Phát triển du lịch văn hóa phía nam hà nội

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGHIÊM THU HẰNG PHÁT TRIỂN DU LỊCH VĂN HÓA PHÍA NAM HÀ NỘI Chuyên ngành: Du lịch Chương trình đào tạo thí điểm LUẬN VĂN THẠC SĨ DU LỊCH Gi

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGHIÊM THU HẰNG

PHÁT TRIỂN DU LỊCH VĂN HÓA

PHÍA NAM HÀ NỘI

LUẬN VĂN THẠC SĨ DU LỊCH

Hà Nội – 2016 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGHIÊM THU HẰNG

PHÁT TRIỂN DU LỊCH VĂN HÓA

PHÍA NAM HÀ NỘI

Chuyên ngành: Du lịch (Chương trình đào tạo thí điểm)

LUẬN VĂN THẠC SĨ DU LỊCH

Giảng viên hướng dẫn: PGS.TS Triệu Thế Việt

Hà Nội – 2016

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi Các nội dung nêu trong luận văn là kết quả làm việc của tôi và chưa được công bố trong bất cứ một công trình nào khác

Hà Nội, tháng 12 năm 2015

Tác giả luận văn

Nghiêm Thu Hằng

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

1 DLVH Du lịch văn hóa

1 DLST Du lịch sinh thái

3 DTLS Di tích lịch sử

4 DSVH Di sản văn hóa

6 GS.TS Giáo sư Tiến sĩ

7 PGS.TS Phó giáo sư Tiến sĩ

8 SPDL

9 UBND

Sản phẩm du lịch

Ủy ban nhân dân

10 UNESCO Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hiệp quốc

DANH MỤC CÁC BẢNG

1 Bảng 2.1 Số lượng cơ sở lưu trú tại huyện Lạc Thủy năm 2007 -2014

2 Bảng 2.2 Số lượng cơ sở lưu trú tại Hương Sơn 2007 – 2014

3 Bảng 2.3 Giá vé tham quan và cáp treo chùa Hương năm 2015

4 Bảng 2.4 Lượng khách du lịch đến Hương Sơn giai đoạn 2008 – 2014

5 Bảng 2.5 Lượng khách du lịch nội địa đến huyện Lạc Thủy giai đoạn 2008 – 1014

6 Bảng 3.1 Chiến lược sản phẩm – thị trường

DANH MỤC HÌNH ẢNH

Ảnh 1 Bến Đò - Chùa Hương

Ảnh 2 Suối Yến - Chùa Hương

Ảnh 3 Biển báo cho du khách - Chùa Hương

Ảnh 4 Khai hội chùa Hương 2015

Ảnh 5 Đường lên động Hương Tích ngày hội

Ảnh 6 Lầu chuông - Chùa Hương

Ảnh 7 Đại Hùng Bảo Điện - Chùa Thiên Trù

Ảnh 8 Động Hương Tích – Chùa Hương

Ảnh 9 Ban thờ Phật – Động Hương Tích

Ảnh 10 Nhà bia - Đền Đức Thánh Cả

Ảnh 11 Chuông - Đền Đức Thánh Cả

Ảnh 12 Rác tại bến Đục - Đền Đức Thánh Cả

Ảnh 13 Bến Đục - Đền Đức Thánh Cả

Ảnh 14 Cổng vào phía Bến Đục - Đền Đức Thánh Cả

Ảnh 15 Đường vào Đền Đức Thánh Cả

Ảnh 16 “Giám Sơn Tiên Động” Chùa Tiên – Động thờ vị tiên trông coi núi Ảnh 17 Lễ khai hôi Chùa Tiên

