Vật chất với tư cách là phạm trù triết học là kết quả của sự khái quát, trừu tượng hóa những thuộc tính, những mối liên hệ vốn có của sự vật, hiện tượng nên nó phản ánh cái chung, vô hạn
Trang 1MỤC LỤC
A – LỜI NÓI ĐẦU 3
B – NỘI DUNG 4
I VẬT CHẤT VÀ HÌNH THỨC TỒN TẠI CỦA NÓ 4
1 Định nghĩa phạm trù vật chất 4
1.1 Quan niệm của chủ nghĩa duy vật trước Mác về vật chất 4
1.2 Định vật chất của Lênin 4
2 Các hình thức tồn tại của vật chất 5
2.1 Vận động 5
2.2 Không gian và thời gian 6
2.3 Tính thống nhất vật chất của thế giới 6
II NGUỒN GỐC VÀ BẢN CHẤT CỦA Ý THỨC 7
1 Nguồn gốc ý thức 7
1.1 Nguồn gốc tự nhiên 7
1.2 Nguồn gốc xã hội 10
2 Bản chất của ý thức 11
III MỐI QUAN HỆ BIỆN CHỨNG GIỮA VẬT CHẤT VÀ Ý THỨC 13
1.Vật chất quyết định ý thức 13
2 Ý thức tác động trở lại vật chất 15
Trang 2IV Ý NGHĨA PHƯƠNG PHÁP LUẬN CỦA MỐI QUAN HỆ BIỆN CHỨNG
GIỮA VẬT CHẤT VÀ Ý THỨC 17
C – KẾT LUẬN 18
TÀI LIỆU THAM KHẢO 20
Trang 3A - LỜI NÓI ĐẦU
Thế giới xung quanh ta có vô vàn sự vật và hiện tượng phong phú và đa dạng Nhưng dù phong phú tới đâu thì cũng quy về hai lĩnh vực: vật chất và ý thức Có rất nhiều điểm triết học xoay quanh vấn đề về mối quan hệ giữa vật chất và ý thức, nhưng chỉ quan điểm Mác-Lênin là đúng và đầy đủ đó là: vật chất là cái có trước, ý thức là cái có sau Vật chất quyết định sự ra đời của ý thức, đồng thời ý thức tác động trở lại vật chất
Trước năm 1986, đất nước ta gặp nhiều khó khăn bởi nền kinh tế trì trệ, một hệ thống quản lý yếu kém cũng là do một phần không nhận thức đúng và đầy đủ về mối quan hệ giữa vật chất và ý thức Vấn đề này đã được nhận thức đúng sau đổi mới ở đại hội VI, kết quả là giành nhiều thắng lợi sau khi đã chuyển nền kinh tế từ cơ chế quan liêu bao cấp sang cơ chế thị trường có sự quản lý của nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa
Với mong muốn tìm hiểu thêm về vấn đề này, chúng em đã chọn đề tài:
“Phân tích mối quan hệ giữa vật chất và ý thức, ý nghĩa phương pháp luận”
Trang 4B – NỘI DUNG
I VẬT CHẤT VÀ HÌNH THỨC TỒN TẠI CỦA NÓ
1 Định nghĩa phạm trù vật chất
1.1 Quan niệm của chủ nghĩa duy vật trước Mác về vật chất:
Chủ nghĩa duy vật Mác có rất nhiều định nghĩa về vật chất, trong đó nổi lên các định nghĩa điển hình sau đây:
* Thời kì cổ đại: đồng nhất vật chất với một dang cụ thể:
- Talet cho rằng vật chất là nước
- Anaximen cho rằng vật chất là không khí
- Đêmôcrit cho rằng vật chất là nguyên tử
=> Quan niệm vật chất thời kì cổ đại mang tính trực quan, cảm tình
Nó chỉ có tác dụng chống lại quan điểm của chủ nghĩa duy tâm và tôn giáo
* Thời kì cận đại thế kỉ XVII – XVIII: đồng nhất vật chất với thuộc tính
của vật chất VD: Niutơn cho rằng khối lượng là vật chất
=> Quan điểm vật chất thời kì cận đại mang tính siêu hình, máy móc
1.2 Định vật chất của Lênin:
Vật chất là một phạm trù triết học dùng để chỉ thực tại khách quan được đem lại cho con người trong cảm giác, được cảm giác của chúng ta chép lại, chụp lại, phản ánh, và tồn tại không lệ thuộc vào cảm giác
