Tìm hiểu thực trạng về phẩm chất nhân cách của thẩm phán

Đại học quốc gia hà nội Tr-ờng đại học khoa học xã hội và nhân văn đặng thanh nga Tìm hiểu thực trạng về phẩm chất nhân cách của Thẩm phán Luận văn thạc sĩ tâm lý học hà nội - 2003.

Đại học quốc gia hà nội Tr-ờng đại học khoa học xã hội và nhân văn

đặng thanh nga

Tìm hiểu thực trạng về phẩm chất

nhân cách của Thẩm phán

Luận văn thạc sĩ tâm lý học

hà nội - 2003

Đại học quốc gia hà nội Tr-ờng đại học khoa học xã hội và nhân văn

Tìm hiểu thực trạng về phẩm chất

nhân cách của Thẩm phán

Chuyên ngành: Tâm lý học Mã số: 5.06.02

Luận văn thạc sĩ tâm lý học

Ng-ời h-ớng dẫn khoa học

TS Nguyễn Hồi Loan

Hà Nội, năm 2003

mục lục

Trang

Ch-ơng 1: Cơ sở lý luận của đề tài 6

1.1 Vài nét về lịch sử nghiên cứu nhân cách 6

1.2 Lý luận về nhân cách và phẩm chất nhân cách 10

1.2.1.1 Quan niệm của các nhà tâm lý học ph- ơng Tây 10

1.2.1.2 Quan niệm của các nhà tâm lý học Liên xô 13

1.2.1.3.Quan niệm của các nhà tâm lý học Việt Nam 14

1.3.1 Khái niệm, vị trí, quyền hạn và nghĩa vụ của Thẩm phán 20

1.3.2 Những đặc điểm đặc thù về hoạt động xét xử của Thẩm phán 24

1.3.3 Phẩm chất nhân cách của Thẩm phán 27

1.3.3.5 Phẩm chất về năng lực tổ chức hoạt động xét xử 39

1.3.3.6 Phẩm chất liên quan đến việc thiết lập quan hệ với những

ng- ời tiến hành tố tụng khác và những ng- ời tham gia tố tụng 40

2.1 Vài nét về quá trình tổ chức thực hiện và khách thể nghiên cứu 43

2.1.1 Tiến trình thực hiện 43

3.1 Hiện trạng nhận thức của Thẩm phán, Chánh án, Phó chánh án,

Th- ký về phẩm chất nhân cách Thẩm phán 50 3.1.1 Hiện trạng nhận thức về vị trí của các nhóm phẩm chất nhân

3.1.2 Hiện trạng nhận thức về các phẩm chất cần có của Thẩm phán 59 3.1.2.1 Nhóm phẩm chất chính trị – t- t- ởng 60

3.1.2.5 Nhóm phẩm chất về năng lực tổ chức hoạt động xét xử 73 3.1.2.6 Nhóm phẩm chất liên quan đến việc thiết lập quan hệ với những ng- ời tiến hành tố tụng và những ng- ời tham gia tố tụng 76 3.2 Đánh giá và tự đánh giá về các phẩm chất nhân cách Thẩm phán 84 3.2.1 Đánh giá và tự đánh giá về các nhóm phẩm chất nhân cách

3.2.2 Đánh giá và tự đánh giá về các phẩm chất nhân cách

của Thẩm phán hiện có trong từng nhóm phẩm chất 92 3.2.2.1 Nhóm phẩm chất chính trị – t- t- ởng 92

3.2.2.5 Nhóm phẩm chất về năng lực tổ chức hoạt động xét xử 104 3.2.2.6 Nhóm phẩm chất liên quan đề việc thiết lập quan hệ với những ng- ời tiến hành tố tụng và những ng- ời tham gia tố tụng 107

Phụ lục

Mở đầu

1.Tính cấp thiết của đề tài

D- ới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, đất n- ớc ta đang tiến hành công cuộc đổi mới một cách toàn diện trên mọi mặt của đời sống xã hội, nhằm xây dựng một Nhà n- ớc pháp quyền XHCN Đó là Nhà n- ớc của dân, do dân, vì dân, tất cả vì mục tiêu dân giàu, n- ớc mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh Một trong những yêu cầu cấp bách của việc xây dựng Nhà n- ớc pháp quyền XHCN là đổi mới hệ thống t- pháp nói chung, đổi mới tổ chức và hoạt