Ảnh 18 Chùa Tiên

Ảnh 19 Cổng - Đền Mẫu Âu Cơ

Ảnh 20 Đường lên Đền Mẫu Âu Cơ

Ảnh 21 Toàn cảnh đền Mẫu Âu Cơ

Ảnh 22 Bàn thờ Mẫu – đền Mẫu Âu Cơ

Ảnh 23 Bia đền thờ Mẫu Âu Cơ

Ảnh 24 Nhà vệ sinh – đền Mẫu Âu Cơ

Ảnh 25 Khu vực bán hàng lưu niệm trong chùa Tiên

Ảnh 26 Vé thắng cảnh chùa Hương

Ảnh 27 Phiếu ghi nhận công đức Đền Mẫu Âu Cơ

Ảnh 28 Bảng phối cảnh tổng thể quần thể di tích đền Đức Thánh Cả

MỤC LỤC

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT 4

DANH MỤC CÁC B ẢNG 5

DANH MỤC HÌNH ẢNH 6

PHẦN MỞ ĐẦU 9

1 Lý do chọn đề tài 9

2 Mục đích nghiên cứu 10

3 Nhiệm vụ nghiên cứu 11

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 11

5 Phương pháp nghiên cứu 11

6 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 13

7 Kết cấu của đề tài 14

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ DU LỊCH VĂN HOÁError! Bookmark not defined 1.1 Những vấn đề về du lịch văn hóa Error! Bookmark not defined 1.2 Điều kiện phát triển du lịch văn hóa Error! Bookmark not defined 1.3 Kinh nghiệm phát triển du lịch văn hóa ở Ninh Bình Error! Bookmark not defined Tiểu kết chương 1 Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG HOẠT ĐỘNG DU LỊCH VĂN HÓA PHÍA NAM HÀ NỘI Error! Bookmark not defined 2.1 Giới thiệu khái quát phía Nam Hà Nội Error! Bookmark not defined 2.2 Các điểm đến tiêu biểu của du lịch văn hóa phía Nam Hà Nội 40

2.3 Thực trạng các loại hình dịch vụ 51

Tiểu kết chương 2 Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM PHÁT TRIỂN DU LỊCH VĂN

HÓA PHÍA NAM HÀ NỘI Error! Bookmark not defined

3.1 Căn cứ đề xuất giải pháp Error! Bookmark not defined

3.2 Những giải pháp cụ thể Error! Bookmark not defined

3.3 Đề xuất một số kiến nghị Error! Bookmark not defined

Tiểu kết chương 3 Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined

TÀI LIỆU THAM KHẢO 15

SƠ ĐỒ DU LỊCH Error! Bookmark not defined DANH MỤC B ẢNG BIỂU Error! Bookmark not defined PHỤ LỤC HÌNH ẢNH Error! Bookmark not defined

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Văn hoá là nguồn tài nguyên độc đáo của du lịch Khi nói văn hoá là nguồn nguyên liệu để hình thành lên ho ạt động du lịch, tức là chúng ta nói đến vật hút / đối tượng hưởng thụ của du khách Nguồn nguyên liệu văn hoá có hai loại cơ bản là Văn hoá vật thể và Văn hoá phi vật thể Trong đó, ngành du lịch xếp các thành tố văn hoá vào tài nguyên nhân văn cụ thể là các di tích lịch sử - văn hoá; hàng lưu niệm mang tính đặc thù dân tộc; ẩm thực; lễ hội; các trò chơi giải trí; phong tục, tập quán, cách ứng xử, giao tiếp; tín ngưỡng, tôn giáo; văn học - nghệ thuật Vì vậy mà văn hoá là điều kiện và môi trường để cho du lịch phát sinh và phát triển

Hiện nay nước ta đang trong thời kỳ mở cửa hội nhập cùng với sự phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội là những khó khăn, thách thức phải đối mặt như: s ự gia tăng dân số, suy đồi về lối sống, tệ nạn xã hội, dịch bệnh, ô nhiễm môi trường…

Vì thế người dân ngày càng phải chịu nhiều áp lực Do đó để cân bằng cuộc sống

và thỏa mãn nhu cầu tinh thần họ đã dành thời gian cho các chuyến du lịch để nghỉ ngơi, tĩnh dưỡng, giải trí… Bên cạnh các chuyến du lịch thuần túy đó, họ còn thực hiện các chuyến du lịch kết hợp giữa du lịch và văn hóa, để không chỉ thỏa mãn các nhu cầu vật chất mà còn thỏa mãn các nhu cầu tinh thần Những chuyến hành trình đó còn được gọi là du lịch văn hóa