Đây là định nghĩa khoa học nhất , hoàn chỉnh nhất về vật chất của V.I.Lênin trong tác phẩm Chủ nghĩa duy vật và Chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán Định nghĩa trên đã đề cập đến các nội dung chủ yếu sau:
Trang 5- Cần phân biệt “vật chất” với tư cách là phạm trù triết học với những dạng biểu hiện cụ thể của vật chất Vật chất với tư cách là phạm trù triết học là kết quả của sự khái quát, trừu tượng hóa những thuộc tính, những mối liên hệ vốn có của sự vật, hiện tượng nên nó phản ánh cái chung, vô hạn, vô tận, không sinh ra, không mất đi; còn tất cả sự vật, những hiện tượng là những dạng biểu hiện cụ thể của vật chất nên
nó có quá trình phát sinh, phát triển, chuyển hóa Vì vậy, không thể đồng nhất vật chất với một hay một số dạng biểu hiện cụ thể của vật chất
- Đặc trưng quan trọng nhất của vật chất là thuộc tính khách quan tức là thuộc tính tồn tại ngoài ý thức, độc lập, không phụ thuộc vào ý thức con người, cho dù con người có nhận thức được hay không nhận thức được nó
- Vật chất (dưới hình thức tồn tại cụ thể của nó) là cái có thể gây nên cảm giác ở con người khi nó trực tiếp hay gián tiếp tác động đến giác quan con người; ý thức của con người là sự phản ánh đối với vật chất, còn vật chất là cái được ý thức phản ánh
2 Các hình thức tồn tại của vật chất:
Chủ nghĩa duy vật biện chứng cho rằng vật chất tồn tại bằng vận động,
và vận động của vật chất diễn ra trong không gian thời gian Vì vậy, vận động không gian và thời gian là các hình thức tồn tại của vật chất
2.1 Vận động
Theo quan điểm siêu hình, vận động là sự di chuyển vị trí cá thể trong không gian, thời gian, nguồn gốc của sự vận động là ở bên ngoài sự vật hiện tượng Còn theo quan điểm duy vật biện chứng, vận động là mọi sự biến đổi
Trang 6nói chung Xét về bản chất, vận động là phương thức tồn tại của vật chất, là thuộc tính cố hữu của vật chất, vận động không do ai sáng tạo ra và cũng không mất đi mà nó tồn tại vĩnh viễn Nguồn gốc vận động là do bản thân
sự vật hiện tượng quy định Các hình thức cơ bản của vận động bao gồm: vận động cơ học, vật lý, hóa học, sinh học và xã hội
2.2 Không gian và thời gian
Vật chất luôn vận động và phát triển, sự vận động ấy không ở đâu khác “ Ngoài không gian và thời gian” Không gian và thời gian là một thuộc tính khách quan của vật chất, gắn liền với sự vận động của vật chất Mọi sự vật tồn tại khách quan đều có vị trí, có hình thức kết cấu, độ dài ngắn, ngang dọc, cao thấp của nó, tất cả những thuộc tính đó được gọi là không gian
Mọi sự vật đều ở trong trạng thái không ngừng biến đổi, mà mọi sự biến đổi đều có quá trình, có độ dài của sự diễn biến, nhanh, chậm kế tiếp nhau, tất cả những thuộc tính đó được gọi là thời gian Như vậy, không gian
và thời gian là thuộc tính khách quan, nội tại của bản thân vật chất Không gian là hình thức tồn tại của vật chất vận động về mặt độ dài diễn biến, sự
kế tiếp nhau của quá trình Không gian và thời gian là hai thuộc tính khác nhau nhưng không thể tách rời nhau của vật chất vận động