động của Toà án các cấp nói riêng Có thể nói Toà án chiếm vị trí trung tâm trong

hệ thống t- pháp, là cơ quan duy nhất có thẩm quyền xét xử những vụ án hình sự, dân sự, hôn nhân và gia đình, lao động, kinh tế, hành chính và giải quyết những

vụ việc khác theo qui định của pháp luật

Tr- ớc đòi hỏi của thực tế khách quan, Đảng và Nhà n- ớc đã có nhiều quan tâm đến việc đổi mới hệ thống các cơ quan t- pháp và kiện toàn lại đội ngũ cán

bộ ngành t- pháp Báo cáo chính trị của Ban chấp hành Trung - ơng Đảng khoá VII tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VIII của Đảng khẳng định: "Củng cố, kiện toàn bộ máy các cơ quan t- pháp Phân định lại thẩm quyền xét xử của Toà

án nhân dân Từng b- ớc mở rộng thẩm quyền xét xử sơ thẩm cho Toà án nhân dân huyện Xây dựng đội ngũ thẩm phán, th- ký toà án, chấp hành viên, công chứng viên, giám định viên, luật s- có phẩm chất chính trị, đạo đức, chí công vô t- , có nghiệp vụ vững vàng, bảo đảm cho bộ máy trong sạnh, vững mạnh" Nghị quyết trung - ơng III (khoá 8) xác định rõ "Nghiên cứu phân cấp thẩm quyền bổ nhiệm Thẩm phán Toà án cấp tỉnh và Toà án cấp huyện, đồng thời căn

cứ vào tình hình đội ngũ cán bộ hiện nay mà điều chỉnh tiêu chuẩn tuyển chọn cho phù hợp để kịp thời bổ sung đủ Thẩm phán cho Toà án cấp huyện và Toà án

cấp tỉnh ", "Xây dựng đội ngũ cán bộ t- pháp trong sạch, vững mạnh, có phẩm chất chính trị, đạo đức và năng lực chuyên môn Lập quy hoạch tuyển chọn, đào tạo, sử dụng cán bộ t- pháp theo từng loại chức danh với tiêu chuẩn cụ thể "[12.116,117] Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ IX tiếp tục xác

định: "Cải cách tổ chức, nâng cao chất l- ợng và hoạt động của các cơ quan t- pháp, nâng cao tinh thần trách nhiệm của các cơ quan và cán bộ t- pháp trong công tác điều tra, bắt, giam, giữ, truy tố, xét xử, thi hành án, không để xảy ra những tr- ờng hợp oan sai Tăng c- ờng đội ngũ Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân cả về số l- ợng và chất luợng ".[59]

Nhìn trong tổng thể hệ thống t- pháp, đội ngũ thẩm phán có vị trí quan trọng- là ng- ời đại diện cho Nhà n- ớc bảo vệ sự công bằng xã hội cũng nh- bảo

vệ quyền và lợi ích hợp pháp của con ng- ời Hoạt động của họ có ảnh lớn tới tính công minh của pháp luật, uy tín và nền công lý của một quốc gia, đồng thời góp phần giáo dục công dân có ý thức pháp luật.Vậy mà hiện nay khi nhận định về

đội ngũ cán bộ t- pháp nói chung, đội ngũ thẩm phán nói riêng, Nghị quyết 08-NQ/TW ngày 2/1/2002 của Bộ chính trị về một số nhiệm vụ trọng tâm công tác t- pháp trong thời gian tới nêu rõ: “ Công tác cán bộ của các cơ quan t- pháp ch-a đáp ứng đ-ợc yêu cầu của tình hình hiện nay Đội ngũ cán bộ t- pháp còn thiếu về số l-ợng, yếu về trình độ và năng lực nghiệp vụ, một bộ phận tiêu cực, thiếu trách nhiệm, thiếu bản lĩnh, sa sút về đạo đức" Bên cạnh đó xuất

phát từ yêu cầu thực tiễn nhiệm vụ chính trị của Đảng và Nhà n- ớc, trong giai

đoạn hiện nay đòi hỏi hơn lúc nào hết công tác bồi d- ỡng đào tạo cán bộ phải

đ- ợc chú trọng Chính vì vậy, việc khảo sát đánh giá đúng thực trạng về phẩm chất nhân cách của đội ngũ thẩm phán là một yêu cầu cấp bách và cần thiết không chỉ có ý nghĩa về lý luận mà còn có ý nghĩa về thực tiễn

