lý có ít s khuy n khích đ nâng cao d ch v cung

c p Chính ph đã thay đ i chi n l c và đang c ng c quy n cho các công ty qu n lý

• Công nghi p hoá - m t s thay đ i c c u theo th i gian s gi m nh ng s n

xu t hàng đ u trong n n kinh t qu c dân

• C ng c t ch c l u v c sông

• C ng c các h dùng n c

Khu y n khích th c hi n qu n lý theo nhu c u

Tr c đây, đ qu n lý nhu c u, các c quan Chính ph th ng ch s d ng nh ng công c pháp lý trên c s ph ng pháp áp đ t và qu n lý: đ a ra các quy đ nh tr c

ti p cùng v i các bi n pháp giám sát và ph t vi ph m Tuy nhiên, cho đ n nay ng i ta

đã có nh ng nghiên c u sâu r ng v nh ng nguyên t c chung c a các bi n pháp kinh

t c ng nh t m quan tr ng c a nó trong vi c th ng nh t qu n lý và đã công nh n

nh ng bi n pháp kinh t nh nh ng công c qu n lý hi u qu Nh ng cu c bàn th o đã

di n ra t 25 n m tr c nh ng nói chung các Chính ph v n còn e ng i (v quan đi m chính tr ) đ có th th c s áp d ng nh ng bi n pháp này vào th c t M t trong nh ng nguyên nhân chính là n i lo v gánh n ng hành chính

T kinh nghi m đã có, có th rút ra nh ng nguyên t c chung nh sau:

• Thu , phí và các kho n ph t đ c tính toán trên c s kh i l ng đ có th khuy n khích vi c dùng n c h p lý và b o v môi tr ng Các m c thu ho c phí đ ng h ng đ c xác đ nh trên c s di n tích s d ng n c t i Tuy nhiên,