2.3 Tính thống nhất vật chất của thế giới
Chủ nghĩa duy vật biện chứng khẳng định bản chất thế giới là vật chất, thế giới tống nhất ở tính vật chất Theo quan điểm đó:
- Chỉ có một thế giới duy nhất là thế giới vật chất; thế giới vạt chất
là cái có trước, tồn tại khác quan, độc lập với ý thức con người
- Thế giới vật chất tồn tại vĩnh viễn, vô tận, vô hạn, không sinh ra, không mất đi
Trang 7- Mọi tồn tại của thế giới vật chất có mối liên hệ thống nhất nhau, biểu hiện ở chỗ chúng đều là những dạng cụ thể của vật chất, là những kết cấu vật chất, có nguồn gốc vật chất, do vật chất sinh ra và cũng chịu sự chi phối của những qui luật khách quan, phổ biến của thế giới vật chất Trong thế giới vật chất không có gì khác ngoài những quá trình vật chất đang biến đổi và chuyển hóa lẫn nhau
Bản chất vật chất và tính thống nhất vật chất của thế giới là kết luận được rút ra từ việc khái quát những thành tựu khoa học, được khoa học và cuộc sống hiện thực của con người kiểm nghiệm Nó không chỉ định hướng cho con người giải thích về tính đa dạng của thế giới mà còn hướng cho con người tiếp tục nhận thức về tính đa dạng ấy để thực hiện quá trình cải tạo hợp qui luật
II NGUỒN GỐC VÀ BẢN CHẤT CỦA Ý THỨC
Vấn đề nguồn gốc, bản chất và vai trò của ý thức là một vấn đề hết sức phức tạp của triết học, là trung tâm của cuộc đấu tranh giữa chủ nghĩa duy vật
và chủ nghĩa duy tâm trong lịch sử Dựa trên những thành tựu của triết học duy vật, của khoa học và thực tiễn xã hội, triết học Mác – Lênin đã góp phần làm sáng tỏ vấn đề trên đây
1 Nguồn gốc ý thức:
1.1 Nguồn gốc tự nhiên:
Trước Mác nhiều nha duy vật tuy không thừa nhận tính chất siêu tự nhiên của ý thức, song do khoa học chưa phát triển nên cũng đã không giải thích đúng nguồn gốc của ý thức Dựa trên những thành tựu nổi bật của khoa học tự nhiên nhất là sinh lý học thần kinh, chủ nghĩa duy vật biện chứng khẳng định rằng ý thức là một thuộc tính của vật chất nhưng không phải của mọi dạng vật chất mà chỉ là thuộc tính của một dạng vật chất sống
Trang 8có tổ chức cao là bộ óc người Bộ óc người là cơ quan vật chất của ý thức
Ý thức là chức năng của bộ óc người Hoạt động ý thức của con người diễn
ra trên sở hoạt động sinh lý thần kinh của bộ óc người Ý thức phụ thuộc vào hoạt động bộ óc người, do đó khi bộ óc bị tổn thương thì hoạt động ý thức sẽ không bình thường hoặc bị rối loạn Vì vậy, không thể tách rời ý thức ra khỏi hoạt động của bộ óc Ý thức không thể diễn ra, tách rời hoạt động sinh lý thần kinh của bộ óc người
Tuy nhiên, nếu chỉ có bộ óc không thôi mà không có sự tác động của thế giới bên ngoài để bộ óc phản ánh lại tác động đó thì cũng không thể có ý thức
Phản ánh là sự tái tạo những đặc điểm của dạng vật chất này có sự tác động qua lại lẫn nhau giữa chúng Những đặc điểm tái tạo ở dạng vật chất chịu sự tác động bao giờ cũng mang thông tin của dạng vật chất tác động Những đặc điểm mang thông tin ấy được gọi là cái phản ánh Cái phản ánh