Xuất phát từ những lý do trên và với t- cách là cán bộ giảng dạy môn tâm

lý học tại tr- ờng Đại học Luật Hà Nội, trực tiếp giảng dạy chuyên đề tâm lý học

t- pháp cho các lớp đào tạo nguồn thẩm phán, chúng tôi chọn đề tài "Tìm hiểu thực trạng về phẩm chất nhân cách của Thẩm phán " Việc nghiên b- ớc đầu

đã đề xuất một số kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả công tác đào tạo nguồn thẩm phán và nghiên cứu khoa học của tr- ờng Đại học Luật Hà Nội cũng nh- góp phần nâng cao công tác xét xử của Toà án nhân dân, đồng thời góp phần vào quá trình hoàn thiện ch- ơng trình đào tạo của khoa Tâm lý học tr- ờng Đại học Khoa học xã hội và nhân văn Đại học Quốc gia Hà Nội

2 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu, điều tra thực trạng về phẩm chất nhân cách của Thẩm phán đang công tác ở Toà án nhân dân các địa ph- ơng, từ đó đề xuất một

số kiến nghị để góp phần hoàn thiện phẩm chất nhân cách của đội ngũ Thẩm phán, nhằm nâng cao năng lực xét xử của đội ngũ này

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Nghiên cứu những cơ sở lý luận về:

a> Khái niệm, vị trí, quyền hạn và nghĩa vụ của Thẩm phán

b> Những đặc điểm đặc thù về hoạt động nói chung và hoạt động xét xử nói riêng của Thẩm phán

c> Các phẩm chất nhân cách cơ bản của Thẩm phán trong giai đoạn hiện nay 3.2 Khảo sát về thực trạng phẩm chất nhân cách của Thẩm phán đang công tác ở Toà án nhân dân các địa ph- ơng Đ- a ra hệ thống các phẩm chất nhân cách cần thiết của của Thẩm phán, đồng thời đề xuất một số kiến nghị nhằm hoàn thiện các phẩm chất nhân cách này cho đội ngũ thẩm phán

4 Đối t-ợng và khách thể nghiên cứu

4.1 Đối t- ợng nghiên cứu: Những phẩm chất nhân cách của Thẩm phán Toà án nhân dân địa ph- ơng

4.2 Khách thể nghiên cứu:

- 300 Thẩm phán ở TAND các địa ph- ơng

Miền Bắc gồm: Hà Nội, Hải Phòng, Hà Tây, Vĩnh Phú

Miền Trung bao gồm: Hà Tĩnh, Quảng Trị, Đà Nẵng, Khánh Hoà

Miền Nam bao gồm: An Giang, Lâm Đồng, Thành phố Hồ Chí Minh

- 66 Chánh án, Phó chánh án, Chánh toà, Phó chánh toà ở các địa ph- ơng nêu trên

- 200 Th- ký các TAND ở các địa ph- ơng trên

5 Giả thuyết khoa học

Xuất phát từ hoạt động đặc thù của Thẩm phán có thể xác định hệ thống các phẩm chất nhân cách cơ bản của Thẩm phán theo 6 nhóm phẩm chất sau:

1 Nhóm phẩm chất chính trị-t- t- ởng

2 Nhóm phẩm chất đạo đức

3 Nhóm phẩm chất chuyên môn

4 Nhóm phẩm chất ý chí

5 Nhóm phẩm chất về năng lực tổ chức hoạt động xét xử

6 Nhóm phẩm chất liên quan đến việc thiết lập quan hệ với những ng- ời tiến hành tố tụng khác và những ng- ời tham gia tố tụng

Trong đó nhóm phẩm chất chính trị-t- t- ởng cùng với nhóm phẩm chất

đạo đức chiếm vị trí hàng đầu, sau đó đến các nhóm chuyên môn, ý chí Cả 6 nhóm phẩm chất có quan hệ chặt chẽ với nhau và có quan hệ với chức năng xét

xử của Thẩm phán

6 Phạm vi nghiên cứu:

Với đề tài này, chúng tôi chỉ có điều kiện nghiên cứu những phẩm chất nhân cách cơ bản của Thẩm phán đang công tác tại các Toà án nhân dân địa ph- ơng nh- đã nêu trong phần khách thể nghiên cứu, mà không có điều kiện nghiên cứu phẩm chất nhân cách của Thẩm phán ở Toà án nhân dân tối cao và Toà án quân sự các cấp

7 Ph-ơng pháp nghiên cứu

Để nghiên cứu đề tài này chúng tôi sử dụng các ph- ơng pháp sau:

