Đặc trưng phóng sự Vũ Trọng Phụng

Trần Đăng Thao qua luận án: Đóng góp của Vũ Trọng Phụng đối với lịch sử văn học Việt Nam hiện đại trong lĩnh vực phóng sự và tiểu thuyết đã tiếp cận theo hướng loại hình cấu trúc thể lo

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS TÔN THẢO MIÊN

THÁI NGUYÊN - 2012

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành Luận văn Thạc sĩ của mình, em xin gửi lời cảm ơn chân thành tới các thầy cô phòng sau đại học trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 đã tạo điều kiện cho em trong suốt quá trình học tập và hoàn thành Luận văn Thạc sĩ

Em xin gửi lời cảm ơn tới PGS.TS Tôn Thảo Miên – người trực tiếp chỉ bảo, hướng dẫn em trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thành Luận văn Thạc sĩ Cuối cùng, tôi xin chân thành cảm ơn gia đình, bạn bè và đồng nghiệp đã động viên, khuyến khích tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu

Xin chân thành cảm ơn

Bắc Giang, ngày 08 tháng 12 năm 2012

Tác giả

Trần Thị Huyền

LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan rằng số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn này là trung thực và không trùng lặp với các đề tài khác Các thông tin trích dẫn trong luận văn đã được chỉ rõ nguồn gốc

Bắc Giang, ngày 08 tháng 12 năm 2012 Tác giả

Trần Thị Huyền

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

2.1 Thời kỳ trước cách mạng tháng Tám: 2

2.2 Sau cách mạng tháng Tám đến trước đổi mới 4

2.3 Thời kỳ 1986 đến nay 5

3 Mục đích nghiên cứu 7

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 7

5 Đối tượng phạm vi nghiên cứu 8

5.1 Đối tượng 8

5.2 Phạm vi nghiên cứu 8

6 Phương pháp nghiên cứu 8

7 Đóng góp của luận văn 8

8 Cấu trúc luận văn 9

PHẦN NỘI DUNG 10

CHƯƠNG 1 THỂ LOẠI PHÓNG SỰ VÀ VỊ TRÍ CỦA VŨ TRỌNG PHỤNG TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM HIỆN ĐẠI 10

1.1 Một số vấn đề lý luận về thể loại 10

1.1.1 Xung quanh khái niệm phóng sự 10

1.1.2 Đặc trưng cơ bản của thể loại phóng sự 12

1.1.2.1 Tính chân thực 13

1.1.2.2 Tính thời sự 14

1.1.2.3 Tính khái quát 14

1.1.2.4 Tính vấn đề 15

1.1.2.5 Sự xuất hiện của cái tôi trần thuật 15

1.1.3 Phóng sự báo chí, phóng sự văn học 17

1.2 Diện mạo của phóng sự Việt Nam 20

1.3 Vị trí vủa Vũ Trọng Phụng trong văn học Việt Nam hiện đại 25

1.3.1 Hoàn cảnh lịch sử xã hội nhân tố trực tiếp ảnh hưởng đến sáng tác của Vũ Trọng Phụng 25

1.3.2 Cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của Vũ Trọng Phụng 28

1.3.2.1 Cuộc đời của Vũ Trọng Phụng 28

1.3.2.2 Sự nghiệp sáng tác 30

1.3.3 Những đóng góp của Vũ Trọng Phụng trong văn học Việt Nam hiện đại 32

1.3.3.1 Hoàn thiện diện mạo thể loại của văn học hiện thực phê phán 32

1.3.3.2 Tái hiện những mặt trái của xã hội thực dân nửa phong kiến 35

1.3.3.3 Sự nhạy cảm trước những vấn đề xã hội và thái độ của nhà văn với chế độ xã hội đương thời 37

CHƯƠNG 2 VẤN ĐỀ PHẢN ÁNH HIỆN THỰC TRONG PHÓNG SỰ VŨ TRỌNG PHỤNG 43

2.1 Mảng hiện thực đen tối qua phóng sự Vũ Trọng Phụng 43

2.1.1 Phóng sự Vũ Trọng Phụng dựng lên bức tranh về thế giới cờ gian bạc bịp 45

2.1.2 Nạn mại dâm – cái “ung nhọt” khó trị 55

2.1.3 Vấn nạn cơm thầy cơm cô ở đô thị Việt Nam dưới góc nhìn của Vũ Trọng Phụng 69

2.1.4 Nạn tham nhũng, một “công lệ” của giới quan nha 74

2.2 Một xã hội đang trên đà tha hóa 78

2.1.1 Những kẻ mất hết nhân tính vì cờ bạc bịp 79

2.2.2 Sự tha hóa của những con người “dưới đáy”xã hội 82

2.2.3 Giới ông chủ, bà chủ, giới quan nha độc ác đểu giả 86

CHƯƠNG 3 MỘT SỐ PHƯƠNG DIỆN NGHỆ THUẬT TRONG PHÓNG SỰ VŨ TRỌNG PHỤNG 90

3.1 Nghệ thuật sử dụng “tít” 90

3.2 Nghệ thuật xây dựng nhân vật 93

3.3 Ngôn ngữ nghệ thuật 99

3.3.1 Ngôn ngữ đời thường mang mầu sắc khẩu ngữ 99

3.3.2 Nghệ thuật sử dụng tiếng lóng 105

3.3.3 Đặc sắc trong cách dựng đối thoại 108

3.3.4 Ngôn ngữ hiện đại và những cách tân về câu văn 112

3.4 Xu hướng tiểu thuyết hóa trong phóng sự Vũ Trọng Phụng 116

KẾT LUẬN 125

TÀI LIỆU THAM KHẢO 127

10 năm cầm bút, làm báo và viết văn, bằng tài năng và sức lao động nghệ thuật không mệt mỏi của mình, Vũ Trọng Phụng đã vươn tới những đỉnh cao rực rỡ cả trong sự nghiệp văn chương và báo chí Tám tiểu thuyết và 7 thiên phóng sự xuất sắc đã đưa ông lên vị trí một “tiểu thuyết gia trác tuyệt” trên địa hạt văn chương và

“Ông vua phóng sự đất Bắc” trong làng báo Phóng sự là thể loại mà Vũ Trọng Phụng đã gặt hái được thành công trên cả hai phương diện nội dung và hình thức nghệ thuật Vì thế tìm hiểu đặc trưng phóng sự Vũ Trọng Phụng là một cách để hiểu

rõ hơn tài năng và đóng góp của nhà văn đối với thể loại nói riêng và trào lưu văn học hiện thực phê phán nói chung

Trong các thể loại văn học, phóng sự là thể loại chiếm ưu thế trong việc đi sâu bám sát các vấn đề của đời sống xã hội, các nhà văn đã len lỏi vào từng ngõ ngách của đời sống hiện thực và phản ánh được bức tranh xã hội rộng lớn Là một nhà báo xuất sắc, Vũ Trọng Phụng đã tìm thấy mảnh đất để phát huy tài năng của mình trong nghề báo đó là phóng sự Các phóng sự của ông mang sức khái quát cao và có giá trị

tố cáo sâu sắc, mạnh mẽ Chính vì thế so với Tam Lang, Vũ Đình Chí, Tiêu Liêu Vũ Bằng, Vũ Trọng Phụng là người đến sau, là đàn em nhưng ông đã bỏ xa Tam Lang, Tiêu Liêu bởi tài năng đặc biệt sắc sảo, bản lĩnh nghệ thuật già dặn trong việc sử dụng ngôn từ, hình ảnh, mà qua những ngôn từ ấy, hình ảnh ấy, mặt trái của hiện thực

xã hội Việt Nam những năm đầu thế kỷ XX đã bị phơi trần với đầy rẫy những tệ nạn xấu xa và đến nay vẫn là những vấn đề xã hội nóng bỏng Tìm hiểu đặc trưng phóng

sự Vũ Trọng Phụng là tìm hiểu những đặc điểm về nội dung và phong cách nghệ thuật phóng sự của người có công lớn đưa thể loại này phát triển

Thêm một lý do nữa là trong nhà trường phổ thông, học sinh chỉ được tiếp nhận Vũ Trọng Phụng qua thể loại tiểu thuyết, còn các phóng sự thì rất ít được tiếp cận Việc tìm hiểu phóng sự của ông là một cách để có cái nhìn toàn diện hơn về tài năng văn học lớn của trào lưu hiện thực phê phán nói riêng và văn học Việt Nam nói chung, góp phần vào quá trình dạy và học văn có hiệu quả

Với những lý do trên, chúng tôi đã chọn đề tài “Đặc trưng phóng sự Vũ Trọng Phụng” để làm luận văn Với đề tài này, hy vọng sẽ góp thêm một tiếng nói khẳng định tài năng và vị trí của Vũ Trọng Phụng trong nền văn học dân tộc

2 Lịch sử vấn đề

Vũ Trọng Phụng được xem là một hiện tượng văn học độc đáo và phức tạp trong nền văn học Việt Nam Ngay từ những tác phẩm đầu tiên ông đã được giới nghiên cứu phê bình quan tâm Người ta tranh luận về ông ngay khi ông còn sống

và người ta càng biết nhiều về ông sau khi ông qua đời Phóng sự là một trong những thể loại làm nên tên tuổi của Vũ Trọng Phụng Xung quanh phóng sự của ông có nhiều đánh giá khác nhau Do phạm vi của luận văn chúng tôi không có điều kiện trình bày tất cả các công trình mà chỉ xin điểm lại một số ý kiến phê bình, nghiên cứu về Vũ Trọng Phụng và thể loại phóng sự theo trình tự thời gian

2.1 Thời kỳ trước cách mạng tháng Tám:

Nếu như Tam Lang là người khởi đầu nghiệp phóng sự thì Vũ Trọng Phụng được xem là người đưa phóng sự Việt Nam giai đoạn 1930­1945 đến đỉnh cao Ngay từ khi xuất hiện giữa làng văn vào những năm 1930 của thế kỷ XX, Vũ Trọng Phụng đã thu hút được sự chú ý của các nhà phê bình nghiên cứu và độc giả với sự

xuất hiện hàng loạt các phóng sự như: Cạm bẫy người (1933); Kỹ nghệ lấy Tây (1934); Cơm thầy cơm cô (1936); Lục sì (1937); Một huyện ăn Tết (1938);…Sự

xuất hiện các phóng sự của Vũ Trọng Phụng đã khiến người đọc và giới phê bình lúc đó thấy rõ tài năng xuất chúng của ông

Trong lời tựa cuốn Kỹ nghệ lấy Tây, Phùng Tất Đắc đã ca ngợi “Ngòi bút

phóng sự của ông Vũ Trọng Phụng đã nói tới một độ rất cao trong nghệ thuật Cuốn sách này….vào hàng những công trình ảnh hưởng xa rộng hơn, những công trình có thể vạch phương hướng cho văn nghệ, những công trình giúp được tài liệu cho đời sau khảo xét về buổi này”  12; 9 

Lê Tràng Kiều trong văn học tạp chí số 4 ra ngày 8/6/1935 với tiêu đề “Một trong những nhà văn hiện thực mở đầu cho nghề phóng sự ở nước ta” Ở bài này người viết đã đánh giá rất cao phóng sự đầu tay “Cạm bẫy người” của Vũ Trọng Phụng, coi đó là “bước đầu vẻ vang” là “kết quả tốt đẹp” trở thành động lực chính khiến Vũ Trọng Phụng hướng ngòi bút của mình sang địa hạt của báo chí và đã gặt hái được nhiều thành công

Trong bài “Địa vị Vũ Trọng Phụng trong văn học Việt Nam cận đại” đăng trên báo Tao Đàn ­ số đặc biệt về Vũ Trọng Phụng, tháng 12­1939, Trương Tửu­ một người bạn thân thiết đã nhận xét về bốn thiên phóng sự nổi tiếng của Vũ Trọng

Phụng: Cạm bẫy người, Cơm thầy cơm cô, Kỹ nghệ lấy Tây và Lục sì là “Bốn quyển

kiệt tác” đặt nền móng đầu tiên cho nghệ thuật phóng sự Việt Nam

Thưởng thức tác phẩm phóng sự dưới góc độ phản ánh thời đại, nhà văn

Phùng Tất Đắc, Mai Xuân Nhân đã coi Kỹ nghệ lấy Tây của Vũ Trọng Phụng như

là một kiệt tác Trên báo Tràng An (in lại trên Hà Nội mới số 42 ngày 21/10/1936),

Mai Xuân Nhân đánh giá cao Kỹ nghệ lấy Tây, khẳng định giá trị, tài năng viết

phóng sự của Vũ Trọng Phụng: “Kiệt tác ấy đã đưa ông Vũ Trọng Phụng đến con đường bổn phận của một nhà cầm bút sống trong cái tình thế trầm trọng của một thời đại khó khăn, rối rít và đã xô lối phóng sự xứ này bước được một bước dài rất

vẻ vang” 42 Và chính Mai Xuân Nhân trong bài báo này đã trao cho Vũ Trọng Phụng danh hiệu “Ông vua phóng sự đất Bắc”

Song song với ngợi ca Vũ Trọng Phụng là sự chê trách, công kích lên án dữ dội lối văn chương của ông Tiêu biểu cho luồng ý kiến này là: Thái Phỉ và Nhất Chi Mai (Nhất Linh) trên tờ Tin văn (tháng 5­1936), Thái Phỉ lên án loại văn sĩ