Phía Nam Hà Nội với điều kiện khí hậu thuận lợi, tài nguyên thiên nhiên phong phú đa dạng tạo cho nơi đây có địa thế đẹp, với dạng địa hình Kast tạo nên

hệ thống hang động kỳ bí trong lòng núi, nhiều nhũ đá kỳ ảo; đây cũng là khu vực đầm lầy nhiều vũng, sông, suối, kênh rạch tạo nên hệ thống đường thủy thuận lợi cho người dân đi lại cũng như cho du khách thưởng ngoạn thắng cảnh Như chùa Hương một danh thắng đẹp, nổi tiếng trong và ngoài nước; hay Đầm Đa muốn đến thì phải đi đường bộ leo lên các bậc đá, luồn qua các hang động, các khe đá để thưởng ngoạn cái đẹp, cái mới lạ Có thể nói thiên nhiên đã làm nên cái đẹp, cái độc đáo của văn hóa bản địa nơi đây

Bên cạnh địa hình độc mà lạ đó khu vực này còn có tài nguyên văn hóa phong phú: văn hóa ở đây chính là văn hóa chung của dân tộc nó ôm chứa giá trị văn hóa bản địa, tín ngưỡng và Phật giáo, đặc biệt là quá trình Việt hóa Văn hóa,

Việt hóa Phật giáo Nơi đây có hệ thống đền chùa tạo nên vị trí quan trọng trong việc phát triển du lịch văn hóa tâm linh Ta có thể thấy rõ trong tín ngưỡng thờ Mẫu

ở đền Mẫu Âu Cơ, Chùa Hương; tục thờ Đức Thánh Cả; hay các huyền tích về Quan Âm Thị Kính đã được nhân dân ta Việt hóa …

Tuy nhiên, hiện nay ngành du lịch phía Nam Hà Nội vẫn chưa thực sự phát huy được lợi thế này, thể hiện trên một số mặt chủ yếu như: thiếu quy hoạch tổng thể lâu dài đặc biệt nổi cộm ở vùng trung tâm và ngo ại vi c ủa Hà Nội, thiếu những

dự án cho từng hạng mục công trình theo đúng nguyên t ắc của khoa học về bảo tồn

di tích, thiếu sự chỉ đạo chặt chẽ của cơ quan chuyên môn, mà căn bản là do địa phương tự lo kinh phí, tự quản lý, chỉ đạo thi công, giám sát và nghiệm thu công trình…Tất cả những điều đó đã ảnh hưởng không nhỏ đến sự phát triển du lịch Chính vì thế nên có rất nhiều vấn nạn đã và đang diễn ra thường xuyên tại các khu vực này như: việc phát triển du lịch còn mang tính chất tự phát, thiếu sự quản lý của các cơ quan chức năng; Đền, Chùa xây dựng chưa có quy hoạch cụ thể dẫn đến tình trạng được tu bổ nhưng lại mất đi những giá trị kiến trúc đ ặc biệt trước đó; tình trạng buôn bán trước cửa đền chùa; buôn thần bán thánh; buôn bán thú cưng; chặt chém du khách; trộm cắp … vẫn đang diễn ra

Mặt khác lượng du khách đến đây khá đông nhưng đa phần là du lịch ngắn ngày vì thế mà số ngày lưu trú bình quân, công suất buồng phòng còn thấp, mức tiêu dùng của khách khi đến Chùa Hương hay Chùa Tiên - Hòa Bình còn ở mức rất khiêm tốn, đóng góp của ngành du lịch cho địa phương chưa nhiều, chưa giải quyết được việc làm cho nhân dân, cơ cấu của ngành du lịch trong cơ cấu kinh tế của tỉnh còn thấp, mặc dù đã được chú trọng đầu tư nhiều Nêú tình trạng này kéo dài, ngành

du lịch khó có thể trở thành động lực cho kinh tế nơi đây phát triển

Vì những yêu cầu cấp thiết trong việc phát triển du lịch văn hóa với phương

châm phát triển theo hướng bền vững tác giả đã chọn đề tài: “Phát triển du lịch văn

hóa phía Nam Hà Nội (nghiên cứu điển hình: đền Đức Thánh Cả; chùa Hương, đền

Mẫu Âu Cơ (Đầm Đa), chùa Tiên) làm đề tài cho luận văn nghiên cứu của mình

2 Mục đích nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu tiềm năng, thực trạng và triển vọng phát triển du lịch tại khu vực phía Nam Hà Nội nhằm phát huy các giá trị về sinh thái - văn hóa - tâm

linh; đồng thời thu hút cộng đồng tham gia góp phần giải quyết các vấn nạn trong mùa lễ hội và thu hút khách du lịch nhiều hơn trong thời gian tới Nhất là việc phát triển du lịch văn hóa theo hướng bền vững