7.1 Ph-ơng pháp nghiên cứu tài liệu

Ph- ơng pháp này nhằm tìm hiểu những vấn đề lý luận cơ bản về phẩm chất nhân cách nh- lịch sử nghiên cứu vấn đề phẩm chất nhân cách, các quan niệm của các nhà tâm lý học ph- ơng Tây, Liên Xô , Việt Nam về nhân cách và phẩm chất nhân cách

Ngoài ra, chúng tôi còn sử dụng ph- ơng pháp này nhằm mục đích nghiên cứu khái niệm, vị trí, quyền hạn và nghĩa vụ của Thẩm phán

Các kết quả nghiên cứu của ph- ơng pháp này chủ yếu nhằm xây dựng cơ

sở lý luận và xác định ph- ơng pháp nghiên cứu

7.2 Ph-ơng pháp quan sát

Quan sát hoạt động xét xử của Thẩm phán tại một số Toà án nhằm phát hiện - u, nh- ợc điểm của họ trong quá trình xét xử

7.3 Ph-ơng pháp trò chuyện, phỏng vấn

Ph- ơng pháp này đ- ợc thực hiện thông qua trò chuyện với một số Thẩm phán có nhiều kinh nghiệm trong công tác xét xử để tìm hiểu, xây dựng mô hình

lý thuyết về những phẩm chất cần có của Thẩm phán

7.4.Ph-ơng pháp điều tra bằng phiếu hỏi

Đây là ph- ơng pháp chính

+ Điều tra trên khách thể là Chánh án, Phó chánh án, Chánh toà, Phó chánh toà; Thẩm phán Đối với hai khách thể này chúng tôi tiến hành điều tra trên mẫu phiếu 1 Mục đích thu thập ý kiến đánh giá của các khách thể về những phẩm chất đang có và cần có hiện nay của Thẩm phán

+ Điều tra trên khách thể Th- ký Đối với khách thể này chúng tôi tiến hành điều tra trên mẫu phiếu 2 Mục đích thu thập ý kiến đánh giá của khách thể

về những phẩm chất đang có và cần có hiện nay của Thẩm phán

7.5.Ph-ơng pháp thống kê toán học

Bằng ph- ơng pháp thống kê SPPS chúng tôi tiến hành xử lý những kết quả thu đ- ợc để tìm ra những chỉ số cần thiết phục vụ cho việc nghiên cứu

Tài liệu tham khảo Tiếng việt

1 Alexeev.S.S Pháp luật trong cuộc sống của chúng ta Đồng ánh Quang dịch, Nguyễn Đình Lộc hiệu đính Nxb Pháp lý Hà Nội 1986