“Viện cái chủ nghĩa tả chân” để tả cảnh dâm uế một cách táo bạo Dưới bút danh Nhất Chi Mai, ngày 21/3/1937, Nhất Linh viết bài ý kiến một người đọc dâm hay không dâm để đả kích đích danh “Nhà văn Vũ Trọng Phụng, tác giả thiên phóng sự Lục Sì ở báo Tương lai”  25  Với những chuyện hiếp dâm, làm đĩ, ăn cắp, bạc bịp, làm tiền…những con số cụ thể ở nhà Lục Sì, Vũ Trọng Phụng bị Nhất Linh tỏ thái độ phẫn uất, tức tối bởi lối văn chương “đen tối”, “Một nhà văn nhìn thế gian qua cặp kính đen”  34 

Vũ Trọng Phụng đã dùng hai bài văn bút chiến: Thư ngỏ cho ông Thái Phỉ, chủ bút báo tin văn về bài “Văn chương dâm uế” đăng ở Hà Nội báo ngày 29 tháng

3 năm 1936 và bài “Để đáp lời Báo ngày nay: Dâm hay không dâm” đăng trên báo Tương Lai ngày 25/3/1937, bầy tỏ nhân sinh quan cũng như quan điểm làm văn của mình là “tả thực cái xã hội khốn nạn, công kích cái xa hoa dâm đãng của bọn người

có nhiều tiền, kêu ca những sự thống khổ của dân nghèo bị bóc lột, bị áp chế, bị cưỡng bức, muốn cho xã hội công bình hơn nữa” Và Vũ Trọng Phụng khẳng định:

“Tôi và các nhà văn cùng chí hướng như tôi, muốn tiểu thuyết là sự thật ở đời”  13; 919 Với quan điểm nói rõ, nói thẳng sự thật, Vũ Trọng Phụng đã coi mình không những là một nhà văn mà còn là một nhà báo có trách nhiệm không những miêu tả hiện thực xã hội mà còn vạch rõ mặt trái của xã hội Nhưng với cách viết táo bạo, ông đã không nhận được sự đồng tình, ủng hộ của một bộ phận dư luận đương thời

2.2 Sau cách mạng tháng Tám đến trước đổi mới

Năm 1949, trong Hội nghị tranh luận văn nghệ tại Việt Bắc, nhà thơ Tố Hữu

đã trân trọng nói về công lao của Vũ Trọng Phụng: “…Cách mạng cảm ơn Vũ Trọng Phụng đã vạch rõ cái thực xấu xa thối nát của xã hội”  22; 157

Năm 1956,1957, người ta lại quan tâm nhiều đến Vũ Trọng Phụng, nhiều nhà nghiên cứu đã bàn về sự nghiệp văn chương của ông đặc biệt là thành tựu phóng sự

của ông Theo nhà văn Nguyên Hồng thì phóng sự Cạm bẫy người là tác phẩm mở đầu của khuynh hướng văn học hiện thực và “Với hai thiên phóng sự đặc biệt Cơm thầy cơm cô và Lục sì và hai tiểu thuyết Giông tố và Số đỏ, Vũ Trọng Phụng đã làm

chuyển động cả dư luận văn học bấy giờ, dơ cao thêm ngọn cờ hiện thực, góp thêm một phần đấu tranh quyết liệt cho một nền văn học tiến bộ”  22;175

Những bài viết trong tập san Vũ Trọng Phụng với chúng ta (do Minh Đức

xuất bản) cũng đánh giá cao tiểu thuyết, phóng sự của Vũ Trọng Phụng Trong đó

Phan Khôi coi phóng sự Cơm thầy cơm cô, Kỹ nghệ lấy Tây, Cạm bẫy người đều là

những tác phẩm thông cảm và tố khổ cho hạng người cùng khổ ở Việt Nam

Nhà văn học sử Phạm Thế Ngũ trong cuốn Việt Nam văn học sử giản ước tân biên, Tập III đã giới thiệu tóm tắt 4 phóng sự của Vũ Trọng Phụng (Cạm bẫy người,

Kỹ nghệ lấy Tây, Cơm thầy cơm cô, Lục sì) rồi khẳng định giá trị của phóng sự Vũ

Trọng Phụng “ta thấy tất cả những gì gọi là hài ước, bi đát, rùng rợn trong những

vết thương xã hội lúc bấy giờ Ta cũng thấy công phu điều tra, khiếu quan sát lịch duyệt của tác giả…cây bút tả chân già dặn linh hoạt như chụp được sự thật…ông moi móc những vết thương xã hội ấy…và nói ra với một giọng mỉa mai chua chát, đôi khi đượm vẻ căm hờn  32; 513­514

Tác giả Nguyễn Trác ở công trình Lịch sử văn học Việt Nam tập V (1930­

1945) sau khi giới thiệu tóm tắt bốn thiên phóng sự của Vũ Trọng Phụng tác giả Nguyễn Trác đã kết luận: Những tác phẩm trên đã đưa Vũ Trọng Phụng lên hàng

“Ông vua phóng sự đất Bắc” Như vậy là, trong bài khái quát về văn học hiện thực phê phán 1930­1945 ông đã đặt những cây bút phóng sự về đúng vị trí của nó

2.3 Thời kỳ 1986 đến nay

Vào những năm 80 của thế kỷ XX đất nước diễn ra công cuộc đổi mới cả về kinh tế, văn hoá xã hội Điều đó mang lại không khí thuận lợi cho nghiên cứu và phê bình văn học Các sáng tác của Vũ Trọng Phụng từ đây được nhìn nhận và đánh giá toàn diện Năm 1987, tuyển tập Vũ Trọng Phụng (Nxb Văn học) ra đời, trong đó

có các phóng sự như Cạm bẫy người, Kỹ nghệ lấy Tây, Cơm thầy cơm cô… đã có ý

nghĩa chấm dứt một vụ án văn học kéo dài, thời kỳ này có nhiều bài viết khác nhau

về phóng sự Vũ Trọng Phụng, ở đây xin điểm một vài ý kiến tiêu biểu

Bài Vũ Trọng Phụng - Vua phóng sự của giáo sư Nguyễn Đăng Mạnh in trong “Lời giới thiệu” phóng sự Kỹ nghệ lấy Tây, Cơm thầy cơm cô, (NxB Hà Nội,

1989) Trong bài này, người viết đã khẳng định tài nghệ của nhà văn và cách tiếp cận sự thật mà ông gọi là “Một cách tiếp cận riêng rất thông minh và sáng tạo để đi vào bản chất của mọi vấn đề xã hội” Giáo sư Nguyễn Đăng Mạnh cũng phát hiện ra tài năng của nhà văn trong việc chuyển hoá thông tin đơn thuần thành những câu chuyện vô cùng hấp dẫn, sinh động, góp phần đưa phóng sự thực sự trở thành một thể loại văn học

Nhìn nhận Vũ Trọng Phụng với tư cách một nhà văn hiện thực xuất sắc, Tôn

Thảo Miên trong bài Vũ Trọng Phụng -Người thư ký trung thành của thời đại đã

viết “Vũ Trọng Phụng giống như một nhà chép sử, một người thư ký đã có công ghi lại một cách trung thành thực trạng xã hội những năm trước cách mạng” Từ đó,

người viết đưa ra nhận xét về từng thiên phóng sự: Cạm bẫy người, Kỹ nghệ lấy

Tây, Cơm thầy cơm cô và Lục sì Mỗi phóng sự là một nội dung phản ánh bộ mặt

thực của xã hội đương thời với những mặt trái, những tệ nạn trầm kha nhức nhối

Trần Đăng Thao qua luận án: Đóng góp của Vũ Trọng Phụng đối với lịch sử văn học Việt Nam hiện đại trong lĩnh vực phóng sự và tiểu thuyết đã tiếp cận theo

hướng loại hình cấu trúc thể loại, và chỉ ra được tính chất “Hoành tráng” trong kết cấu tác phẩm Vũ Trọng Phụng khi so sánh với các tác phẩm cùng thời đó là sản phẩm đặc trưng của thể loại kết hợp phóng sự ­ tiểu thuyết

Nguyễn Văn Phượng qua luận án tiến sĩ: Ngôn từ nghệ thuật của Vũ Trọng Phụng trong phóng sự và tiểu thuyết cho rằng mỗi tác phẩm của Vũ Trọng Phụng

đều tựa một công trình khảo cứu bầy ra vô vàn những bệnh tật của loài người Quả

vậy, nếu Cạm bẫy người là những khảo cứu công phu, tỉ mỉ về nghề bạc bịp, Kỹ nghệ lấy Tây là những khảo cứu về cái nghề kinh doanh thân xác dưới cái vỏ hôn nhân Đông Tây, thực chất là một kiểu mưu sinh vừa quái gở, vừa thê thảm, thì Lục

sì có thể được coi là những tài liệu lâm sàng về những vấn nạn của dục tính

Đề cập đến ngôn ngữ trong phóng sự Thiên Hư, bài viết của tác giả Tôn Thảo Miên trong “Vũ Trọng Phụng toàn tập” (Tập 1) có tính chất khái quát về văn nghiệp của Vũ Trọng Phụng, trong đó tác giả đã tỏ ra có lí khi nhấn mạnh thành tựu của nhà văn trên bình diện ngôn ngữ: “Ông là một trong những nhà văn góp phần đáng kể vào việc hiện đại hoá văn xuôi quốc ngữ”  29;36 

Trong Tổng tập văn học Việt Nam tập 29 (Trung tâm khoa học và nhân văn

Quốc gia ­ Nxb khoa học xã hội năm 2000), nhóm tác giả biên soạn đã dành cho phóng sự một vị trí thích đáng Tôn vinh Vũ Trọng Phụng, tôn vinh ngòi bút phóng

sự, tiểu thuyết của ông, Nguyễn Hoành Khung đã khẳng định: “Song cho đến nay,

có thể nói, vị trí hàng đầu của Vũ Trọng Phụng trong nền văn xuôi quốc ngữ nước

ta trước cách mạng đã được khẳng định chắc chắn hơn bao giờ hết”  13;12  Trong thời gian này có một số luận văn thạc sĩ tiến hành nghiên cứu về phóng sự

­ Luận văn thạc sĩ: Xu hướng tiểu thuyết hoá trong phóng sự Vũ Trọng Phụng của Lê Thị Bình, trường Đại học Vinh ( 2007)

­ Luận văn thạc sĩ: Phóng sự về đề tài thành thị trong văn học Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX của Bùi Thị Loan, trường Đại học sư phạm Hà Nội (2006)

­ Luận văn thạc sĩ: Đặc điểm phóng sự Việt Nam giai đoạn 1930-1945 của

Đặng Thị Hà trường Đại học Vinh, (2008)

Ở ba công trình nói trên, các tác giả đã đề cập đến một số vấn đề trong phóng

sự của Vũ Trọng Phụng Lê Thị Bình điểm qua mấy tác phẩm phóng sự tiêu biểu và nhận thấy có chất tiểu thuyết trong phóng sự của Vũ Trọng Phụng Tác giả Bùi Thị Loan sau khi đề cập đến một số vấn đề lý luận về thể loại phóng sự có đi vào tìm hiểu nội dung phóng sự Vũ Trọng Phụng qua việc phản ánh đời sống đô thị Việt Nam, và một số phương diện thể hiện Đặng Thị Hà phân tích giá trị của phóng sự qua sự phản ánh , phơi bầy cuộc sống đau thương trong xã hội, một vài nét về nghệ thuật của phóng sự…Những vấn đề các luận văn thạc sĩ đề cập đến đã có những đóng góp nhất định trong việc khẳng định vai trò của phóng sự Vũ Trọng Phụng trong nền văn học Việt Nam hiện đại

Như vậy điểm qua tình hình nghiên cứu về phóng sự Vũ trọng Phụng chúng

ta có thể thấy phóng sự Vũ trọng Phụng đã được nhiều tác giả đề cập đến Tuy

nhiên việc tìm hiểu “Đặc trưng phóng sự Vũ Trọng Phụng” vẫn là một việc làm cần

thiết Chính về thế với đề tài này, chúng tôi muốn tìm hiểu kỹ hơn về phóng sự Vũ trọng Phụng trên cơ sở kế thừa thành tựu của các nhà nghiên cứu đi trước Với việc khảo sát tương đối toàn diện cả về nội dung và phương thức thể hiện của phóng sự

Vũ Trọng Phụng, chúng tôi hy vọng sẽ góp thêm một tiếng nói khẳng định vai trò của Vũ Trọng Phụng đối với thể loại phóng sự giai đoạn 1930­1945, cũng như trong nền văn học dân tộc

3 Mục đích nghiên cứu

Luận văn đi vào tìm hiểu, phân tích các phóng sự của Vũ Trọng Phụng để làm rõ đặc trưng phóng sự của nhà văn trên các mặt: Nội dung phản ánh hiện thực,

và một số phương diện nghệ thuật thể hiện trong phóng sự

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Luận văn dựa trên cơ sở tiếp thu thành tựu của những nhà nghiên cứu đi trước Chúng tôi xác định nhiệm vụ cụ thể của luận văn như sau:

­ Xác định vai trò, vị trí của phóng sự Vũ Trọng Phụng trong văn học Việt Nam hiện đại

­ Tìm hiểu nội dung phản ánh hiện thực trong phóng sự Vũ Trọng Phụng

­ Tìm hiểu một số phương diện nghệ thuật như: Nghệ thuật xây dựng nhân vật, nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ, xu hướng tiểu thuyết hoá trong phóng sự Vũ Trọng Phụng

5 Đối tượng phạm vi nghiên cứu

5.1 Đối tượng

Đối tượng mà chúng tôi tập trung nghiên cứu là đặc trưng phóng sự Vũ Trọng Phụng thể hiện qua nội dung phản ánh hiện thực và nghệ thuật biểu hiện

5.2 Phạm vi nghiên cứu

Trong quá trình làm luận văn chúng tôi sử dụng tài liệu cơ bản sau:

­ Toàn tập Vũ Trọng Phụng ( 5 tập), Nxb văn học (Tôn Thảo Miên biên soạn, giới thiệu) 2004

­ Luận văn tập trung vào việc khảo sát và nghiên cứu ở mảng phóng sự với

các tác phẩm tiêu biểu sau: Cạm bẫy người (1933), Kỹ nghệ lấy Tây (1934), Cơm thầy cơm cô (1936), Một huyện ăn Tết (1936), Lục sì (1937) Trong quá trình

nghiên cứu khi cần thiết chúng tôi sẽ liên hệ, so sánh với phóng sự của các nhà văn hiện thực cùng thời để làm rõ tài năng và phong cách nghệ thuật đặc sắc của Vũ Trọng Phụng

6 Phương pháp nghiên cứu

Để luận văn có thể triển khai một cách khoa học, chúng tôi đã sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau

­ Phương pháp hệ thống

­ Phương pháp so sánh ­ đối chiếu

­ Phương pháp thống kê

­ Phương pháp phân tích ­ tổng hợp

7 Đóng góp của luận văn

Luận văn đã chỉ ra những đặc trưng cơ bản của phóng sự Vũ Trọng Phụng về nội dung phản ánh hiện thực và một số phương diện nghệ thuật

Luận văn là tài liệu tham khảo cho công tác giảng dạy nghiên cứu về Vũ Trọng Phụng, về trào lưu văn học hiện thực phê phán 1930­1945 nói riêng và văn học Việt Nam nói chung

8 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, mục lục, tài liệu tham khảo, nội dung được triển khai trong 3 chương:

Chương 1: Thể loại phóng sự và vị trí của Vũ Trọng Phụng trong văn học Việt Nam hiện đại

Chương 2: Vấn đề phản ánh hiện thực trong phóng sự Vũ Trọng Phụng Chương 3: Một số phương diện nghệ thuật trong phóng sự Vũ Trọng Phụng

PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG 1 THỂ LOẠI PHÓNG SỰ VÀ VỊ TRÍ CỦA VŨ TRỌNG PHỤNG

TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM HIỆN ĐẠI 1.1 Một số vấn đề lý luận về thể loại

1.1.1 Xung quanh khái niệm phóng sự

Phóng sự là một thể loại quan trọng của văn học và báo chí Nó có khả năng truyền tải thông tin về người thực, việc thực với những sự kiện nóng hổi mang tính

xã hội, tính thời sự sâu sắc Thể loại phóng sự ra đời từ rất sớm, từ thế kỷ thứ XVI, cùng với sự xuất hiện của báo chí và các phương tiện in ấn công nghiệp Phóng sự

ra đời đầu tiên với chức năng là phương tiện truyền thông, mang tính chất thông tin rất đơn giản về những sự việc, hiện tượng có chứa đựng những điều bí ẩn, nhằm làm thoả mãn sự hiếu kỳ của con người, song nó không bao hàm yếu tố sáng tạo

Theo tiếng La tinh, phóng sự là Reportage, có nghĩa là thông báo một tin mới, một chuyến đi, một sự việc gì đó Song cho đến nay, khái niệm cụ thể về phóng sự vẫn chưa thống nhất và tồn tại nhiều quan điểm khác nhau, chính vì thế phóng sự vẫn và đang là thể loại ngày càng được bổ sung, phát triển và từng bước hoàn thiện

Trong giáo trình Tác phẩm kí báo chí, (Học viện chính trị quốc gia Hồ Chí

Minh, nhà xuất bản giáo dục, H,1995,trang 45 tập I) cho rằng trong lịch sử, người Anh là người đầu tiên sử dụng phóng sự trên báo chí Ban đầu phóng sự được người Anh sử dụng để mô tả những trận lụt, đám cháy, những kỳ họp quốc hội Người Đức quan niệm hết sức đơn giản về phóng sự, họ cho rằng nó chỉ đơn thuần là hình thức đưa tin, nhưng người Mỹ lại cho rằng, phóng sự là thể loại có thể miêu tả, tường thuật các cuộc họp Người Trung Quốc có cách nhìn về phóng sự hết sức rộng rãi với các từ : ký sự, thông tấn, phỏng vấn ký, trát ký và báo cáo văn học Như vậy nhìn chung ngày nay phóng sự được nhìn nhận rất khác nhau nhưng thường tập trung vào hai xu hướng cơ bản:

Xu hướng thứ nhất cho rằng: Phóng sự là kể lại một câu chuyện có thật một cách ngắn gọn, chính xác Các chi tiết tập trung trả lời các câu hỏi : Cái gì? Xảy ra ở đâu? Xảy ra như thế nào? Có liên quan hoặc ảnh hưởng đến ai? Tại sao lại xảy ra như vậy?

Xu hướng thứ hai quan niệm : Phóng sự là một thể loại báo chí tổng hợp, kế thừa phong cách sáng tạo của tất cả các thể loại báo chí khác (tin, phỏng vấn, điều tra) và cả văn học Chính vì vậy, phóng sự vừa có khả năng phản ánh những sự việc

và hiện tượng nổi bật của thời cuộc, lại vừa có khả năng đem đến cho công chúng những cảm xúc thẩm mỹ từ cái hay, cái đẹp của cuộc sống con người

Trong đời sống báo chí ­ văn học Việt Nam, phóng sự là thể loại tân văn, nó

là điểm nhấn quan trọng trong tiến trình phát triển của văn học hiện đại, phóng sự ở nước ta mới chỉ thật sự phát triển từ những năm 30 của thế kỷ XX nhưng đã mau

chóng đạt được những thành tựu rực rỡ, đóng vai trò là một trong những “ thể văn xung kích” trên mặt trận báo chí Các nhà nghiên cứu đã dày công khám phá thể

loại này và đưa ra khá nhiều quan niệm khác nhau

Trong cuốn Hán Việt từ điển của nhà nghiên cứu Đào Duy Anh xuất bản

năm 1932, phóng sự được giải nghĩa rằng : Phóng có nghĩa là bắt chước, phỏng theo

; Sự có nghĩa là sự việc Tổng hợp lại phóng sự có nghĩa là phỏng theo sự việc

Theo tài liệu trong Vũ Trọng Phụng, con người và tác phẩm của hai nhà nghiên cứu

Nguyễn Hoành Khung và Lại Nguyên Ân (NXB Hội nhà văn, H.1994) thì Vũ Trọng Phụng là người trực tiếp viết phóng sự lúc đó có quan niệm rõ ràng về thể loại phóng sự : “ Tiểu thuyết và phóng sự là hai thể loại văn gần nhau Phóng sự là một thiên truyện kể với cơ sở là những điều mà nhà báo đã từng mắt thấy tai nghe, trừ phi là một thiên “phóng sự trong buồng’’, nhà báo nghe người ta kể lại cái mà mình chưa biết bằng tai, bằng mắt” (Thư gửi vợ chồng người bạn là bà Đồng Thị Bích Khuê và ông Nguyễn Thanh Đạm đề ngày 31 tháng 12 năm 1935)

Trong cuốn Nhà văn hiện đại, nhà nghiên cứu phê bình Vũ Ngọc Phan đã

quan niệm rằng: “lối văn này hoàn toàn mới ở nước ta, và cũng như ở các nước, nó là con đầu lòng của nghề viết báo ( ) phóng sự là thăm dò lấy việc mà ghi phóng sự

là ký sự có lời phẩm bình, phóng sự ghi những điều mắt thấy tai nghe, có tính cách thời sự và có chỉ trích không có lối văn nào giúp ích cho việc cải cách, cho nhà đương chức, cho nhà pháp luật và nhà xã hội học bằng các thiên phóng sự’’ [44;560]

Trong giáo trình Việt Nam văn học sử giản ước tân biên (tập III) nhà giáo

Phạm Thế Ngũ đã bàn về phóng sự, phân biệt sự khác nhau giữa phóng sự và tiểu thuyết Ông coi ở hình thức đơn giản nhất, phóng sự “ chỉ là một tường thuật tác

giả nhà báo đến tận nơi hỏi han, điều tra về một cảnh sinh hoạt, một nghề nghiệp, một hạng nhân vật rồi cứ sự mắt thấy tai nghe mà chép lên báo ” [39 ; 512]

Nghiên cứu về thể ký báo chí, tác giả Đức Dũng đã từng coi phóng sự là một phần của ký báo chí và khẳng định : “ phóng sự là một thể loại đứng giữa văn học và báo chí, có khả năng trình bày, diễn tả những sự kiện, con người, tình huống điển hình, trong một quá trình phát sinh phát triển dưới dạng một bức tranh toàn cảnh vừa khái quát vừa chi tiết sống động với vai trò quan trọng của nhân vật trần thuật và bút

pháp linh hoạt, ngôn ngữ giàu chất văn học” [7; 83] Trong lời giới thiệu bộ Phóng sự Việt Nam 1932-1945, Phan Trọng Thưởng tìm thấy ở phóng sự “cái chất chủ quan

của chủ thể cầm bút, chất khách quan trung thực của đối tượng miêu tả và ý thức xã hội ­ công dân chi phối mạnh mẽ đến từng sự kiện, vấn đề của đời sống” [66;5]

Như vậy chúng ta có thể thấy rằng phóng sự bao giờ cũng mang ý nghĩa thời

sự, có mục đích cung cấp cho dư luận những tri thức phong phú, đầy đủ, chính xác

về vấn đề mà mọi người quan tâm, nhằm làm sáng tỏ trước công luận hiện thực cuộc sống xã hội đương thời Một thực tế cho thấy rằng mặc dù các nhà nghiên cứu

đã nỗ lực trong việc xác định một khái niệm phóng sự, nhưng cho đến nay quan niệm về phóng sự vẫn chưa đi đến thống nhất một cách hiểu Tạm thời, chúng tôi đồng tình với sự lý giải của các tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi

trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học.Với các tác giả này phóng sự được hiểu là :

“Một thể thuộc loại hình kí, phóng sự ghi chép kịp thời những vụ việc nhằm làm sáng tỏ trước công luận một sự kiện, một vấn đề có liên quan đến hoạt động và số phận của một hoặc nhiều người có ý nghĩa thời sự với địa phương hay toàn xã hội Mục đích của phóng sự là cung cấp cho dân chúng những tri thức phong phú, đầy

đủ, chính xác để họ có thể nhận thức, đánh giá đúng người và sự việc mà họ đang quan tâm theo dõi” [16;172]

1.1.2 Đặc trưng cơ bản của thể loại phóng sự

Có thể nói rằng muốn tìm hiểu về một thể loại nào đó thì cần phải có sự hiểu biết nhất định về những đặc điểm, đặc trưng của thể loại ấy, đó được xem là một yêu cầu có tính chất tiền đề trong công việc sáng tạo của người nghệ sĩ, đồng thời sẽ giúp nhà văn chủ động phát huy những ưu thế, hạn chế của thể loại, mang đến những tác phẩm có giá trị, phản ánh chính xác, kịp thời hiện thực xã hội Và nhờ

vậy tác phẩm có khả năng thu hút và tác động mạnh mẽ đến công chúng và bạn đọc Xuất phát từ lý do trên chúng tôi xác định một số đặc trưng cơ bản để nhận diện tác phẩm phóng sự

1.1.2.1 Tính chân thực

Nói đến phóng sự là nói đến tính chân thực của vấn đề, đó là yêu cầu có ý nghĩa bắt buộc đối với một phóng sự Với tư cách là một thể loại báo chí, phóng sự trước hết là thông tin về người thật, việc thật trong một quá trình phát triển, đồng thời trả lời những câu hỏi mà hiện thực đặt ra Tác giả không chỉ là người quan sát

sự thật một cách khách quan mà quan trọng hơn là phải khám phá ra hình thể và linh hồn của sự thực bằng những con số, cứ liệu xác thực, nhằm giải quyết những vấn đề nào đó mà xã hội đương thời quan tâm

Theo tác giả cuốn Từ điển thuật ngữ văn học, tính chân thực là khái niệm để

chỉ “phẩm chất tạo nên tính hấp dẫn, thuyết phục của văn học, thể hiện sự phù hợp sinh động giữa sự phản ánh của văn học với đối tượng của nó, sự phản ánh giữa chân lý nghệ thuật và chân lý đời sống, giữa sự sáng tạo nghệ thuật với tất yếu lịch sử” [43;232] Như vậy chúng ta có thể hiểu một tác phẩm văn học chỉ đạt đến tính chân thực khi nó khám phá được nét bản chất, quy luật của cuộc sống con người

Tính chân thực cũng được xem là một yêu cầu, một “sứ mệnh” của phóng sự

Tác giả của cuốn Viết báo như thế nào cho biết: “Trong qúa trình phản ánh hiện

thực, nó không thể thoát ly khỏi những yêu cầu cơ bản đối với bất cứ một tác phẩm báo chí nào, đó là yêu cầu phản ánh những con người, sự việc sự kiện, hoàn cảnh tình huống có thật tiêu biểu Người viết phóng sự không được phép tuỳ tiện bóp méo những sự thật được tái hiện trong tác phẩm của mình và không được hư cấu, bịa đặt ” [6 ; 161] Phóng sự có khả năng tái hiện đựơc cuộc sống thực tại có bề dày và chiều sâu dưới dạng “ một bức tranh nóng bỏng hơi thở của đời sống hiện thực với những con người và sự việc xác thực” [6 ; 162] và làm được điều đó hay không cũng là nhờ đến tính chân thực Và một yêu cầu mang tính tất yếu của phóng

sự là phải gắn với hiện thực đời sống, phản ánh trực tiếp với những biến cố thời sự, những vắn đề nóng bỏng được đặt ra trong đời sống thực tại