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Thu thập, tổng quan các tài liệu lý luận và thực tiễn về du lịch

- Khảo sát thực trạng về du lịch tại các điểm du lịch văn hóa đã chọn nghiên cứu điển hình

- Phân tích đánh giá thực trạng phát triển du lịch văn hóa c ủa một số điểm du lịch khu vực phía Nam Hà Nội

- Đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả phát triển du lịch văn hóa tại điểm đến trong những năm tới

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

 Đối tượng nghiên cứu: Tác giả tiến hành nghiên cứu các giá trị văn hóa lịch

sử bằng hiện vật và tinh thần thể hiện ở các điểm liên quan đến phía Nam Hà Nội trong đó có các điểm chính là:

Đền Đức Thánh Cả (thôn Hữu Vĩnh, xã Hồng Quang, Ứng Hoà, Hà Nội); Chùa Hương Tích (xã Hương Sơn, Mỹ Đức, Hà Nội);

Đền Mẫu Âu Cơ và chùa Tiên (Đầm Đa, Lạc Thủy, Bình Hòa)

 Phạm vi nghiên cứu của đề tài:

- Về không gian: Đề tài được tiến hành nghiên cứu tại tại phía Nam thành phố Hà Nội bao gồm: huyện Ứng Hoà; huyện Mỹ Đức (Hà Nội) và Đầm Đa - huyện Lạc Thủy (Hòa Bình)

- Về thời gian: Nghiên cứu được tiến hành trong năm 2014 và đ ầu năm 2015, các số liệu được sử dụng trong khóa luận được lấy từ năm 2008 đến nay Vì điều kiện thời gian và cách trở về khoảng cách nên luận văn chỉ phát được 50 phiếu cho mỗi điểm nghiên cứu với tổng là 200 bảng hỏi

5 Phương pháp nghiên cứu

- Thu thập, phân tích và tổng hợp tài liệu: là một công việc quan trọng cần

thiết cho bất kỳ ho ạt động nghiên cứu khoa học nào Việc vận dụng phương pháp này nhằm bảo đảm tính kế thừa của các công trình trước đó, giúp tiết kiệm thời gian

và công sức, giúp ta có cái nhìn tổng thể về đề tài nghiên cứu

Các tài liệu thu thập trong đề tại chủ yếu là về lịch sử nghiên cứu, cơ sở lí luận

và thực tiễn cho việc phát triển du lịch văn hóa, các tiềm năng, thực trạng hoạt động

du lịch; Các chủ trương chính sách c ủa Đảng và nhà nước nói chung và c ủa Hà Nội nói riêng nhằm phát triển du lịch bền vững Nguồn tài liệu này chủ yếu lấy từ các sách, báo, tạp chí, luận văn, luận án, các báo cáo của Sở ban ngành có liên quan như:

Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội, Sở Du lịch Hà Nội, …

Sau khi thu thập đủ tài liệu tác giả tiến hành phân tích tổng hợp các tài liệu phục vụ cho các nhận định về sự phát triển du lịch văn hóa phía Nam Hà Nội trên

cơ sở khoa học và thực tiễn

- Phương pháp thực địa: nghiên cứu thực địa là phương pháp điển hình và phổ

biến nhất của Địa lí học và Du lịch học Sử dụng phương pháp này cho phép tác giả

có một cái nhìn khách quan về vấn đề nghiên cứu, kiểm nghiệm độ xác thực của tài liệu hiện có, hạn chế những nhược điểm của phương pháp thu thập, phân tích và tổng hợp tài liệu trong phòng

Quá trình thực địa được tiến hành từ khi bắt đầu đến khi nghiệm thu và kết thúc đề tài nghiên cứu Quá trình thực địa của tác giả được tiến hành như sau: Tiến hành khảo sát một số điểm du lịch phía Nam Hà Nội bao gồm các điểm du lịch có

sự thu hút khách lớn đặc biệt trong mùa lễ hội Tại mỗi điểm thực địa tác giả tiến hành quan sát, mô tả, ghi chép tư liệu, chụp ảnh điểm đến, trao đổi trực tiếp với các nhà quản lý du lịch tại điểm đến du lịch phía Nam Hà Nội, đội ngũ nhân lực du lịch hoạt động du lịch, người dân địa phương, khách du lịch …

- Phương pháp chuyên gia khoa học du lịch: ngoài những phương pháp kể trên,

tác giả cũng đã thu thập ý kiến của một số chuyên gia là các nhà khoa học du lịch và các nhà quản lý trực tiếp tại điểm đến du lịch, một số cán bộ tại địa phương Đây chính là căn cứ cho việc đưa ra các kết luận một cách khách quan, khoa học và thực tiễn, có khả năng thực thi cao; Là cơ sở để đề ra các giải pháp phát triển du lịch văn hóa phía Nam Hà Nội

 Kỹ thuật nghiên cứu

- Kỹ thuật khảo tả: tác giả tiến hành khảo sát và mô tả các kiến trúc đền, chùa,

đường đi… trong suốt quá trình nghiên cứu bằng nhiều cách thức khác nhau nhằm phản ánh một cách chân thực nhất về đối tượng được nói đến

- Kỹ thuật miêu thuật: tiến hành miêu tả và tường thuật lại các điểm đến đã thu

thập được nhằm tái hiện lại những sự vật hiện tượng một cách rõ ràng, chân thực trong suốt quá trình nghiên cứu của tác giả

- Kỹ thuật giải mã: trong quá trình nghiên cứu có một số vấn đề cần được giải

thích rõ ý nghĩa được ẩn sâu của các đối tượng như các bức hoành phi, câu đối, các hiện vật còn lưu lại… hoặc xây dựng được thông điệp mà đối tượng đang hướng đến

 Cách tiếp cận

Trong đề tài này tác giả sử dụng cách tiếp cận khu vực học, coi phía nam Hà

Nội là một vùng văn hóa lấy điển hình ba huyện Ứng Hòa, Mỹ Đức (Hà Nội) và Lạc Thủy (Hòa Bình) làm đề tài nghiên cứu của mình Bởi nơi đây là vùng chuyển tiếp giữa các dãy núi đồ sộ của vùng Tây Bắc và vùng đồng bằng châu thổ Sông Hồng Lại là nơi các có các điểm du lịch nổi tiếng, giữa chúng có sự thống nhất tuor tuyến với nhau hình thành tuor du lịch văn hóa phía Nam Hà Nội

6 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Du lịch là ngành kinh tế có tính chất liên ngành, liên vùng, liên quốc gia và

có tính xã hội hóa cao, nên việc phát triển du lịch đặc biệt là du lịch văn hóa tâm linh cũng là một vấn đề phức tạp, đòi hỏi việc nghiên cứu về du lịch trên phương diện tổ ng thể, toàn diện và có chiều sâu Nhất là vấn đề văn hóa và văn hóa du lịch

đã được nhiều nhà nghiên cứu đã nghiên cứu như: Trần Quốc Vượng với Cơ sở văn hóa Việt Nam; Toan Ánh với Nếp cũ – tín ngưỡng Việt Nam; Đào Duy Anh với Việt Nam văn hóa sử cương; Hồ Văn Khánh với Tâm Hồn – khởi nguồn cuộc sống tâm linh… Những công trình nghiên c ứu này chủ yếu đề cập đến vấn đề lý luận văn hóa, các đặc trưng của văn hóa, các thành tố văn hóa của Việt Nam; tôn giáo tín ngưỡng trong văn hóa Việt; quan niệm về văn hóa tâm linh…

Bên cạnh những công trình nghiên cứu trên còn có một số công trình nghiên

cứu tiêu biểu như: công trình c ủa tiến sĩ Trần Thúy Anh chủ biên (2014) “Du lịch văn hóa – những vấn đề lí luận và nghiệp vụ” [1] đã nêu lên những vấn đề về du

lịch văn hóa, các kỹ năng nhận diện xác định và khai thác giá trị văn hóa, văn hóa vật thể và phi vật thể, vấn đề tôn giáo, tín ngưỡng ở mức độ khái quát cao nhưng vẫn chưa đi sâu vào các di tích bên trong