2 Nguyễn Thị Ph- ơng Anh Một số đặc điểm tâm lý- xã hội của nhà doanh nghiệp Luận án PTS Hà Nội 1996

3 Báo cáo tổng kết ngành Toà án năm 1996 và ph- ơng h- ớng nhiệm vụ công tác năm 1997

4 Báo cáo tổng kết ngành Toà án năm 1997 và ph- ơng h- ớng nhiệm vụ công tác năm 1998

5 Báo cáo tổng kết ngành Toà án năm 1998 và ph- ơng h- ớng nhiệm vụ công tác năm 1999

6 Báo cáo tổng kết ngành Toà án năm 1999 và ph- ơng h- ớng nhiệm vụ công tác năm 2001

7 Báo cáo tổng kết ngành Toà án năm 2000 và ph- ơng h- ớng nhiệm vụ công tác năm 2001

8 Báo Công an nhân dân ngày 23/11/2002

9 Nguyễn Ngọc Bích Tâm lý học nhân cách Nxb Giáo dục Hà Nội 1998

10 Bộ luật hình sự 1999 Nxb Chính trị Quốc gia Hà Nội 2000

11 Bộ luật tố tụng hình sự Nxb Chính trị Quốc gia Hà Nội 1993

12 Các Nghị quyết Trung - ơng Đảng 1996-1999 Nxb Chính trị Quốc gia 2000

13 Hoàng Văn Cao Những phẩm chất nhân cách ng- ời hiệu tr- ởng tiểu học ở

14 Phạm Tất Dong Nhân cách và h- ớng nghiệp Tạp chí Nghiên cứu giáo dục

Số 2/1982

15 Vũ Dũng (Chủ biên) Tâm lý học xã hội Nxb Khoa học xã hội Hà Nội 2000

16 Dự thảo “Quy chế đạo đức Thẩm phán” Bộ t- pháp Hà Nội 5/2000

17 Gônôbôlin Ph.N Những phẩm chất tâm lý của giáo viên Tập 1,2 Nxb Giáo dục Hà Nội 1979

18 Phạm Hoàng Gia Một số vấn đề tâm lý học nhân cách Tài liệu bồi d- ỡng giáo viên Năm 1985 – 1986

19 Phạm Minh Hạc, Lê Khanh, Trần Trọng Thuỷ Tâm lý học Tập 1 Nxb Giáo dục 1988

20 Phạm Minh Hạc, Phạm Hoàng Gia, Trần Trọng Thuỷ, Nguyễn Quang Uẩn Tâm lý học Nxb Giáo dục Hà Nội 1989

21 Phạm Minh Hạc (Chủ biên) Tâm lý học Nxb Giáo dục 1992

22 Phạm Minh Hạc Nghiên cứu con ng- ời và nguồn nhân lực đi vào công nghiệp hoá, hiện đại hoá Nxb Chính trị Quốc gia Hà Nội 2001

23 Phạm Minh Hạc (Chủ biên).Về phát triển toàn diện con ng- ời thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hóa Nxb Chính trị Quốc gia Hà Nội 2001

24 Hồ Ngọc Hải, Vũ Dũng Các ph- ơng pháp của tâm lý học xã hội Nxb Khoa học xã hội Hà Nội 1993

25 Nguyễn Văn Hiển Phẩm chất đạo đức của nghề thẩm phán Thông tin khoa học pháp lý Số 5/2000

26 Nguyễn Văn Hiện Một số vấn đề về quyền và nghĩa vụ của Thẩm phán và yêu cầu hoàn thiện pháp luật Tạp chí TAND Số 10/2000

27 Hiến pháp n- ớc Cộng hoà XHCN Việt Nam năm 1992 Nxb Chính trị Quốc gia Hà Nội 1995

28 Trần Hiệp, Đỗ Long Sổ tay tâm lý học Nxb Khoa học xã hội Hà Nội 1991

29 Đỗ Thị Hoà Tuyển chọn những phẩm chất tâm sinh lý học nghề lái xe Hà Nội 1990

30 Khăm Keo Vông Phi La Nghiên cứu phẩm chất nhân cách ng- ời hiệu tr- ởng tiểu học Luận án PTS Hà Nội 1996

31 Nguyễn Thị Mai Lan Những phẩm chất tâm lý đặc tr- ng của mã dịch viên Luận án TS Tâm lý học Hà Nội 2000

32 Leonchiev A.N Hoạt động, ý thức, nhân cách Nxb Giáo dục 1989

33 Nguyễn Thị Kim luân Nghiên cứu một số phẩm chất tâm lý đặc tr- ng ở vận

động viên bóng bàn trẻ ở Việt nam Luận án Thạc sỹ Tâm lý học Hà Nội 1993

34 Luật tổ chức TAND năm 1960, 1981, 1992, 2002

35 Hồ Chí Minh Về đạo đức cách mạng Nxb Sự thật Hà Nội 1976

36 Hồ Chí Minh Toàn tập Tập 5 Nxb Chính trị quốc gia Hà Nội 2000

37 Hồ Chí Minh Nhà n- ớc và Pháp luật Nxb Pháp lý Hà Nội 1985

38 Đặng Thanh Nga (Chủ biên) Tâm lý học t- pháp Nxb Công an nhân dân Hà Nội 2000

39 Nghị quyết 08-NQ/TW ngày 2/1/2002 của Bộ chính trị về một số nhiệm vụ trọng tâm công tác t- pháp trong thời gian tới

40 Đào Thị Oanh Tâm lý học xã hội Giáo trình dùng cho học viên Cao học tâm

lý Hà Nội 1996

41 Pháp lệnh về Thẩm phán và Hội thẩm TAND Nxb Chính trị Quốc gia Hà Nội 1993

42 Hoàng Phê (Chủ Biên) Từ điển tiếng Việt Nxb Đà Nẵng Trung tâm từ điển học 1997

43 Nguyễn Ngọc Phú (Chủ biên) Tâm lý học quân sự Nxb Quân đội nhân dân

Hà Nội 1998

44 Nguyễn Ngọc Phú Một số vấn đề tâm lý học xã hội quân sự trong xây dựng quân đội Nxb Quân đội Hà Nội 2000