1.1.2.2 Tính thời sự

Bên cạnh tính chân thực, thì tính thời sự cũng được xem là một trong những đặc trưng không thể thiếu của phóng sự Nhà nghiên cứu Vũ Ngọc Phan đã khẳng định “ phóng sự ghi những điều mắt thấy tai nghe có tính cách thời sự ” Đây là điểm làm nên sự khác biệt giữa phóng sự với thể loại khác của ký văn học như : Bút

ký, hồi ký, tuỳ bút, nhật ký, Bởi vậy, vấn đề được đặt ra trong phóng sự luôn là những vấn đề của hiện thực nóng hổi, được cập nhật hàng ngày, của hiện tại, của ngày hôm nay đang nhận được sự thu hút, chú ý quan tâm của dư luận và xã hội

Tính thời sự thường đi liền với tính bức xúc của vấn đề : Phóng sự được viết

ra nhằm giải quyết những vấn đề nào đó mà xã hội đương thời đang rất quan tâm hoặc một vấn đề bức xúc nảy sinh trong xã hội Như vậy phóng sự không chỉ đơn thuần là đưa thông tin về các sự kiện mới, hay tường trình lại sự kiện, trình bày lại vấn đề mà là tập trung vào trọng điểm mấu chốt của vấn đề, để từ đó đưa ra được những giả thiết, những kiến giải, những phương án trả lời, những đánh giá chính xác về những vấn đề của hiện thực, từ đó giúp độc giả nhận ra được chân tướng của

sự việc Từ sự đưa tin một cách chính xác, nhạy bén, nhanh chóng, phóng sự có khả năng đáp ứng được những bước chuyển mình gấp gáp, những sự biến đổi không ngừng của đời sống, phù hợp với nhu cầu nắm bắt thông tin của công chúng Chính điều này đòi hỏi người viết phóng sự phải có cái nhìn nhanh nhậy, bao quát vấn đề

và khả năng nắm bắt, đánh giá vấn đề một cách chính xác và có chiều sâu

1.1.2.3 Tính khái quát

Trong cuốn Từ điển tiếng Việt đã viết: “ phóng sự là thể văn chuyên miêu tả

những việc thật có tính xã hội” [6 ; 784] xuất phát từ mục đích thông tin, với mong muốn giúp người đọc nhận thức rõ, đầy đủ về bản chất của sự việc, sự kiện hoặc làm thay đổi nhận thức thẩm mỹ của người đọc đối với đối tượng phản ánh, buộc bức tranh hiện thực trong phóng sự phải được thể hiện một cách toàn cảnh, vừa khái quát, vừa chi tiết, cụ thể sinh động : “ yêu cầu về tính khái quát của phóng sự thực chất là yêu cầu về bối cảnh của sự kiện hay vấn đề mà nó có nhiệm vụ thông tin, phản ánh ” [40 ; 175]

Tính khái quát trong nhiệm vụ thông tin của phóng sự là sự tổng hợp của những chi tiết, những số liệu để nói một cái gì đó rất chung đã tạo ra bối cảnh xuất

hiện sự kiện và mong muốn cải tạo hoàn cảnh Việc tìm hiểu điều tra bằng những chi tiết số liệu cụ thể chính là quá trình đi tìm câu trả lời cho các mâu thuẫn trong sự kiện để rồi làm cứ liệu đòi hỏi giải quyết mâu thuẫn Nhà văn Nguyễn Đình Lạp đã nhận xét: “ lợi dụng tất cả các ngành, phóng sự đi sâu hẳn vào một hiện tượng xã hội, hay một vấn đề xã hội thường có tính cách đặc biệt quan trọng Phóng sự phải nhận xét kỹ càng, phân tích thấu đáo vào mọi khía cạnh mọi mặt dù u uẩn bí mật đến đâu của vấn đề rồi lôi ra ánh sáng ” [6; 881]

1.1.2.4 Tính vấn đề

Trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học đã từng viết : “nhiệm vụ của phóng sự

là làm sáng tỏ trước công luận một vấn đề ”.[27 ; 171] Nhà nghiên cứu Phương Lựu nhấn mạnh : “ Nội dung của các phóng sự lại thiên về các vấn đề mà người viết

muốn đề xuất giải quyết ” [51] Nguyễn Đình Lạp trong bài giảng Muốn làm phóng

sự chỉ trình bày rất khách quan những tài liệu xác thực cho độc giả để hiểu biết và

nhất là để cung cấp cho xã hội, nhà xã hội học, nhà chính trị tìm cách giải quyết và phương pháp chạy chữa Cũng có khi ngoài công việc trình bày tài liệu nhà phóng

sự đề nghị hẳn một chương trình cải tạo lại cái thực trạng, hoặc cái xã hội hư nát ấy [27; 811] Và để thực hiện được mục đích trên, theo Nguyễn Đình Lạp, phương pháp làm phóng sự là phải tổng hợp tất cả các phương pháp làm các thể loại : Thông tin, tường thuật, báo cáo, điều tra, phỏng vấn, mẩu chuyện Với mục đích quan trọng như thế, đối tượng phản ánh của phóng sự không phải là một hiện thực đơn thuần mà là hiện thực có vấn đề, hiện thực chứa đựng những mâu thuẫn nổi bật trong xã hội

Như ta đã biết phóng sự chỉ xuất hiện khi hiện thực cuộc sống có mâu thuẫn gay gắt Chính hoàn cảnh xã hội đã làm đòn bẩy cho sự ra đời cũng như “nở rộ” của các phóng sự trong một thời điểm xã hội nhất định Và với những kiệt tác phóng sự,

những vấn đề được đặt ra trong các tác phẩm: Lục xì (1937), Kỹ nghệ lấy Tây (1934) của Vũ Trọng Phụng, Thanh niên truỵ lạc của Nguyễn Đình Lạp là những

minh chứng sống hùng hồn nhất cho điều này

1.1.2.5 Sự xuất hiện của cái tôi trần thuật

Trong phóng sự Cái tôi trần thuật được thể hiện một cách hấp dẫn, sinh động

và có cá tính Cái tôi ấy vừa là nhân chứng khách quan, đồng thời cũng là người chủ

động tham gia vào sự kiện, tự do lựa chọn sự kiện, là người thẩm định, trình bày, bộc lộ chính kiến, giãi bày cảm xúc chủ quan của mình, lý giải và nối kết các sự kiện được tác phẩm đề cấp tới, theo cách nhìn của người trần thuật Người viết phóng sự tìm cho mình một cách tiếp cận bản chất sự kiện, một phương pháp mô tả

riêng, một thái độ riêng trước hiện thực

Với tư cách là nhân vật trần thuật, là nhân chứng trực tiếp, quan trọng, tác giả thể hiện rõ là người chứng kiến một phần hay toàn bộ sự kiện, và chính sự thể hiện này, tác giả khiến người đọc thật sự tin tưởng vào điều mình muốn nói Bên cạnh vai trò người trực tiếp chứng kiến, nhân vật trần thuật trong chừng mực nào đó còn sử dụng sức mạnh của cảm xúc thẩm mỹ trong từng hoàn cảnh, căn cứ vào tầm quan trọng và tính chất của sự kiện, đối tượng phản ánh, người viết phóng sự phải lựa chọn cách viết sao cho hợp lý Tác giả ­ nhà báo không chỉ đơn giản ghi lại những sự thật mà còn phải là người khám phá, diễn tả được bản chất bên trong của

sự thật Thái độ của tác giả trong phóng sự phải là thái độ nhập cuộc chứ không phải chỉ là người quan sát, ghi chép đơn thuần bởi nhân vật trần thuật còn có vai trò định hướng cho người đọc bằng những ý kiến phát biểu, dẫn dắt của mình, hay nói cách khác là đối với một tác phẩm phóng sự thì người đọc không chỉ đón đợi thông tin về cái mới mà còn muốn biết thái độ của tác giả về cái mới đó

Cái tôi trần thuật trong phóng sự nghệ thuật khác với cái tôi trần thuật trong phóng sự thông tấn Ở báo chí, do sự chi phối của thông tin thời sự, thông tin xác thực nên tác giả thường hạn chế bộc lộ trực tiếp cảm xúc và suy nghĩ của bản thân Trong phóng sự nghệ thuật, cái tôi trần thuật luôn có thiên hướng bộc lộ rõ tính khuynh hướng, thể hiện những suy nghĩ, trăn trở, rung động trong quá trình tiếp cận hiện thực Cái tôi này có khi xuất hiện trực tiếp với đại từ nhân xưng ngôi thứ nhất

“tôi”, có khi ẩn mình trong sự kiện để dẫn dắt câu chuyện mà mình chứng kiến

Như vậy, có thể thấy dù xuất hiện dưới hình thức nào: trực tiếp hay gián tiếp thì điều quan trọng nhất mà cái “tôi” trần thuật hướng tới là phải bộc lộ được chính kiến của cá nhân ḿình, thể hiện quan điểm và xúc cảm của tác giả về hiện thực, phê phán và bài trừ cái xấu, khẳng định và ngợi ca cái đẹp, xây đắp cho cái đẹp, cái tiến

bộ Đó cũng chính là giá trị nhân văn mà mỗi phóng sự mong muốn đạt tới Những

thiên phóng sự thật sự có giá trị là những tác phẩm mang đậm tính chất văn chương với những giá trị thẩm mỹ cao

1.1.3 Phóng sự báo chí, phóng sự văn học

Lí luận báo chí và lí luận văn học đã từng khẳng định; phóng sự là thể tài

“bắc cầu” giữa báo chí và văn học Có phóng sự báo chí và phóng sự văn học Hai loại phóng sự này bên cạnh những đặc điểm chung nhất, còn có những điểm khác biệt cơ bản Để hiểu rõ hơn về hai loại phóng sự trên ta sẽ làm một phép so sánh

Nếu như đặc điểm chung nhất của hai loại phóng sự này là cùng lấy sự kiện người thật, việc thật, rất thời sự làm đối tượng phản ánh, thì điểm khác biệt của hai kiểu phóng sự này là một bên thì phản ánh sự kiện một cách thời sự nhằm đạt được mục đích là thông tin bản chất vấn đề đến đối tượng tiếp nhận, còn bên kia ngoài mục đích thông tin ra còn muốn thông qua nhận thức lý tính đạt tới mục đích nhận thức cảm tính của đối tượng tiếp nhận Người đọc không những hiểu rõ bản chất của

sự việc mà còn có dịp thể hiện cảm xúc của mình trước sự dẫn dắt của nhân chứng ­ tác giả

Xét ở góc độ phản ánh, nếu như ở phóng sự báo chí cũng là việc phản ánh người thực việc thực ở thể trực tiếp như phóng sự văn học, nhưng phóng sự báo chí phải phản ánh người thực, việc thực một cách trực tiếp nhất Tác giả là nhân chứng

số một, dẫn dắt độc giả đến với hiện thực phải là người chứng kiến một cách trực tiếp hay nói một cách khác là phải “ mắt thấy, tai nghe ” chứ không phải qua hiện thực cuộc sống hàng ngày mà hư cấu, tưởng tượng ra Đồng thời tác giả phải là người chịu trách nhiệm trực tiếp trước dư luận về những vấn đề đưa ra, đảm bảo tính trung thực, khách quan, có nguồn gốc ­ thời điểm rõ ràng với những con người,

sự kiện có địa chỉ cụ thể Thì ở phóng sự văn học tuy cũng phản ánh sự kiện, nhân vật có thật nhưng lại sử dụng công việc sáng tác tiểu thuyết, truyện ngắn Tác giả

Vũ Ngọc Phan trong cuốn Nhà văn Việt Nam hiện đại cho rằng “ viết được một

thiên phóng sự cho hay nhà viết báo không những cần phải có tài đặc biệt về nghề

báo mà cần phải có nhiều “chất văn sỹ” Trong cuốn Những nguyên lí về lí luận văn học, giáo sư Hà Minh Đức có nhận xét chung nhất về các thể bút ký, phóng sự, tuỳ

bút thể hiện ở hai yếu tố lịch sử và nghệ thuật Đó là vừa phản ánh và tái hiện chân thực những sự kiện trong đời sống, đồng thời giải thích sự kiện chân thực này

theo những quan điểm mỹ học nhất định và bằng hình tượng nghệ thuật cụ thể Tác giả Nguyễn Xuân Nam thì cho rằng: “ phóng sự sẽ có thêm giá trị văn học khi nó đi sâu khắc hoạ thế giới nội tâm, miêu tả tính cách nhận vật, với lời văn giàu hình ảnh

Một điều dễ nhận thấy ở phóng sự báo chí là để tác động vào nhận thực lí tính của độc giả một cách nhanh chóng và hiệu quả, cái “tôi” trần thuật tác giả phải

sử dụng ngôn từ, lời lẽ mang ý nghĩa tường minh, đơn giản, tỉnh táo, phản ánh đúng bản chất sự việc, phóng sự báo chí là những phóng sự rõ ràng về mục đích làm phóng sự, phóng sự đơn nghĩa Bên cạnh đó phóng sự báo chí phải đề cao yêu cầu

“tính chất thời sự” của sự việc, tìm ra được những mâu thuẫn gay gắt trong sự kiện, hoặc khám phá lật tẩy những vấn đề còn chưa lộ rõ

Nhưng ở trong tác phẩm phóng sự văn học, nét độc đáo là cái tôi ­ tác giả được nâng lên một giá trị tuyệt đối ở cách lựa chọn sự kiện, lựa chọn tình huống tiêu biểu để thể hiện ý tưởng thẩm mỹ, ở phương thức phản ánh sự kiện, tình huống, nhận vật được lựa chọn Bằng năng lực phán đoán tưởng tượng của một nhà văn, nhà viết phóng sự có thể tô đắp, trang điểm một chút cho tình huống, cho nhân vật

để tình huống, nhân vật mang tính chất điển hình đại diện cho một lớp người trong

xã hội Mức độ hư cấu trong phóng sự văn học không phải là hư cấu theo kiểu bay bổng, tưởng tượng ra mà hư cấu ở đây chỉ là tô đậm hoặc làm mờ nhạt bớt đi sự kiện mà theo tác giả là cần thiết trong tác phẩm Nhân vật trong phóng sự văn học cần đạt đến độ điển hình hoá nhưng chỉ là sự bồi đắp thêm da thịt chứ không phải tưởng tượng để thay đổi hình dạng nguyên mẫu

Xét về phương diện ngôn ngữ Ngôn từ trong phóng sự báo chí đòi hỏi ngắn gọn, cô đọng, súc tích, gọi đúng tên sự vật, hiện tượng và chỉ có một lớp nghĩa đó là

nghĩa tường minh Kết cấu tác phẩm ngắn gọn, ý tưởng của tác giả nằm ngay trong văn bản mà bất kể một người đọc bình thường nào cũng có thể hiểu được Lối văn trong phóng sự báo chí phải linh hoạt trong kết cấu, sáng tạo trong lựa chọn sự kiện với giọng điệu ngôn ngữ phong phú nhưng phản ánh đúng thông tin, diễn tả chính xác cụ thể về người thực, việc thực, không dùng lời lẽ khoa trương, hư cấu, phóng đại, tránh lối viết khô khan, liệt kê nhàm chán sự kiện

Ngôn ngữ trong phóng sự văn học là ngôn ngữ hình tượng, ngôn ngữ mang tính khái quát cao, nó bao hàm hai lớp nghĩa: tường minh và hàm ẩn Chính điều này đã giúp phóng sự văn học ngoài mục đích phản ánh thông tin một cách thời sự,

đề xuất với các nhà quản lí những biện pháp hữu hiệu, phóng sự văn học còn giúp người đọc có thái độ yêu ghét rõ ràng trước hiện thực Vì vậy một điều đương nhiên

là phóng sự văn học ở lại lâu hơn trong lòng người đọc Kết cấu phóng sự văn học thường dài và kết thúc theo hướng mở

Ở góc độ dẫn dắt tình tiết câu chuyện của phóng sự, với phóng sự báo chí, người viết có thể thể hiện thái độ khách quan, thờ ơ, phán ánh trung thực những gì

đã thấy nhưng ở phóng sự văn học, để đảm bảo giá trị nhận thức cũng như giá trị thẩm mỹ của độc giả sau khi đọc tác phẩm, thì tác giả phải thể hiện cảm nhận chủ quan của mình trước hiện thực bằng những lời triết lí chân thành hay những lời bình phẩm mang đậm dấu ấn cá nhân Phóng sự văn học không chỉ nhằm mục đích phản ánh ­ thông tin mà còn mong muốn đạt tới cả giá trị thẩm mỹ

Một điều đặc biệt ở phóng sự văn học đó là trong phóng sự văn học còn có loại phóng sự tiểu thuyết ­ nhà văn Nguyễn Đình Lạp đã viết về loại phóng sự ­ tiểu thuyết: “Dùng những tài liệu chân xác, dồi dào, đầy đủ về một vấn đề gì rồi dùng sức tưởng tượng tạo ra nhân vật sống hẳn hoi, liên hệ chặt chẽ với nhau [27;812] Chính tính chất tiểu thuyết yêu cầu các tác phẩm không những năng động trong việc lấy sự kiện mà phải chọn lọc sự kiện, có cái nhìn linh hoạt trước hiện thực dưới nhiều góc nhìn khác nhau Ở đây ta có thể kể tới một số phóng sự tiểu thuyết như:

Ngoại ô, Ngõ hẻm (Nguyễn Đình Lạp), Cạm bẫy người, Một huyện ăn tết (Vũ

Trọng Phụng) Với tư cách là chủ thể sáng tạo, các tác giả đã xây dựng được những hình tượng nhân vật đại diện cho một lớp người có thực ở ngoài đời, đưa đến cho công chúng một cái nhìn toàn diện, một vấn đề có tính chất xã hội, mang tính

triết lí sâu sắc về một kiếp người, một số phận con người Đồng thời với việc sử dụng những phương tiện của bút pháp tiểu thuyết khiến các phóng sự có dung lượng tương đối lớn, kết cấu chặt chẽ, nhân vật sống động, nghệ thuật kể chuyện hấp dẫn, nghệ thuật phân tích nội tâm đã nâng tầm giá trị cho tác phẩm

Như vậy ta có thể thấy rằng phóng sự báo chí và phóng sự văn học, dù đều lấy hơi thở hiện thực làm nhựa sống cho tài sáng tạo của mình, nhưng cách thể hiện lại khác nhau Từ đó ta có thể khẳng định rằng : Những tác phẩm có giá trị là những tác phẩm lựa chọn được những sự kiện có tính chất điển hình chọn lọc với cách viết giàu cảm xúc thẩm mỹ của tác giả

1.2 Diện mạo của phóng sự Việt Nam

Có thể thấy rằng phóng sự ra đời như một quy luật tất yếu của đời sống văn hoá xã hội thời hiện đại Bước vào thập kỷ 20, xã hội Việt Nam có những chuyển biến hết sức dữ dội Trải qua một quá trình tiếp xúc với phương Tây, lịch sử văn học bắt đầu nảy sinh những biến chuyển lớn lao, tạo ra sự thay đổi trong tất cả các lĩnh vực từ kinh tế, chính trị, văn hoá Từ một xã hội phong kiến với văn minh nông nghiệp lúa nước và nền kinh tế tự cấp tự túc, đất nước chuyển sang chế độ thực dân nửa phong kiến với những hình thái kinh tế của thời kỳ công nghiệp tư bản chủ nghĩa Bằng nhiều con đường du nhập vào Việt Nam, thể loại phóng sự dần trở lên quen thuộc trong làng văn, làng báo, các nhà văn tìm thấy thể loại mới mẻ này sức biểu đạt nhanh, nhạy bén trước hiện thực bức xúc và bề bộn của xã hội Việt Nam những năm đầu của thập kỷ Những nhà văn, nhà báo sống gần với giai cấp cần lao ngày đêm trăn trở tìm hướng giải quyết nhiệm vụ cho ngòi bút của ḿình trước hiện thực đau thương của thời cuộc Cũng từ đây xu hướng hiện thực bắt đầu nảy sinh và phát triển mạnh mẽ trên nhiều thể loại đặc biệt là tiểu thuyết và phóng sự

Xã hội Việt Nam vào những năm đầu của thập niên 30, chứa đựng trong ḷòng đầy những sự kiện kịch tính Những sự kiện chính trị, lịch sử, kinh tế, văn hóa, sôi sục và nóng bỏng kế tiếp nhau, đan xen nhau khiến con người nảy sinh nhu cầu cấp bách là nhanh chóng có được lượng thông tin sốt dẻo cập nhật ấy Trong khi đó các thể tài văn chương như tiểu thuyết, thơ, kịch không chuyền tải được một cách nhanh nhất cuộc sống bề bộn đang diễn ra Phóng sự ­ thể văn tư liệu có khả năng đi sâu

và bám sát vào hiện thực, mở những cuộc điều tra, phản ánh người thật, việc thật và

đặc biệt vô cùng nhanh, nhạy bén, tiên phong trong việc phơi bày những mặt trái, những tệ nạn, tạo được môi trường dư luận xã hội rộng rãi và kịp thời mà không phải thể loại nào cũng có được

Trong tiến trình hiện đại hóa văn học dân tộc, sự xuất hiện và phát triển mạnh mẽ của thể loại phóng sự vào những năm 30 của thế kỷ này là một hiện tượng quan trọng Nó được xem như là thành tựu của một thời đại văn học rực rỡ, vừa được xem như là thành tựu của một nền báo chí tuy non trẻ nhưng lại có tốc độ phát triển khá nhanh, tạo nên những kỳ biến trong đời sống xã hội tinh thần Vì vậy cho đến nay hiện tượng văn học này vẫn được nhìn nhận và giải thích từ hai phương diện: Thứ nhất: người ta xem phóng sự của giai đoạn này là kết quả của sự phát triển tiếp nối và hoàn thiện của thể ký sự, một thể loại nguyên hợp văn sử trong văn

học trung đại Việt Nam từ thế kỷ trước Ở thế kỷ XVIII đã xuất hiện Thượng kinh

ký sự của Lê Hữu Trác, Vũ trung tuỳ bút của Phạm Đình Hổ, Hoàng Lê Nhất Thống Chí của Ngô Gia Văn Phái Xét về thể loại thì ký giai đoạn 1900­1930 đã đi từ cách

tân thể loại truyền thống để xác lập thể văn kết hợp giữa mô tả, ghi chép sự thực và

ký thác tâm sự Đây là một định hướng quan trọng có tính chất tiền đề cho “ký” có những bước nhảy vọt ở giai đoạn tiếp theo, giai đoạn ghi những dấu ấn đậm nét trong nền văn học Việt Nam thế kỷ XX

Ở phương diện thứ hai: Người ta xem phóng sự là sản phẩm hoàn toàn mới,

là sự giao duyên giữa văn học và báo chí, nó mang tính chất lưỡng hợp Song dù nhìn nhận và giải thích từ phương diện nào thì phóng sự Việt Nam trong giai đoạn này vẫn không nằm ngoài tiến trình hiện đại hoá văn học dân tộc

Có thể nói rằng, chưa bao giờ phóng sự lại phát triển mạnh mẽ như giai đoạn này ở cả quy mô và tốc độ và nó được coi là “thời đại hoàng kim” của thể loại Trên báo chí, trong sách, phóng sự có mặt với số lượng lớn với những tác phẩm có khi dày tới hàng trăm trang, bao quát được nhiều vấn đề trong xã hội Chỉ với hơn thập kỷ, phóng sự đã đạt được những thành tựu đáng kể cả về số lượng và chất

lượng Đặc biệt việc “trình làng” một loạt thiên phóng sự như: Tam Lang với Tôi Kéo Xe (1932), Đêm Sông Hương (1938) Trọng Lang với Trong làng chạy (1935),

Hà Nội lầm than (1937) Vũ Trọng Phụng có : Cạm bẫy người (1933), Kỹ nghệ lấy Tây (1939), Dân biểu và dân biểu (1935), Cơm thầy cơm cô (1937), Lục sì (1937),

Một huyện ăn tết (1939) Việc làng ( 1940), Tập án cái đình ( 1939) của Ngô Tất

Tố, Thạch Lam với Hà Nội băm sáu phố phường, có thể xem là kết quả tất yếu, thoả

mãn sự chờ đợi bấy lâu của những độc giả dành nhiều sự quan tâm và thiện cảm cho thể loại này

Tập Tôi kéo xe của Tam Lang ( Vũ Đình Chí) ra đời năm 1932 được xem là

cái mốc khởi đầu cho một thời kỳ phát triển rực rỡ của phóng sự và cũng từ đây phóng sự cũng chính thức có mặt trên văn đàn như một thể loại độc lập Cùng với trào lưu văn học hiện thực phê phán, các phóng sự ra đời dồn dập vào thời kỳ mặt trận dân chủ (1936 ­ 1939) Đây là thời kỳ phong trào đấu tranh hoạt động bán công khai, báo chí tiến bộ cùng với báo chí cách mạng phát triển rầm rộ khắp nơi Thể loại này thu hút sự chú ý của độc giả không chỉ ở số lượng mà còn ở cả chất lượng nội dung và nghệ thuật của tác phẩm, với khả năng nhạy cảm những vấn đề xã hội, các thiên phóng sự không chỉ đáp ứng những nhu cầu thời sự trước mắt mà còn có giá trị nghệ thuật lâu dài, nhiều thiên phóng sự ra đời trong thời kỳ này đã trở thành những kiệt tác Sau những năm 40, tình hình xã hội chính trị có những thay đổi, phóng sự dường như bị chững lại do sự kiểm duyệt gắt gao của thực dân Pháp Tuy trải qua những bước thăng trầm ở mỗi thời kỳ, phóng sự có những bước tiến triển với những quy mô và tốc độ khác nhau nhưng có thể khẳng định rằng : Thể loại này luôn luôn bám sát tiến trình lịch sử trong từng giai đoạn đấu tranh và phát triển của đất nước Có nhà nghiên cứu đã từng phân chia sự phát triển của thể loại phóng sự làm 3 giai đoạn : 1930­1945, từ năm 1945 đến những năm 80 của thế kỷ XX, và giai đoạn từ những năm 86 ­ nay Nhưng ở đây khi tìm hiểu về diện mạo của phóng sự Việt Nam, chúng tôi chỉ xin tập trung tìm hiểu vào giai đoạn 1930 ­ 1945, vì đây được coi là giai đoạn phát triển rực rỡ nhất của thể loại phóng sự văn học, với những tên tuổi và những kiệt tác phóng sự bất hủ và đặc biệt đây là giai đoạn thành công của một nhà văn đã có công rất lớn trong việc đưa thể loại phóng sự đến thành thực, đó là Vũ Trọng Phụng, người được gọi là “ông vua phóng sự đất Bắc”

Nói đến phóng sự Việt Nam giai đoạn 1930 ­ 1945 là nói đến khả năng khám phá và khai thác hiện thực một cách triệt để Đó là một kho tư liệu dồi dào, quý giá

mà sau bao nhiêu năm, mỗi khi nhìn vào đó người ta vẫn có thể thấy một cách chân thực và sinh động bức tranh xã hội Việt Nam đầu thế kỷ và mảng mầu sắc sinh động

của nghệ thuật báo chí kết hợp với văn chương Là con đẻ của một giai đoạn xã hội đầy biến động, ra đời trong giai đoạn đất nước có nhiều biến cố lịch sử trọng đại, phức tạp nên về cơ bản những tác phẩm phóng sự đã tái hiện được một cách chân thực, thực trạng xã hội lúc bấy giờ Nhìn một cách tổng quan phóng sự thời này, tập chung vào hai mảng đề tài chính