là những dạng cụ thể của vật chất, còn cái phản ánh chỉ đặc điểm chứa đựng thông tin vật chất đó (cái được phản ánh) ở dạng vật chất khác (dạng vật chất nhận sự tác động)
Phản ánh là thuộc tính của tất cả các dạng vật chất, song phản ánh được thể hiện dưới nhiể hình thức Những hình thức này tương ứng với quá trình tiên hóa của vật chất
Phản ánh vật lý, hóa học là hình thức thấp nhất, đặc trưng cho vật chất
vô sinh
Phản ánh vật lý, hóa học thể hiện qua những biến đổi về cơ, lý, hóa khi
có sự tác động qua lại lẫn nhau giữa các dạng vật chất vô sinh Hình thức phản ánh này mang tính thụ động, chưa có định hướng lựa chọn của vật nhận tác động
Trang 9Phẩn ánh sinh học là hình thức phản ánh cao hơn, đặc trưng cho tự nhiên hữu sinh Tương ứng với quá trình phát triển của giới tự nhiên hữu sinh, phản ánh sinh học được thể hiện qua tính kích thích, tính cảm ứng, phản xạ,… Tính kích thích là phản ứng của thực vật và đông vật bặc thấp bằng cách thay đổi chiều hướng sinh trưởng, phát triển, thay đổi màu sắc, thay đổi cấu trúc,…khi nhận tác sự tác động trong môi trường sống Tính cảm ứng của động vật có hệ thần kinh tạo ra năng lực cảm giác, được thực hiện trên cơ sở điều khiển của quá trình thần kinh qua cơ chế phạn xạ không điều kiện, khi có sự tác động từ bên ngoài môi trường lên cơ thể sống
Phản ánh tâm lý là phản ứng của động vật có hệ thần kinh trung ương được thực hiện trên cơ sở điều kiện của hệ thần kinh qua cơ chế phạn xạ có điều kiện
Phản ánh năng động sáng tạo là hình thức phản ánh cao nhất trong các hình thức phản ánh, nó chỉ được thực hiện ở dạng vật chất có tổ chức cao nhất, có tổ chức cao nhất là bộ não con người Phản ánh năng động, sáng tạo được thực hiện qua quá trình hoạt động sinh lý thần kinh của bộ não con người khi thế giới khách quan tác động lên các giác quan của con người Đây là sự phản ánh có tính chủ động lựa chọn thông tin, xử lí thông tin để tạo ra những thông tin mới, phát hiện ý nghĩa của thông tin Sự phản ánh sáng tạo năng động này được gọi là ý thức
Là hình thức cao nhất của sự phản ánh thế giới hiện thực, ý thức chỉ nảy sinh ở giai đoạn phát triển cao của thế giới vật chất, cùng với sự xuất hiện của con người Ý thức là ý thức của con người, nằm trong con người, không thể tách rời con người Ý thức bắt nguồn từ một thuộc tính của vật chất – thuộc tính phản ánh – phát triển thành Ý thức ra đời là kết quả phát triển lâu dài của thuộc tính phản ánh của vật chất, nội dung của nó là thông tin về thế giới bên ngoài, về vật được phản ánh Ý thức và sự phản ánh thế
Trang 10giới bên ngoài vào trong bộ óc người Bộ óc người là cơ quan phản ánh song chỉ có riêng bộ óc thôi thì chưa thể có ý thức Không có sự tác động của thế giới bên ngoài lên các giác quan và qua đó đến bộ óc thì hoạt động ý thức không thể xảy ra Như vậy, bộ óc người cùng với thế giới bên ngoài tác động lên bộ óc, đó là nguồn gốc tự nhiên của ý thức
1.2 Nguồn gốc xã hội:
Nguồn gốc xã hội của ý thức là lao động và ngôn ngữ Hai yếu tố này vừa là nguồn gốc, vừa là tiền đề của sự ra đời ý thức