Thứ nhất: Mảng đề tài về đời sống đô thị với các tác phẩm nổi tiếng : Tôi kéo

xe, Đêm Sông Hương ( Tam Lang), Cạm bẫy người , Cơm thầy cơm cô, Lục sì ( Vũ Trọng Phụng), Hà Nội lầm than, Trong làng chạy ( Trọng Lang), Thanh niên truy lạc, Ngoại ô, Ngõ hẻm ( Nguyễn Đình Lạp), Cai ( Vũ Bằng), Tàn đèn dầu lạc (Nguyễn Tuân), Hà Nội băm sáu phố phường (Thạch Lam)

Thứ hai: Mảng đề tài về đời sống sinh hoạt ở nông thôn: Làm dân ( Trọng Lang), Việc làng, Tập án cái đình ( Ngô Tất Tố), Cường hào ( Nguyễn Đình Lạp), Một huyện ăn tết ( Vũ Trọng Phụng) Bên cạnh hai đề tài nổi bật trên các tác giả cũng hướng sự chú ý đến đời sống của người lao động và thợ thuyền như : Trồng cao su ( Lê Trung Nghĩa) Một số đề tài khác có ý nghĩa quan trọng trong việc tố

các tội ác cũng như đời sống trong các nhà tù thực dân với biết bao số phận hàng

ngày đang chịu cảnh tra tấn, của bọn thực dân như : Ngục Kon Tum ( Lê Văn Hiến), Đảo Côn Lôn ( Nguyễn Đức Chính), Khám Lớn Sài Gòn (Phan Văn Hùm)

Với hai mảng đề tài chủ yếu là viết về nông thôn và thành thị phóng sự hầu như đã bao quát được những vấn đề trong xã hội Trong đó, các tác phẩm viết về cuộc sống sinh hoạt nơi đô thị chiếm số lượng nhiều hơn cả, bởi đây là nơi diễn ra

sự thay đổi về nhiều mặt của xã hội

Nếu Hà Thành đau đầu bởi những tệ nạn xã hội, thì ở nông thôn lại ngột ngạt bởi những hủ tục đè nặng lên đôi vai những người dân lao động nghèo với phóng sự

Việc Làng, Tập án cái đình Đây không phải chuyện của một làng mà của bao làng

quê Việt Nam Sưu cao, thuế nặng, tham quan chèn ép chưa đủ, khiến bao gia đình tan nát, bao con người rơi vào cảnh ngộ bi thương

Bên cạnh những mảng đề tài viết về thành thị, nông thôn, các tác giả còn

hướng sự chú ý của mình về các nhà tù Ngục Kon Tum của Lê Văn Hiến, Đảo Côn Lôn của Nguyễn Đức Chính, Khám Lớn Sài Gòn của Lê Văn Hùm Đây là bản cáo

trạng đanh thép chế độ nhà tù của thực dân Pháp, quan trọng hơn đó là bằng chứng

hùng hồn về tinh thần cộng sản kiên cường của những người chiến sĩ đấu tranh cho quyền độc lập dân tộc

Khi đọc các phóng sự giai đoạn này, người đọc có thể thấy rõ giá trị của chúng, bản thân bức tranh xã hội được phóng sự miêu tả đã là một sự tố cáo, nhưng các tác giả phóng sự không dừng lại ở sự phản ánh một cách khách quan lạnh lùng các sự kiện mà còn tiến thêm một bước là đi sâu truy tìm nguyên nhân của các tệ nạn Chính điều này đã làm cho các phóng sự có sức sống trường tồn Tuy nhiên như rất nhiều nhà văn hiện thực phê phán đương thời, hầu hết các phóng sự chưa chỉ ra cho người cần lao con đường đấu tranh để tự giải phóng nhưng qua việc miêu

tả thực trạng và thái độ đứng về phía người lao động, các tác giả đã dựng lên được bức tranh xã hội sống động, đầy sức tố cáo Nó có ý nghĩa cảnh tỉnh xã hội và cảnh tỉnh lương tri của con người

Ngoài những đóng góp về mặt nội dung, điều làm cho phóng sự Việt Nam những năm 1930 ­ 1945 có sức hấp dẫn mãnh liệt chính là ở nghệ thuật viết phóng

sự Phóng sự giai đoạn 1930 ­ 1945 đã đạt được những thành tựu đáng kể, mỗi tác phẩm phóng sự mang một phong cách nghệ thuật riêng, độc đáo Trước hết phải nói đến khả năng khám phá và khai thác hiện thực, đây là một kho tư liệu dồi dào, quý giá về xã hội Việt Nam đương thời Nếu Ngô Tất Tố chọn đối tượng cho phóng sự của mình là những người dân quê chân lấm tay bùn, thì Tam Lang, Trọng Lang, Vũ Trọng Phụng lại lựa chọn con người chốn phồn hoa với những cái nhìn sắc sảo về

“Kỹ nghệ nghề” ở thành thị, Nguyễn Tuân đạt đến trình độ cao siêu khi miêu tả hiện tượng nghiện hút Mỗi tác giả với cách tiếp cận hiện thực từ mặt trái xã hội, từ đặc trưng nghề nghiệp công việc, nhưng mục đích cuối cùng là làm sống dậy bộ mặt thật của xã hội đương thời

Ở nghệ thuật tiếp cận hiện thực của phóng sự giai đoạn này, đó là nghệ thuật tiếp cận hiện thực ở nhiều góc độ, tiếp cận hiện thực từ mặt trái của xã hội, từ đặc trưng nghề nghiệp, công việc,với sự xuất hiện của tác giả với tư cách là người chứng kiến và nhập cuộc, với việc đưa vào tác phẩm những số liệu, dẫn chứng cụ thể Chính sự đa dạng trong phương thức phản ánh hiện thực ở mỗi tác giả đă làm nên nét đặc sắc trong mỗi phóng sự nói riêng và sự độc đáo của phóng sự Việt Nam 1930­1945 nói chung

Một điểm hết sức quan trọng trong đặc điểm nghệ thuật phóng sự giai đoạn này là sự xâm nhập, đan xen nhau giữa phóng sự và tiểu thuyết Đó là cách kết cấu tác phẩm như một cuốn tiểu thuyết, có hệ thống nhân vật xuyên suốt toàn bộ tác phẩm, có cốt truyện gần như hoàn chỉnh sử dụng hết sức nhanh nhạy các dạng khẩu ngữ của các loại đối tượng trong xã hội cùng với nhiều “ tình huống” bất ngờ Nghệ thuật trần thuật lôi cuốn hấp dẫn với cái tôi trần thuật biến hoá, đa dạng, điểm nhìn được thay đổi hết sức linh hoạt, cách nắm thông tin và xử lý thông tin tài chính khéo léo Chính điều này đã làm cho độc giả thêm cuốn hút vào các thiên phóng sự

Là một thể loại tuy còn non trẻ nhưng phóng sự Việt Nam giai đoạn 1930­

1945 đã tạo được một vị trí xứng đáng trong làng báo, làng văn và trong lòng độc giả, qua các thiên phóng sự người đọc nhận ra cái mặt trái nhố nhăng, đồi bại của xã hội đương thời, nhận ra bức tranh nhiều mầu sắc của cuộc sống, đưa ra ánh sáng các vấn đề nhức nhối của xã hội, nó đã góp phần thoả mãn nhu cầu thẫm mỹ của một tầng lớp công chúng lúc bấy giờ, cái mà họ trông đợi ở phóng sự là cách mô tả những biến chuyển của cuộc sống hiện thực với những gì mà nó đã và đang xảy ra trong xã hội này Như vậy lịch sử 15 năm ( 1930­1945) đã ghi lại dấu ấn vàng son chói lọi về quá trình ra đời và phát triển của thể phóng sự Việt Nam, với tư cách là thể văn “ xung kích” phóng sự đã thực sự phát huy được thế mạnh của mình bằng khả năng bao quát, phản ánh khá toàn diện và sâu sắc diện mạo đời sống xã hội lúc bấy giờ

1.3 Vị trí vủa Vũ Trọng Phụng trong văn học Việt Nam hiện đại

1.3.1 Hoàn cảnh lịch sử xã hội nhân tố trực tiếp ảnh hưởng đến sáng tác của Vũ Trọng Phụng

Đầu thế kỷ XX, cùng với thế giới Việt Nam phải chịu ảnh hưởng “ cơn bão” thời đại, điều đó đã tạo nên những thay đổi sâu sắc trên lĩnh vực kinh tế­ chính trị­ văn hoá

Trước hết về phương diện chính trị­ xã hội Đầu thế kỷ XX sau khi đã cơ bản bình định xong các cuộc khởi nghĩa và nổi dậy của các phong trào yêu nước, thực dân Pháp thâu tóm toàn bộ quyền binh vào trong tay mình, chúng thiết lập một chế

độ cai trị hà khắc, tàn bạo và thi hành chính sách ngu dân Triều đình phong kiến Việt Nam đứng đầu là vua chỉ tồn tại trên danh nghĩa, nhưng thực chất chỉ là những

tên bù nhìn tay sai Nhân dân không được hưởng một chút tự do dân chủ nào, mọi hành động yêu nước đều bị chúng thẳng tay đàn áp, khủng bố Bàn tay cai trị của bọn cướp nước đã nhúng vào mọi mặt của xã hội, vào từng ngõ ngách, xó xỉnh, của xóm thôn, đường phố, khiến xã hội ngày càng trở nên ngột ngạt Đây là thời đại của khủng hoảng xã hội, xã hội phong kiến hàng ngh́ìn năm phút chốc trở nên hỗn loạn, biết bao chuyện nhơ nhuốc, bao tệ nạn làm phá hoại nhân phẩm, xã hội đảo điên như bị cuốn vào cơn giông tố dữ dội

Bên cạnh đó, đời sống kinh tế cũng có những thay đổi lớn lao Cùng với sự xuất hiện của chủ nghĩa thực dân là sự phát triển của khoa học kĩ thuật nhằm mục đích phục vụ bọn đế quốc đẩy mạnh vơ vét, bóc lột Các trung tâm kinh tế lớn được hình thành tại các thành phố trong cả nước: Hà Nội, Hải Phòng, Nam Định, Huế , Sài Gòn Giai cấp tư sản mại bản và tư sản dân tộc ra đời, nền kinh tế chuyển sang tiền tư bản Cuộc khủng hoảng kinh tế thế giới 1929­1933 đã tác động mạnh mẽ đến kinh tế Việt Nam làm cho nền kinh tế nước ta vốn đã nghèo nàn càng trở nên suy kiệt, hàng loạt công nhân, trí thức bị sa thải, mất việc làm, đời sống bấp bênh Nó khiến dòng người từ nông thôn ùn ùn kéo lên đô thị với hi vọng tìm kiếm công việc duy trì sự sống, nhưng thực tế chẳng khá hơn: Một số kiếm được công việc nặng nề với đồng lương rẻ mạt, một số khác không tìm được việc làm họ bị cuốn vào các tệ nạn xã hội nơi đô thị

Về văn hoá : Thời gian này tại các đô thị, lối sống mới theo kiểu Tây phương cũng bắt đầu gõ cửa cửa từng gia đình Lớp thanh niên, học sinh cùng với những thầy Phán, ông Thông, cậu Bồi, bác Bếp từng bước làm quen với đời sống Âu hoá Phong trào Âu hoá đã làm thay đổi hoàn toàn bộ mặt đô thị Việt Nam những năm đầu của thế kỷ XX, gây nên những xung đột về tâm lí, về quan niệm sống, xung đột giữa hệ tư tưởng và nếp sống phong kiến truyền thống với văn minh Âu Tây Phong trào này dù có được tô son vẽ phấn thế nào đi nữa, thực chất cũng chỉ là một phong trào khiêu dâm, sa đoạ: “ Một trận cuồng phong dữ dội thổi đến xứ ta Cái phong trào vật chất đến với ta bằng những danh từ điêu trá tiến bộ, duy tân, tân sinh hoạt nó có một sức mầu nhiệm là lừa gạt hầu hết mọi người Bao nhiêu lề thói, bao nhiêu nề nếp đã bị lôi cuốn đi theo trận cuồng phong Báo giới đầy rẫy những mục bàn luận cách tìm khoái lạc cho xác thịt Thanh niên không còn lí tưởng nào

mà thở, nếu không công nhận cái lí tưởng vật chất Văn chương và mĩ thuật đã bị đem ra lợi dụng chỉ cốt để tán dương cuộc phụng sự dâm thần” [50­412]

Và sự cảm ấy đã trở thành sự thật Phong trào Âu hoá đã làm đảo lộn mọi thước đo giá trị truyền thống Nó là nguyên nhân trực tiếp của hàng loạt những tệ nạn nhức nhối trong xã hội Con người trước đây sống khép mình trong mối quan

hệ của chữ “ nhân”, chữ “lễ” thì bây giờ họ chẳng hề quan tâm đến việc gì khác ngoài việc tô điểm, chải chuốt Họ háo hức tham dự các cuộc khiêu vũ, nhảy đầm, cùng với đó là các tệ nạn tràn lan : cờ bạc, nghiện ngập và đặc biệt là mại dâm Mại dâm được phát triển dưới nhiều hình thức : cả hợp pháp và bất hợp pháp, thậm chí còn được nâng lên thành “ Kỹ nghệ” trong tầng lớp các me Tây

Trong sự đổi thay ấy của xã hội, Hà Nội là nơi tập trung tất cả những cái hay, cái dở của nó Hà Nội được coi là điển hình của xã hội Việt Nam trong quá trình Âu hoá, đô thị hoá Từ một phố xá bé nhỏ bao bọc quanh các thành luỹ quân sự thời phong kiến, qua thời Pháp thuộc, Hà Nội nhanh chóng trở thành một phố xá sầm uất hơn, nhà cửa khang trang hơn và nhất là dân cư đông đúc hơn Đây là nơi thu hút người ở nông thôn ra Hà Nội họ làm đủ nghề, từ con sen, thằng ở, kéo xe, canh cửa làm thầy kí các hãng buôn và cả viết văn viết báo

“ Xã hội thế nào sẽ sản sinh ra văn học ấy” Câu nói đó thật đúng, sống trong giai đoạn lịch sử xã hội đầy biến động, phải chạm trán với những sự kiện xã hội bi thương của lịch sử Cuộc khủng hoảng kinh tế 1929­1933 trên quy mô toàn thế giới Rồi khủng bố trắng chưa từng có thời kỳ 1930­1931, tiếp đó là bầu không khí ngột thở của thoái trào cách mạng 1931­1933, phòng trào Âu hoá rầm rộ như một thứ bệnh dịch lan tràn khắp nơi thị thành Có thể nói Vũ Trọng Phụng đã bị ảnh hưởng mạnh mẽ bởi các nhân tố lịch sử thời đại, ông đã đưa những nhân tố đó vào trong tác phẩm của mình một cách có ý thức Như vậy xã hội Việt Nam nói chung và Hà nội nói riêng đã cung cấp đề tài, nhiều mẫu hình nhân vật, nguồn cảm hứng về tận cho các sáng tác của Vũ Trọng phụng từ truyện ngắn, tiểu thuyết và nhất là phóng

sự, dưới ngòi bút tài hoa của nhà văn, cả một xã hội với những thói hư tật xấu đã hiện lên trước mắt người đọc một cách sinh động và rõ nét

1.3.2 Cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của Vũ Trọng Phụng

1.3.2.1 Cuộc đời của Vũ Trọng Phụng

“Cuộc đời của Vũ Trọng Phụng như ngôi sao băng bừng sáng khác thường rồi vụt tắt” [54;82] để lại bao ngỡ ngàng và tiếc thương trong ḷòng bạn đọc

Vũ Trọng Phụng ( bút danh Thiên Hư, Phụng Hoàng) sinh ngày: 20­10­1912 ( tức ngày 11 tháng 9 năm Nhâm Tý) tại Hà Nội Quê gốc ở Bần Yên Nhân ( làng Hảo), huyện Mỹ Hào,tỉnh Hưng Yên Được sinh ra trong một gia đình rất nghèo, nói như lời của Ngô tất Tố thì đó là một thứ “nghèo gia truyền”, sống trong căn nhà thuê tồi tàn ở phố hàng Bạc

Ông thân sinh là Vũ Văn Lân, làm thợ điện ở xưởng sửa chữa ôtô Ch.Boillot

Hà Nội Bà thân sinh là Phạm Thị Khách, Người làng Vẽ, Phủ Hoài Đức,Tỉnh Hà Đông nay thuộc thành phố Hà Nội, sống bằng nghề khâu vá thuê

Vũ Trọng Phụng mồ côi cha từ khi 7 tháng tuổi Người cha mất để lại một gia cảnh đơn côi, một mẹ già, người vợ hiền thảo và đứa con trai thơ dại Tài sản gia đình hầu như không có gì, nhưng tài sản quý giá nhất đối với ông là được lớn lên trong tình thương yêu ấm áp của mẹ và được đến trường

Năm 1921, lên 9 tuổi ông bắt đầu học cấp I ở trường Hàng Vôi ( nay là trường Nguyễn Du) sau học ở trường Hàng Kèn ( nay cở chỗ trường Quang Trung)

và sau đó là trường Sinh Từ Ngay từ thủa nhỏ, ông tỏ ra là người có năng khiếu nghệ thuật, đánh đàn nguyệt hay, vẽ giỏi, thích làm thơ hay tìm hiểu Nhưng trong thế giới vui tươi của nhà trường, hoàn cảnh mồ côi nghèo khó và sự cách biệt với đám bạn con nhà giàu đã gieo vào đầu óc non trẻ của Vũ Trọng Phụng mặc cảm yếu đuối, đơn độc Mặc cảm đó ngày càng lớn trong ḷng cậu học trò ngây thơ, kết lại thành sự phẫn nộ, thù ghét sự bất công vô lý ở đời

Năm 1926, 15 tuổi Vũ Trọng Phụng đỗ bằng tiểu học Trong hoàn cảnh gia đình bần cùng, ông đã chọn thi và trường sư phạm sơ cấp, với hy vọng có được học bổng để đỡ đi phần nào người mẹ sớm hôm tần tảo, lo cuộc sống mưu sinh cho cả gia đình Nhưng kì thi đã không đem lại kết quả như ông mong muốn Vậy là mới học hết bậc tiểu học Vũ Trọng Phụng buộc phải đi làm thuê để kiếm sống Khoảng tháng 10­1926 ông xin được vào làm thư ký ở nhà hàng Godard ( Gôđa) Được hai tháng vì mê văn chương, hơn là lo làm tròn bổn phận của một nhân viên thư ký, Vũ

Trọng Phụng bị buộc thôi việc Sau đó ông xin giữ chân đánh máy ở nhà in Viễn Đông ( IDEO), được hai năm ông lại bị sa thải Cũng trong khoảng thời gian này Vũ Trọng Phụng đã có những bài báo đầu tay in trên tờ Ngọ báo­ những bài theo ông chủ bút Tam Lang Vũ Đình Chí là “ có một lối văn đặc biệt”, một lối viết “ quá bạo” Vốn có năng khiếu nghệ thuật từ nhỏ, lại mê văn chương, nên sau khi thất nghiệp, Vũ Trọng Phụng quyết định chuyển hẳn sang viết văn, bắt đầu sự nghiệp sáng tác của mình Từ năm 1930 đến năm 1939 Vũ trọng Phụng đã cộng tác rất nhiều tờ báo như: Hà Thành Ngọ báo, Nhật Tân, Hà Nội báo, Tương lai, Tao đàn, Tiểu thuyết thứ 7 ông viết đủ các thể loại từ truyện ngắn, truyện dài đến phóng sự, tiểu thuyết và cả bình luận chính trị, trào phúng Vũ Trọng Phụng thường dùng hai bút danh “ Thiên Hư” “ Vũ Trọng Phụng” ông đặc biệt được biết đến nhiều trong hai thể loại là phóng sự và tiểu thuyết Từ bài báo đầu tay được đăng trên Ngọ báo(

1930) và một loạt các tác phẩm như: Không một tiếng vang ( 1931), Cạm bẫy người, Kỹ nghệ lấy Tây, Dứt tình, Cơm thầy cơm cô, Giông tố, Số đỏ Những tác

phẩm đó đã đưa Vũ Trọng Phụng nổi danh trên văn đàn

Từ năm 1933 trở đi, Vũ Trọng Phụng đã thực sự tìm kế mưu sinh trong nghề viết văn, viết báo

Vào đầu năm 1938, ông lập gia đình cùng với cô Vũ Mỵ Lương, con một gia đình buôn bán nghèo ở xã Nhân Mục, thôn Giáp Nhất, nay thuộc phường Nhân Chính, quận Thanh Xuân, Hà Nội Cuộc sống vợ chồng hạnh phúc cho đến cuối năm hai người có một con gái đặt tên là Vũ Mỵ Hằng Cũng trong thời gian này ông mắc căn bệnh lao phổi

Vũ Trọng Phụng là con người bình dị, giàu lòng tự trọng Trong cuộc sống

dù phải lao động cật lực, dù ông viết rất nhiều nhưng hình như cái nghèo vẫn cứ đeo đuổi, bám riết lấy gia đình ông Do phải làm việc quá sức, nhà nghèo lại không đủ tiền mua thuốc, sống trong hoàn cảnh thiếu thốn, căn bệnh lao ngày một thêm trầm trọng và đã làm ông kiệt sức Vũ Trọng Phụng đã trút hơi thở cuối cùng vào ngày

13 tháng 10 năm 1939, trong căn nhà số 73 phố Cầu Mới, Ngã tư sở, Thanh Xuân ,

Hà Nội Năm ấy Vũ Trọng Phụng 27 tuổi Ông ra đi để lại bà nội, mẹ, vợ và cô con gái vừa đầy năm cùng niềm tiếc thương vô hạn cho gia đình và bạn bè “ với cái chết của anh, chúng tôi đã mất hết đi một nửa cái văn tài” [55]

Nguyễn Vỹ trong điếu văn học trước mộ Vũ trọng Phụng đã không ngần ngại đưa ra nhận xét : “ Những tác phẩm đã làm vinh dự cho văn học nước nhà” Như vậy Vũ Trọng Phụng được các bạn văn đặc biệt yêu quý và trân trọng không những tài năng và còn cả nhân cách

1.3.2.2 Sự nghiệp sáng tác

Đương thời “ Vũ Trọng Phụng là nhà văn được đề cao hơn bất kỳ nhà văn nào”, tuy sống cuộc đời ngắn ngủi, thời gian cầm bút hổi hả như “ rút ruột, như muốn vắt hết sức lực trai trẻ của mình trong vòng chưa đầy mười năm, song Vũ Trọng Phụng đã để lại một số lượng tác phẩm không nhỏ mà giá trị của nó đã góp phần thúc đẩy tiến trình văn học dân tộc ­ hiện đại của nước ta” [63;29] Ông sáng tác nhiều thể loại như: Truyện ngắn, tiểu thuyết, phóng sự, kịch

Thứ nhất: Truyện ngắn

Thông thường, các nhà văn khi bắt đầu sự nghiệp của mình thường khởi đầu bằng truyện ngắn Vũ Trọng Phụng cũng vậy, ông bước vào nghề văn bằng truyện ngắn và ngay lập tức đã được chú ý, với 40 truyện ngắn ông đã chinh phục độc giả không chỉ ở số lượng mà còn ở cả chất lượng qua sáng tác của ông người ta thấy mặt trái của sự “giả dối”, “tàn nhẫn”, “ thủ đoạn”, “vô lương tâm” của con người,

những câu chuyện về thế thái nhân tình: Tội người cô, Nhân quả, Cái tin vặt, Thủ đoạn, Chống nạng lên đường, Bà lão loà, Một cái chết (1931), Con người điêu trá ( 1932), Cuộc vui có ít (1933), Duyên không đi lại, Bụng trẻ con ( 1934), Rửa hờn ( 1935), Bộ răng vàng, Hồ sê líu hồ líu sê sàng (1936), Cái ghen đàn ông (1937), Một đồng bạc, Từ lý thuyết đến thực hành (1939)… Chỉ bấy nhiêu thôi đã cho ta thấy

một Vũ Trọng Phụng với tài quan sát và thuật truyện, mọi chi tiết hàng ngày được bộc lộc “ Nhà văn không che chắn, không rào đón mà nói sự thật như thực trạng vốn có của nó ” [35;33]

Thứ hai : Tiểu thuyết

Nếu như Vũ Trọng Phụng bắt đầu sự nghiệp văn chương của mình ở truyện ngắn nhưng lại nổi danh và thực sự có tiếng vang ở thể loại tiểu thuyết, trên địa hạt tiểu thuyết ông được coi là một “ tiểu thuyết gia trác tuyệt” Là một nhà văn đa tài

Vũ Trọng Phụng đã vươn đến đỉnh cao ở thể loại này với 9 tiểu thuyết : Dứt tình (1934); Giông tố (1936) ; Số đỏ (1936) ; Vỡ đê (1936); Làm đĩ (1936); Lấy nhau vì

tình (1937); Trúng số độc đắc (1938); Quý phái (1937, đăng dở trên Đông Dương tạp chí); Người tù được tha (di cảo) Giới nghiên cứu phê bình đã đánh giá rất cao

về thể loại tiểu thuyết, họ cho rằng tiểu thuyết của Vũ Trọng Phụng có một kết cấu hoành tráng bao trùm không gian từ thành thị tới nông thôn, cùng thế giới nhân vật

vô cùng phong phú, đa dạng, đủ mọi loại người, mọi tính cách Bằng khả năng quan sát tinh nhạy, năng lực sáng tạo và liên tưởng phong phú, nhà văn đã dựng lên những tượng đài nhân vật bất hủ trong nền văn học Việt Nam, đó là Xuân Tóc Đỏ, Nghị Hách, Văn Minh, Phó Đoan

Thứ ba : Phóng sự

Thành công thứ hai sau tiểu thuyết là thể loại phóng sự Vũ Trọng Phụng đựơc mệnh danh là : Ông vua phóng sự đất Bắc”, là nhà văn có những đóng góp xuất sắc trên địa hạt phóng sự ở cả phương diện nội dung và hình thức nghệ thuật,

Vũ Trọng Phụng đã ghi được dấu ấn riêng của mình trong làng báo và chính phóng

sự đã khẳng định vị trí của Vũ Trọng Phụng với văn giới đương thời

Từ năm 1932 đến năm 1938 ông cho ra mắt bạn đọc 12 thiên phóng sự trong

đó nổi lên là: Cạm bẫy người (1933); Kỹ nghệ lấy Tây (1934); Hải Phòng 1934 (1934); Cơm thầy cơm cô (1936); Vẽ nhọ bôi hề (1936); Lục sì (1937); Một huyện

ăn tết (1937)

Phóng sự của ông không chỉ phản ánh tức thời, nóng hổi các sự kiện mà các ấn đề xã hội nhức nhối còn thể hiện trên từng trang viết, có sức ám ảnh mănh liệt, với khả năng quan sát tinh nhạy và một trái tim nhân đạo yêu lẽ phải, chuộng

sự thật, mỗi thiên phóng sự của Vũ Trọng Phụng giống như những “ quả bom” công phá, tẩy trần bộ mặt thực của xã hội đương thời Đồng thời mỗi phóng sự giúp con người nhận thức được thảm cảnh mà tìm cách thoát khỏi nó, nhằm vươn tới những điều tốt đẹp, lương thiện, phóng sự Vũ Trọng Phụng đã trở thành một bức thông điệp có sức lay động hàng triệu tâm hồn

(1934); Hội nghị đùa nhả (1938); Phõn bua (1939); Tết cụ Cố (di cảo (1940); Cái chết bí mật của người trúng số độc đắc (1938); Ai bỏ tù ai (1938), đã cho thấy ngòi bút đa tài của nhà văn Đặc biệt vở bi kịch Không một tiếng vang mở đầu cho trào lưu

văn học hiện thực phê phán ở nước ta thời kỳ 1930­1945, và là tiếng nói “ trực diện”,

“ quyết liệt” của ông đối với xã hội thực dân phong kiến đương thời, một xã hội coi trọng đồng tiền Kịch của ông thường là kịch ngắn với dung lượng gọn nhẹ Nhà văn nghiêng về khía cạnh tình cảm, đạo đức nhân sinh, nhân tình thế thái về tâm lý con người, về cả những khát vọng trong xã hội đảo điên

Thời kỳ này dịch thuật còn là một ngành khá mới mẻ Vũ Trọng Phụng cũng

là người có công đóng góp ở mảng này với hai tác phẩm dịch thuật: Hiu quạnh(1932); Giết mẹ (1936) điều đó đã ghi nhận Vũ Trọng Phụng trong ngành

dịch thuật nói chung và văn học dịch thuật nói riêng

Ngoài ra ông còn có một số bài viết, tranh luận, phê bình văn học và hàng trăm bài báo viết về các vấn đề xã hội, chính trị, văn hoá

Nhìn lại sự nghiệp sáng tác của Vũ Trọng Phụng ta thấy lời khẳng định của Lưu Trọng Lư trong điếu văn học bên mồ Vũ Trọng Phụng thật xác đáng : “cái sự nghiệp của Vũ Trọng Phụng là phải phơi bầy, là chế nhạo tất cả những cái rởm, cái xấu, cái bần tiện, cái đồi bại, của một hạng người, của một thời đại Vũ Trọng Phụng, đối với thời đại của Vũ Trọng Phụng cũng giống như BanZắc đối với thời đại của BanZắc”

1.3.3 Những đóng góp của Vũ Trọng Phụng trong văn học Việt Nam hiện đại 1.3.3.1 Hoàn thiện diện mạo thể loại của văn học hiện thực phê phán

Giai đoạn 1930­1945 là giai đoạn nền văn học Việt Nam đạt được thành tựu chói lọi ở cả thơ và văn xuôi với hai trào lưu lãng mạn và hiện thực Riêng đối với trào lưu hiện thực phê phán, do hoàn cảnh lịch sử xã hội chi phối nên đã phát triển cực thịnh Không chỉ có nội dung phản ánh toàn diện, sâu sắc mà văn học hiện thực phê phán còn được phát triển cả trên phương diện thể loại Nếu như ở giai đoạn

trước, trào lưu hiện thực mới chỉ được sáng tác ở một số thể loại như : ký (Thượng kinh ký sự ­ Lê Hữu Trác); tiểu thuyết (Hoàng lê thống chí ­ Ngô Gia Văn Phái);

Thơ châm biếm (Nguyễn Khuyến,Tú Xương) thì đến giai đoạn 1930 ­1945, nó được phát triển với đầy đủ các thể loại : Truyện ngắn, tiểu thuyết, kịch, thơ trào

phúng, phóng sự Dòng văn học này đã hoàn thành xuất sắc xứ mệnh văn chương của mình ngay từ khi mới ra đời, nó đã khắc hoạ, phản ánh rõ nét chân thực cuộc sống đương thời với nỗi thống khổ, cơ cực, bị áp bức bóc lột đến tận xương tuỷ của những người nông dân, nó đã tố cáo tội ác dã man, tâm địa thâm độc của giai cấp phong kiến ở nông thôn, giai cấp tư sản ở thành thị Nó đã dựng dậy cả một xã hội dưới sự thống ngự của đồng tiền với đầy đủ các trò lố lăng, đồi bại Từ đó nó tiếng nói phê phán, phủ định xã hội và thể hiện niềm đồng cảm, xót thương tới những con người bất hạnh bị bóc lột, bị chà đạp Các nhà văn hiện thực tiêu biểu thời kỳ này có thể kể đến như : Ngô Tất Tố, Nguyễn Công Hoan, Nam Cao,Tô Hoài, và đặc biệt

là cây bút Vũ Trọng Phụng ­ nhà văn có đóng góp rất lớn trong ḍòng văn học hiện thực phê phán ở nhiều thể loại : Tiểu thuyết, truyện ngắn, phóng sự, kịch, trong đó đặc biệt xuất sắc ở lĩnh vực tiểu thuyết và phóng sự Đă có ý kiến cho rằng nếu như Nguyễn Công Hoan là tác giả tiêu biểu cho văn học hiện thực phê phán ở thời kỳ đầu với những tập truyện ngắn có giá trị, Ngô Tất Tố trong tiểu phẩm văn học báo chí th́ì Tam Lang Vũ Đ́nh Chí, Tiêu Liêu Vũ Bằng, và Thiên Hư Vũ trọng Phụng là người mở đầu cho thể phóng sự trong trào lưu văn học hiện thực phê phán Cùng với những đồng nghiệp dồn tâm sức vào phóng sự, Vũ Trọng Phụng ghi được dấu

ấn riêng của ḿình trong làng báo và chính phóng sự đă khẳng định vị trí của ông với văn giới đương thời

Nếu ở thể loại tiểu thuyết Vũ Trọng Phụng được coi là một “ tiểu thuyết gia

trác tuyệt ” với tiểu thuyết Số đỏ cuốn tiểu thuyết “ vô tiền khoáng hậu ” trong nền

văn học Việt Nam Bước sang địa hạt phóng sự Vũ Trọng Phụng có những đóng góp xuất sắc ở cả phương diện nội dung và hình thức nghệ thuật Là một nhà báo tài năng, Vũ Trọng Phụng có sáng tác đăng báo từ năm 1930 vừa “ra quân” Vũ Trọng Phụng đã phát huy cao độ năng lực quan sát, phát hiện, góp phần đưa phóng sự trở thành một thể loại văn học thực sự, đồng thời bổ sung vào bức tranh thể loại của văn học hiện thực phê phán

Vũ Trọng Phụng không phải là người đầu tiên viết phóng sự mà người khởi đầu cho thể loại này ở Việt Nam là nhà văn Tam Lang, Vũ Đình Chí với tập phóng

sự Tôi kéo xe đăng trên tờ Hà Thành Ngọ báo(1932), sau đó là hàng loạt các tên tuổi

như: Vũ Bằng,Trọng Lang, Nguyễn Đình Lạp… Nhưng đến Vũ Trọng Phụng bằng

tài năng nghệ thuật của mình ông đã đưa thể loại phóng sự vốn mang tính báo chí trở thành một tác phẩm văn học thực sự Tam Lang đã chân thành đánh giá cao tài

năng của Vũ Trọng Phụng “… Đọc những thiên phóng sự ấy tôi cảm thấy về mặt

phóng sự ­ một lối văn do tôi khởi xướng ­ đã bỏ tôi xa lắm” [54;42] Lối nhận xét

ấy đã góp phần khẳng định vị trí của Vũ Trọng Phụng trong lĩnh vực phóng sự, ông

là người đến sau nhưng lại là người “cắm ngọn cờ vinh quang” cho thể loại này

Trong tập hồi ký Những năm tháng ấy Vũ Ngọc Phan cho rằng đóng góp của Vũ

Trọng Phụng đối với văn học hiện thực phê phán là rất lớn “ Thời gian 30­40 anh là tay viết phóng sự cứng nhất trong số những nhà văn hiện thực nổi tiếng bấy giờ, anh

là một kiện tướng” [45]

Là nhà văn có phong cách độc đáo, bút lực mạnh mẽ cùng với sức làm việc phi thường, phóng sự của ông không chỉ là cung cấp các thông tin khô cứng đơn thuần mà trong mỗi phóng sự của ông đều mang dấu ấn đậm nét của thể ký văn học với xu hướng tiểu thuyết hoá rõ rệt phản ánh xã hội bằng nghệ thuật tả chân sắc sảo Ông còn là nhà phóng sự có năng lực và biệt tài quan sát, nắm bắt nhanh chóng các chi tiết điển hình Nghệ thuật tiếp cận độc đáo và linh hoạt từ các điểm nhìn khác nhau tạo nên sự uyển chuyển cho tác phẩm, nhà văn đặc biệt chú ý tới nghệ thuật xây dựng tình huống, các nhân vật điển hình và các đoạn đối thoại, phóng sự của ông còn là sự hoà hợp giữa “ cái tôi trần thuật” với “cái tôi nhân vật” nó luôn được biến đổi một cách linh hoạt nhờ đó mà tác phẩm có sức hút kỳ lạ với độc giả Các phóng sự này không chỉ phản ánh cuộc sống lầm than của các tầng lớp nhân dân lao động mà còn phát hiện và khái quát lên quy luật của sự tồn tại xã hội Đó là quy luật tha hoá, quy luật cạnh tranh khốc liệt, quy luật thống trị của đồng tiền

Nếu như độc giả đã từng hoan nghênh Tôi kéo xe của Tam Lang, Hà Nội lầm than của Trọng Lang vì các phóng sự này đã đáp ứng được nhu cầu tìm hiểu

đời sống xã hội lúc bấy giờ của đông đảo bạn đọc Thì với Vũ Trọng Phụng và các tác phẩm của ông có sức hút mãnh liệt ở độc giả, cũng là phản ánh hiện thực đời sống những vấn đề mà ông đặt ra là những vấn đề nóng hổi và bức xúc nhất lúc bất giờ: nạn cờ bạc, mại dâm, cuộc sống của các me tây, những người đi ở, cũng những

kỹ nghệ quái gở “ Vũ Trọng Phụng là nhà phóng sự phong phú nhất, sâu sắc nhất, Cạm bẫy người, Kỹ nghệ lấy Tây, Cơm thầy cơm cô, Lục sì đã làm cho độc giả say

mê, sôi nổi ” [27;792] Liên tiếp Vũ Trọng Phụng cho ra đời các phóng sự đăng trên các báo chí Hà Nội “ tạo ra sự bùng nổ dư luận và một sự thay đổi về chất của thể văn này”

Lê Tràng Kiều đã coi ông là một trong những nhà văn tả thực “ mở đầu cho nghề phóng sự ở nước ta ” bằng tài năng của mình Vũ Trọng Phụng đã thu hút được người đọc ngay từ những tác phẩm đầu tay “ tôi phải chú ý đến ông ngay vì một nối văn rất trôi chảy, gọn gẽ, dễ dàng, ông có duyên tệ” [20] Phóng sự đúng là một thể văn phù hợp với sở trường của ông để cho bút lực của ông có thể thoả sức tung hoành có thể nói lên sự kết hợp cùng một lúc năng lực của một nhà văn và nhà báo trong ông khiến cho mỗi phóng sự của ông có sức “ ám ảnh”, “lay tỉnh”, “cật vấn”

mà điều đó chỉ có thể có ở những tác phẩm nghệ thuật đích thực

Đầu những năm 1936­1937 liên tiếp Cơm thầy cơm cô và Lục sì ra đời với

hai thiên phóng sự đặc biệt này “ Vũ Trọng Phụng đã làm chuyển động cả dư luận văn học bấy giờ, giơ cao ngọn cờ hiện thực, góp thêm một phần đấu tranh quyết liệt

cho một nền văn học tiến bộ [22;175] Ông viết bốn kiệt tác: Cạm bẫy người, Cơm thầy cơm cô, Lục sì, Kỹ nghệ lấy Tây đặt nền móng đầu tiên của nghệ thuật phóng

sự trong văn giới Việt Nam hiện đại

Với những tác phẩm phóng sự xuất sắc Vũ Trọng Phụng có công hoàn thiện diện mạo thể loại cho văn học, đưa dòng văn học hiện thực phê phán gia đoạn 1930­

1945 trở thành giao đoạn phát triển rực rỡ “ một đi không trở lại” trong lịch sử văn học Việt Nam

1.3.3.2 Tái hiện những mặt trái của xã hội thực dân nửa phong kiến

Bức tranh hiện thực những năm 1930­1945 hết sức rộng lớn, phức tạp với nhiều vấn đề nóng bỏng.Thể loại phóng sự ra đời đã kịp thời đáp ứng như cầu phản ánh nhanh chóng chính xác những vấn đề của đời sống hiện thực Sống trong ḷòng

xã hội thực dân nửa phong kiến, những người dân thôn quê Việt Nam bị bóc lột đến tận xương tuỷ, còn dân thành thị phải trải qua bao sóng gió thăng trầm của phong trào “Âu hoá”, “văn minh”, mà hậu quả của nó là sự thay đổi ghê gớm về lối sống Nạn đói kém, tệ tham nhũng, me Tây, gái đĩ, trộm cắp, cờ bạc cùng sự băng hoại về mặt đạo đức lối sống xảy ra từng ngày, từng giờ Tất cả đã được phản ánh chân thực trong văn học hiện thực phê phán giao đoạn 1930­1945 Các nhà phóng sự đã