Lao động là quá trình con người sử dụng công cụ tác động vào giới tự nhiên nhằm thay đổi giới tự nhiên cho phù hợp với nhu cầu của con người;
là quá trình trong đó bản thân con người đóng vai trò môi giới, điều tiết sự trao đổi vật chất giữa mình với giới tự nhiên Đây cũng là quá trình làm thay đổi cấu trúc cơ thể, đem lại dáng đi thẳng bằng hai chân, giải phóng hai tay, phát triển khí quan, phát triển bộ não,…của con người Trong quá trình lao động, con người tác động vào thế giới khách quan làm cho thế giới khách quan bộc lộ những thuộc tính, những kết cấu, những quy luật vạn động của nó, biểu hiện thành những hiện tượng nhất định mà con người có thể quan sát được Những hiên tượng ấy, thông qua hoạt động các giác quan, tác động vào bộ óc người, thông qua hoạt động của bộ não con người, tạo khả năng hình thành nên những tri thức nói riêng và nói chung
Như vậy, sự ra đời của ý thức chủ yếu do hoạt động cải tạo thế giới khác quan thông qua quá trình lao động
Ngôn ngữ là hệ thống tín hiệu vật chất chứa thông tin mang nội dung ý thức Không có ngôn ngữ, ý thức không thể tồn tại và thể hiện
Sự ra đời của ngôn ngữ gắn liên với lao động Lao động ngay từ đầu đã mang tính tập thể Mối quan hệ giữa các thành viên trong lao động nảy sinh
ở họ nhu cầu phải có phương tiện để biểu đật Nhu cầu này làm ngôn ngữ
Trang 11nảy sinh và phát triển ngay trong quá trình lao động Nhờ ngôn ngữ con người đã không chỉ giao tiếp, trao đổi mà còn khái quát, tổng kết đúc kết thực tiễn, truyền đạt kinh nghiệm, truyền đạt tư tưởng từ thế hệ này sang thế
hệ khác
Như vậy, nguồn gốc trực tiếp quan trọng nhất quyết định sự ra đời và phát triển của ý thức là lao động Sau lao động và đồng thời với lao động là ngôn ngữ; đó là hai chất kích thích chủ yếu làm cho bộ óc vượn dần dần chuyển hóa thành bộ óc người, khiến cho tâm lý động vật chuyển hóa thành
ý thức
2 Bản chất của ý thức
Ý thức là cái phản ảnh thế giới khách quan, nhưng nó là cái thuộc phạm
vi chủ quan, là thực tại chủ quan, không có tính vật chất Ý thức là hình ảnh phi cảm tính của các đối tượng vật chất có tồn tại cảm tính Nếu coi ý thức cũng là một hiện tượng vật chất thì sẽ lẫn lộn giữa vật chất và ý thức , làm mất ý nghĩa của sự đối lập giữa vật chất và ý thức, từ đó dẫn đến làm mất đi sự đối lập giữa chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm
Tuy nhiên, ý thức không phải là bản sao giản đơn, thụ động máy móc của sự vật Ý thức là của con người, mà con người là một thực thể xã hội năng động sáng tạo Ý thức phản ảnh thế giới khách quan trong quá trình con người tác động cải tạo thế giới Do đó, ý thức con người là sự phản ảnh có tính năng động, sáng tạo Ý thức là sự phản ảnh sáng tạo lại hiện thực, theo nhu cầu thực tiển xã hội, vì vậy ý thức “Chẳng qua chỉ là vật chất được đem chuyển vào trong đầu óc con người, và được cải biến đi ở trong đó” (C Mác và Ph Ăngghen : Toàn tập, NXB CTQG, HN, 1993, Trang 35) Nói cách khác, ý thức là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan