Tiểu thuyết và phóng sự vũ trọng phụng nhìn từ lịch sử tiếp nhận (tóm tắt)

Từ những lý do vừa trình bày chúng tôi quyết định chọn vấn đề Tiểu thuyết và phóng sự Vũ Trọng Phụng nhìn từ lịch sử tiếp nhận làm đề tài luận án của mình, như một mũi đột phá nhằm tìm

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

TRẦN THỊ HUYỀN TRẦN THỊ HUYỀN

Công trình được hoàn thành tại: Học viện Khoa học xã hội

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Tôn Thảo Miên

PGS.TS Vũ Tuấn Anh

Phản biện 1: GS.TS Trần Đình Sử

Phản biện 2: PGS.TS Trương Đăng Dung

Phản biện 3: PGS.TS Hoàng Minh Lường

Luận án được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án tiến sĩ họp tại: Học viện Khoa học Xã hội vào lúc:

giờ, ngày tháng năm 2017

Có thể tìm hiểu luận văn tại:

Thư viện Học viện khoa học xã hội

Thư viện Quốc gia Việt Nam

CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ

CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN

1 Thực trạng đô thị hóa trong tiểu thuyết và phóng sự Vũ Trọng Phụng Tạp chí Nhân lực khoa học xã hội Tháng 8/2016 (Tr128 – 136)

2 Sự tiếp nhận tiểu thuyết và phóng sự Vũ Trọng Phụng

Tạp chí Văn hóa nghệ thuật Số 387, tháng 9/2016 (Tr 78 – 86)

3 Nhìn lại một vài ý kiến tiếp nhận tiểu thuyết và phóng

sự của Vũ Trọng Phụng theo quan điểm chính trị Tạp chí khoa học, Đại học thủ đô, tháng 8/2016

MỞ ĐẦU 1.Tính cấp thiết của đề tài

1.1.Trong lịch sử văn học Việt Nam nói chung và dòng văn học hiện thực phê phán nói riêng,Vũ Trọng Phụng là một cây bút tiêu biểu, là một nhà văn có vị trí trọng yếu Ngay từ khi mới xuất hiện Vũ Trọng Phụng đã trở thành một khuôn mặt lạ trên văn đàn, nhưng cũng chính vì cái “lạ” cái

dữ dội và quyết liệt ấy mà cả cuộc đời ông chất chứa đầy giông tố

Thực tiễn này thu hút sự chú ý của rất nhiều nhà phê bình, nghiên cứu và của độc giả Đã có rất nhiều cuộc tranh luận gay gắt về tác phẩm và

tư tưởng của Vũ Trọng Phụng Người ta không ngừng đọc, không ngừng hoan nghênh, phê phán, nhưng cũng tích cực tìm hiểu, khám phá lại giá trị của mỗi tác phẩm Sáng tác Vũ Trọng Phụng đã từng được tìm hiểu ở nhiều khía cạnh, từ thể loại, vấn đề đến nhân vật, tuy nhiên chưa có một công trình nào nghiên cứu chuyên sâu về tiểu thuyết và phóng sự nhìn từ lịch sử tiếp nhận Thực tế này đã gây nhiều khó khăn cho việc thẩm định lại giá trị tác phẩm của ông Giai đoạn này, thập niên thứ hai của thế kỷ XXI việc nhìn nhận lại quá trình đánh giá về cuộc đời và sáng tác cũng như những đóng góp của Vũ Trọng Phụng vào lịch sử văn học Việt Nam là một việc làm cần thiết, đó cũng là cánh cửa mở ra những phương diện mới, những cách tiếp cận mới

1.2 Quá trình sáng tạo và thưởng thức một tác phẩm văn học vận hành qua ba khâu : Nhà văn - tác phẩm - người đọc, trong đó người đọc (người tiếp nhận) được xem là khâu cuối của quá trình ấy, khâu cuối này được lý luận quan tâm từ vài thập kỷ trở lại đây Mỹ học tiếp nhận của trường phái Konstanz đã mở rộng hướng nghiên cứu văn học, lần đầu tiên quan tâm tới độc giả Đó cũng là khái niệm cơ bản, là vấn đề trung tâm của

lý thuyết tiếp nhận, số phận lịch sử của tác phẩm qua mỗi thời kỳ là do tầm đón nhận quy định, tầm đón nhận bị chi phối bởi cái chuẩn thẩm mỹ của thời đại, chính người đọc tạo nên những cách đánh giá khác nhau về tác phẩm, tạo nên đời sống cho văn bản Cũng trên ý nghĩa đó, vấn đề sáng tác của Vũ Trọng Phụng trong văn học nghệ thuật luôn là một vấn đề lớn, nó gắn với các quan điểm khác nhau, cách nhìn nhận khác nhau và thậm chí là cách đánh giá trong mỗi độc giả ở cùng một giai đoạn

Thực tế cho thấy tuy có nhiều vấn đề lý luận và thực tiễn đặt ra với sáng tác của Vũ Trọng Phụng, nhưng chưa có một công trình nào nghiên cứu, khảo sát sáng tác của ông theo hướng tiếp nhận Chính vì lý do này mà tác giả luận án sẽ tìm hiểu theo hướng đó, mong góp một số ý kiến để lý giải sự thay đổi trong các sắc thái tiếp nhận, và truy tìm các quy luật ẩn giấu sau đó Đồng thời việc tiếp cận với những thành tựu của tư duy lí luận văn học hiện đại và hậu hiện đại, giúp chúng tôi mở ra những nhận thức mới về

phương thức tồn tại của tác phẩm văn học Công trình của chúng tôi là một

công trình chuyên biệt đầu tiên nghiên cứu về vấn đề này

1.3 Hơn 70 năm đã trôi qua, trên cơ sở những tài liệu đã thu thập

được ở thời điểm hiện tại, chúng tôi nhận thấy cần nhìn nhận lại, để có

những nhận xét xác đáng hơn về Vũ Trọng Phụng Việc nghiên cứu một

cách có hệ thống sẽ có những đánh giá chuẩn xác hơn về nhà văn, đồng thời

đây cũng là việc làm có ý nghĩa đối với công tác nghiên cứu di sản văn học quá khứ nói chung Từ những lý do vừa

trình bày chúng tôi quyết định chọn vấn đề Tiểu thuyết và phóng sự Vũ

Trọng Phụng nhìn từ lịch sử tiếp nhận làm đề tài luận án của mình, như một

mũi đột phá nhằm tìm hiểu sâu hơn những giá trị ngày càng tỏa sáng trong

tác phẩm Vũ Trọng Phụng Chúng tôi tin rằng đây sẽ là một cách tiếp cận

mới mẻ đầy thách thức nhưng chắc chắn cũng hết sức thú vị

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Trên cơ sở khái quát lịch sử tiếp nhận tiểu thuyết và phóng sự của Vũ

Trọng Phụng, chúng tôi phục hiện diện mạo, đưa ra cái nhìn hệ thống về

các hình thức tiếp nhận, các ý kiến đánh giá Đồng thời lý giải cách hiểu

khác nhau về hai thể loại này của Vũ Trọng Phụng trong lịch sử nghiên cứu,

phê bình văn học dân tộc Qua vấn đề tiếp nhận tiểu thuyết và phóng sự Vũ

Trọng Phụng, chúng tôi sẽ trả lời cho những câu hỏi của lí luận văn học về

tác phẩm văn học “Ý nghĩa của tác phẩm văn học có phải nhất thành bất

biến” qua đó xác định những đóng góp của Vũ Trọng Phụng đối với nền

văn học nước nhà

Luận án dành một số trang nhất định cho việc tìm hiểu những quan

điểm tiếp nhận cơ bản về tác phẩm của Vũ Trọng Phụng

3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án:

Thứ nhất: Luận án là đề tài vận dụng lý thuyết tiếp nhận vào khảo sát

trường hợp một tác giả thông qua sáng tác.Tuy nhiên do dung lượng của

một luận án tiến sĩ, nên chúng tôi giới hạn khảo sát việc tiếp nhận về tiểu

thuyết và phóng sự của Vũ Trọng Phụng trong giới nghiên cứu phê bình

Thứ hai: Luận án sẽ tiến hành khảo sát tình hình giới thiệu và nghiên

cứu về Vũ Trọng Phụng từ năm 1933 tới nay trong đó tập trung vào hai thể

loại tiểu thuyết và phóng sự, lý giải một số cách hiểu của người đọc về tác

phẩm Vũ Trọng Phụng

Phạm vi nghiên cứu của luận án

Trong khuôn khổ của một luận án, do điều kiện chủ quan và khách

quan, chúng tôi xin được giới hạn phạm vi tìm hiểu các công trình nghiên

cứu, phê bình tại Việt Nam

Khi nói đến lịch sử tiếp nhận cũng có nghĩa là nói đến người tiếp nhận ở những giai đoạn lịch sử khác nhau Để tìm hiểu sự tiếp nhận, luận án

sẽ tiến hành phân kỳ lịch sử của quá trình này

Đặc biệt, chúng tôi chỉ giới hạn nghiên cứu, khảo sát ở hai thể loại thành công nhất và gây nhiều tranh cãi nhất đó là tiểu thuyết và phóng sự, thống kê, phân tích những bài viết công trình nghiên cứu, cũng như các vấn

4.2.Phương pháp nghiên cứu: Luận án sử dụng các phương pháp

sau:

Phương pháp lịch sử - xã hội: Vận dụng để xem xét tiểu thuyết và phóng sự của Vũ Trọng Phụng qua những giai đoạn lịch sử khác nhau Phương pháp khảo sát, thống kê: Sử dụng phương pháp này chúng tôi nhằm mục đích xem xét, tập hợp, phân loại các công trình, bài báo, tiểu luận phê bình về Vũ Trọng Phụng

Phương pháp phân tích, tổng hợp: Với phương pháp này luận án sẽ chỉ ra được thái độ, cách nhìn, nguyên nhân của những cách nhìn đó; tổng hợp lại và rút ra được những kết luận cần thiết trong khi nghiên cứu Phương pháp so sánh, đối chiếu: Trong quá trình giải quyết vấn đề luận

án chúng tôi sẽ tiến hành so sánh giữa các bài viết, ở các vấn đề, ở các tác giả, các thời điểm, các giai đoạn khác nhau, cũng có khi so sánh ngay trong một tác giả, một vấn đề ở cùng một thời điểm

5 Đóng góp mới về khoa học của luận án

Đưa ra một cái nhìn hệ thống về quá trình tiếp nhận tác phẩm văn học và sự ảnh hưởng của những quan niệm đó trong lịch sử tiếp nhận tiểu thuyết và phóng sự của Vũ Trọng Phụng

Bước đầu hệ thống, phân tích, nhận xét việc nghiên cứu và ảnh hưởng của Vũ Trọng Phụng đối với nền văn học, góp phần khẳng định giá trị các tác phẩm của ông từ bình diện nghiên cứu tiếp nhận

Khẳng định vai trò của chủ thể tiếp nhận trong việc nghiên cứu, thẩm định các giá trị văn học Qua lịch sử tiếp nhận tiểu thuyết và phóng sự

Vũ Trọng Phụng luận án khẳng định : Lịch sử văn học không chỉ là sự tổng hợp các con số về tác phẩm mà còn là sự tiếp nhận về nó

Vận dụng lý thuyết tiếp nhận vào khảo sát một hiện tượng văn học Thấy được tầm đón nhận Vũ Trọng Phụng thông qua việc nghiên cứu tác phẩm của ông, chỉ ra thực trạng tiếp nhận và hướng đi tiếp theo

6.Ý nghĩa lý luận và thực tiễn

Ý nghĩa lý luận: Luận án cố gắng phác họa quá trình tiếp nhận tác phẩm văn học trong tư duy lý luận văn học qua các giai đoạn một cách hệ thống Phần nào áp dụng lý thuyết vào khảo sát thực tiễn văn học Việt Nam

Ý nghĩa thực tiễn: Hoàn thành đề tài này chúng tôi mong muốn đem đến một cái nhìn mới mẻ và khoa học trong cách tiếp cận về Vũ Trọng Phụng, tiếp tục nâng cao chất lượng nghiên cứu mảng tiểu thuyết và phóng

sự của ông, góp phần cho công tác giảng dạy trong các trường cao đẳng, phổ thông, cho những người quan tâm nghiên cứu về Vũ Trọng Phụng

7 Bố cục của luận án

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, phần nội dung luận án được triển khai làm 4 chương:

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương 2: Những vấn đề lý thuyết liên quan đến việc nghiên cứu tiểu thuyết và phóng sự Vũ Trọng Phụng

Chương 3: Vấn đề chủ thể tiếp nhận trong việc tiếp nhận tiểu thuyết

và phóng sự Vũ Trọng Phụng

Chương 4: Những quan điểm tiếp nhận tiểu thuyết và phóng sự Vũ Trọng Phụng

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

1.1 Tình hình nghiên cứu lý thuyết tiếp nhận ở phương Tây và Việt Nam

1.1.1.Thành tựu của mỹ học tiếp nhận phương Tây

Dựa trên những kết quả nghiên cứu tác phẩm văn học theo hiện tượng

học của Husserl, Roman Ingarden cho ra đời cuốn sách Tác phẩm văn học

đề cập đến phương thức tồn tại của tác phẩm văn học dưới ánh sáng của hiện tượng học Ngoài Roman Ingarden còn có Heidegger người đã tạo ra những biến thể mới của hiện tượng học như tường giải học và mỹ học tiếp nhận, H.G.Gadame một nhà tường giải học triết học người Đức phát triển

trong công trình Chân lý và phương pháp (1960) Dựa trên lý luận của

H.G.Gadame, Hans Robert Jauss và Wolfgang Iser cũng đưa ra những quan điểm của riêng mình về lý thuyết tiếp nhận Về sau Derrida cũng cho rằng văn bản văn học luôn mở, nó cần được bổ sung và tạo khả năng bổ sung Như vậy mỹ học tiếp nhận đã bác bỏ tính chất khép kín của mỹ học sáng tạo trước đây, và khẳng định ý nghĩa của văn bản sẽ phong phú hơn nhờ người đọc Dưới ánh sáng của lí thuyết tiếp nhận thế kỷ XX có thể lý giải hiện tượng Vũ Trọng Phụng, đề tài mà chúng tôi đang nghiên cứu trên

cơ sở khoa học

1.1.2 Sự phát triển lý thuyết tiếp nhận ở Việt Nam

Ở Việt Nam việc nghiên cứu về tiếp nhận văn học cũng bắt đầu

xuất hiện vào khoảng những năm 70 của thế kỷ XX với sự xuất hiện rải rác các bài nghiên cứu trên các báo, các tạp chí.Từ những năm 80 trở đi vấn đề này mới được quan tâm nghiên cứu nhiều hơn với sự xuất hiện hàng loạt các bài nghiên cứu của các tác giả như: Nguyễn Văn Hạnh, Huỳnh Vân, Hoàng Trinh, Nguyễn Văn Dân, Vương Anh Tuấn, Nguyễn Lai, Nguyễn Thanh Hùng, Trần Đình Sử, Phương Lựu, Huỳnh Như Phương, Trương Đăng Dung…

Khi lý thuyết tiếp nhận được đưa vào giảng dạy ở bậc đại học, đã có nhiều luận án tiến sĩ đề cập đến vấn đề này như : Lê Thị Hồng Vân,Trần Thị Quỳnh Nga… Vận dụng lý thuyết tiếp nhận vào nghiên cứu văn học ở Việt Nam mà cụ thể là tác giả Vũ Trọng Phụng, là tiền đề quan trọng để

lịch sử văn học Việt Nam tiếp cận một phương diện mới: Lịch sử của người

sau khi công bố những phóng sự đầu tiên của mình trên tờ Ngọ báo, Vũ

Trọng Phụng đã khiến người đọc và giới phê bình lúc đó phải chú ý

Năm 1934 - Dứt tình cuốn tiểu thuyết đầu tay ra mắt độc giả đã nhận

nhiều ý kiến khen chê khác nhau tiêu biểu như Cô Lệ Chi, Nguyễn Lê

Thanh Năm 1936 với sự ra đời của bốn tiểu thuyết : Giông tố, Số đỏ, Vỡ

đê, Làm đĩ và hai phóng sự Cơm thầy cơm cô,Vẽ nhọ bôi hề…, cũng từ đây

với lối viết “táo bạo” của mình Vũ Trọng Phụng nhận được những phản hồi mạnh mẽ từ phía người tiếp nhận Nhưng cũng trong thời gian này nổi lên một số ý kiến phản đối gay gắt, tiêu biểu như Thái Phỉ, Nhất Chi Mai, Lê Thanh, Mộng Sơn… Một cuộc tranh luận về Vũ Trọng Phụng, tập trung

vào vấn đề “ Dâm hay không dâm” đã nổ ra quanh các tác phẩm Kỹ nghệ

lấy Tây, Lục xì, Làm đĩ, Số đỏ, Giông tố…

Sau khi Vũ Trọng Phụng mất (Tháng 10/1939) xuất hiện những lời ngợi ca tài đức của ông, trong suốt thời gian sau đó nhiều bài viết vẫn tiếp

tục tìm hiểu về ông Tạp chí Tao đàn đã dành hẳn một số đặc biệt để tưởng

niệm ông với nhiều bài tiểu luận phê bình, chân dung văn học, hồi ký, câu đối khóc…

Sau năm 1945 quá trình tiếp nhận tiểu thuyết và phóng sự Vũ Trọng Phụng đã có sự thay đổi.Tại hội nghị tranh luận văn nghệ Việt Bắc năm

1949, Tố Hữu, Nguyên Hồng, Nguyễn Đình Thi đều khẳng định Vũ Trọng Phụng là cây bút “tả thực xã hội” Cũng trong thời gian này các nhà văn và các học giả như Đào Duy Anh, Phan Khôi, Hoàng Cầm,Trương Tửu tiếp tục nêu lên những ý kiến khẳng định tư tưởng và tài năng Vũ Trọng Phụng Trương Chính,Văn Tâm đã có những nhận định sơ lược về phương diện nội dung và hình thức sáng tác của Vũ Trọng Phụng Đáng chú ý trong thời

gian này là lời phát biểu của đồng chí Trường Chinh tại Đại hội văn nghệ

toàn quốc lần thứ 2 (2/1957), đây là một trong những nhận định có ý nghĩa

quan trọng trong việc phát triển văn nghệ cũng như khẳng định vai trò quan trọng của một số cây bút hiện thực

Nhìn một cách tổng thể, việc nghiên cứu về Vũ Trọng Phụng giai đoạn này vẫn tiếp tục thu hút được sự quan tâm của các nhà nghiên cứu Tuy chưa có nhiều công trình nghiên cứu chuyên sâu nhưng đó cũng là tiền

đề cơ sở để tiếp tục thúc đẩy những xu hướng nghiên cứu mới

Vào thời điểm những năm 1957 - 1958 trở đi, trên miền Bắc nước ta cuộc đấu tranh chống Nhân Văn - Giai Phẩm trở nên quyết liệt, vấn đề đánh giá Vũ Trọng Phụng mang mầu sắc chính trị Một loạt các bài viết của ông Hoàng Văn Hoan,Vũ Đức Phúc đã chĩa mũi nhọn phê phán, Vũ Trọng Phụng lập tức bị quy kết là phần tử nghi vấn và độc hại Trong một thời gian dài tác phẩm của ông bị cấm lưu hành và giảng dạy trong nhà trường,

còn tác giả của chúng thì bị quy kết một cách nặng nề là trốt kít, phản động…

Không đồng tình với cách tiếp cận đó, một số nhà văn đã công khai lên tiếng hoặc gián tiếp ủng hộ và khẳng định Vũ Trọng Phụng, Nguyên Hồng, Nguyễn Công Hoan, Bùi Huy Phồn vẫn giữ lập trường kiên định của mình Vào năm 1966 -1967 Vũ Trọng Phụng được tổ chức kỷ niệm với sự tham gia của những cây bút như Vũ Bằng, Tam Lang, Phạm Thế Ngũ, Dương Nghiễm Mậu…,dù ít ỏi nhưng tác giả đã quan tâm tới lối viết của Vũ Trọng Phụng Các nhà nghiên cứu Đào Duy Anh,Trương Tửu, Nguyễn Hoành Khung đầu những năm 80 vẫn tiếp tục tìm tòi, chỉ ra những đóng góp của Vũ Trọng Phụng và phần nào tháo gỡ được những kết án nặng nề cho Vũ Trọng Phụng

Từ năm 1986 đến nay việc nghiên cứu về tiểu thuyết và phóng sự Vũ Trọng Phụng đã có những bước chuyển biến đáng kể Năm 1987, tuyển tập

Vũ Trọng Phụng (Nxb Văn học) ra đời…, đã có ý nghĩa chấm dứt một vụ

án văn học kéo dài Tiếp theo đó là sự tái bản lần lượt các tác phẩm của Vũ Trọng Phụng Đặc biệt năm 1988 Vũ Trọng Phụng đã dành được vị trí xứng đáng trong giáo trình ở bậc đại học, cũng từ đây hàng loạt các nhà nghiên cứu, nhà văn, nhà báo dành nhiều trang viết đánh giá lại Vũ Trọng Phụng tìm lại giá trị đích thực cho tác phẩm của ông trên nhiều phương diện khác nhau

Các hội thảo khoa học lớn có tính chất quốc gia được tổ chức nhân dịp kỉ niệm 75 năm ngày sinh Vũ Trọng Phụng với các tham luận về Vũ Trọng Phụng của Hoàng Như Mai, Lê Trí Viễn, Chế Lan Viên, Nguyễn Quang Sáng, Hoài Anh, Cù Đình Tú…,đều là những ý kiến khách quan, khẳng định giá trị tác phẩm của ông Tác phẩm Vũ Trọng Phụng không chỉ nhận được sự chú ý của độc giả trong nước mà còn nhận được sự quan tâm của các nhà nghiên cứu và bạn đọc nước ngoài tiêu biểu là Ni.I.Niculin và PeterZinoman

Ngoài ra có nhiều luận văn thạc sĩ, nhiều luận án tiến sĩ và hàng loạt các chuyên luận đã được bảo vệ thành công tại các trường đại học trên nhiều phương diện khác nhau

Như vậy sự xuất hiện của Vũ Trọng Phụng cùng hai thể loại tiểu thuyết và phóng sự của ông trong các giai đoạn đều phân thành hai luồng ý kiến khen, chê rõ ràng mà chưa phân định được ai là người tiếp nhận đúng,

ai là người tiếp nhận sai Dưới ánh sáng của lý thuyết tiếp nhận thế kỷ XX

mà chúng tôi giới thiệu ở trên sẽ là những định hướng quý báu trong quá

trình thực hiện đề tài: Tiểu thuyết và phóng sự Vũ Trọng Phụng nhìn từ lịch

sử tiếp nhận

Tiểu kết

Để kết lại chương 1 chúng tôi xin đưa ra một số nhận định sau:

Thời kì từ 1933 – 1945: Các ý kiến chủ yếu đề cập đến vấn đề “Dâm

hay không dâm” trong tiểu thuyết và phóng sự của Vũ Trọng Phụng trên

phương diện đạo đức xã hội

Thời kì từ 1945 – 1958, và từ 1958 – 1985: Tiếp tục xuất hiện những

ý kiến trái chiều về tiểu thuyết và phóng sự của Vũ Trọng Phụng, cũng là những giai đoạn tác phẩm của ông chịu nhiều thăng trầm nhất

Thời kì từ 1986 đến nay: Khẳng định giá trị Vũ Trọng Phụng, xem xét, giải quyết vấn đề Vũ Trọng Phụng trên nhiều bình diện khác nhau Như vậy đa số các ý kiến đã nêu mới chỉ dừng lại khảo sát ở một số vấn đề cụ thể, ở từng tác phẩm riêng lẻ trong lĩnh vực phóng sự và tiểu thuyết Trên tinh thần đó, luận án sẽ bao quát, hệ thống tình hình nghiên cứu tiểu thuyết và phóng sự trong các giai đoạn, các xu hướng, các quan điểm dưới ánh sáng của lí thuyết tiếp nhận có thể nhận diện đầy đủ hơn diện mạo, sự tiếp nhận, đánh giá về hai thể tài trong suốt chiều dài lịch sử

CHƯƠNG 2

NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ THUYẾT LIÊN QUAN ĐẾN VIỆC NGHIÊN CỨU TIỂU THUYẾT VÀ PHÓNG

SỰ VŨ TRỌNG PHỤNG 2.1 Khái niệm tiếp nhận văn học

Tiếp nhận văn học là một lĩnh vực rộng lớn của lí luận văn học, cách cửa luôn rộng mở để đón đợi những ý kiến, những nhận định, những kết quả nghiên cứu khác nhau Phê bình văn học cũng là một loại tiếp nhận, một loại tiếp nhận “đặc biệt”, phê bình là một phạm vi của tiếp nhận nhưng

tiếp nhận lại rộng hơn phê bình Các định nghĩa của Từ điển thuật ngữ văn

học, của Huỳnh Như Phương, Đoàn Đức Phương, Phương Lựu, Trần Đình

Sử…đã chứng minh vai trò to lớn của tiếp nhận văn học cũng như đặc điểm của sự tiếp nhận văn học của bạn đọc mang tính khách quan, bản chất xã hội, tính sáng tạo của tiếp nhận văn học

Như vậy, tiếp nhận văn học có vai trò, ý nghĩa rất quan trọng trong việc hoàn tất quá trình sáng tác - giao tế của văn học

2.2 Quá trình tiếp nhận tác phẩm văn học

2.2.1.Tác phẩm văn học trong tư duy lí luận văn học truyền thống

Trong giai đoạn này tác phẩm văn học chưa được nghiên cứu như một đối tượng độc lập, và vấn đề người tiếp nhận cũng chưa được quan tâm

mà chỉ chú trọng vai trò của hiện thực, tác giả Tác phẩm là nơi phản ánh hiện thực, nơi truyền tải tư tưởng, kí thác tâm sự của tác giả Tư duy lí luận văn học truyền thống xoay quanh hai trục chính

*Tác phẩm văn học trong mối quan hệ với hiện thực

* Mối quan hệ giữa tác phẩm văn học và tác giả

Như vậy trong tư duy lí luận văn học truyền thống tiếp cận tác phẩm bằng con đường tìm hiểu hiện thực, tác giả mà không xuất phát từ phía bạn đọc Điều đó đã tạo nên sự bất ổn, chính sự bất ổn này đã dần bộc lộ những hạn chế nhất định tạo nên những bước đột phá ở giai đoạn sau với những khám phá về bản chất ngôn ngữ cùng bước dịch chuyển trung tâm từ tác giả sang văn bản và từ văn bản sang người đọc

2.2.2 Tư duy lí luận văn học hiện đại

Lí luận văn học hiện đại xoay quanh ba trục lớn

* Những khám phá về bản chất ngôn ngữ

Đầu thế kỷ XX bước ngoặt ngôn ngữ đã thực sự xảy ra với sự ra đời của lý thuyết ngôn ngữ học F.de Saussure (1857 - 1913) cha đẻ của lý thuyết ngôn ngữ hiện đại, bản chất của ngôn ngữ đã được khám phá khi F.de Saussure khẳng định chính ngôn ngữ cấu tạo nên những khái niệm giúp con người cảm nhận về thế giới hiện thực, từ F.de Saussure trung tâm chú ý của văn học chính là ngôn ngữ, đặt trọng tâm nghiên cứu ở phương diện đồng đại, ở cấu trúc và tính hệ thống của ngôn ngữ

* Sự dịch chuyển trung tâm từ tác giả sang văn bản

Với việc phát hiện ra văn bản đã đưa văn bản vào trung tâm của

sự chú ý, cuộc chuyển giao quyền lực từ tác giả sang văn bản chính thức

được bắt đầu

Mỗi một trường phái ra đời như một cuộc tiếp sức để lật đổ các quan niệm truyền thống, hoàn thành cuộc cách mạng của lí luận hiện đại : Chủ nghĩa hình thức Nga, trường phái phê bình mới Anh - Mỹ, chủ nghĩa cấu trúc đã chứng minh điều đó Cuộc dịch chuyển trung tâm từ tác giả sang văn bản, các nhà hình thức chủ nghĩa đã có những đóng góp quan trọng trong việc thay đổi tư duy lí luận văn học đã trở nên lỗi thời

* Quá trình chuyển dịch trung tâm từ văn bản sang người đọc

Cùng với phát hiện của J Mukarovxki về tính chất kí hiệu của văn bản văn học, thì những tư tưởng của Emund Husserl có ảnh hưởng trực tiếp tới quá trình vận động của tư duy lí luận văn học thế kỷ XX Bên cạnh đó những đóng góp của R.Ingarden, Martin Heidegger về tính phụ thuộc, về sự chưa hoàn tất của tác phẩm văn học cũng như vai trò cụ thể hóa của người đọc, đó là chiếc cầu nối của quá trình chuyển dịch trung tâm từ văn bản sang người đọc, hoàn tất quá trình chuyển tiếp từ lí luận văn học hiện đại sang lí luận văn học hậu hiện đại

Như vậy phương thức tồn tại của tác phẩm văn học không chỉ ở văn bản được tác giả sáng tạo ra mà nó còn phụ thuộc rất lớn ở phía người tiếp nhận (người đọc) (người đọc thuần túy, người đọc lý tưởng) Đây là gợi ý quan trọng để chúng tôi thực hiện đề tài tiểu thuyết và phóng sự Vũ Trọng Phụng nhìn từ lịch sử tiếp nhận

2.2.3 Tư duy của lí luận văn học hậu hiện đại và bước phát triển của mỹ học tiếp nhận

Giai đoạn này xoay quanh trục chính là người đọc, có tham vọng đưa người đọc trở thành trung tâm tác phẩm

* Người đọc – trung tâm của tác phẩm văn học

Vào những năm 60 của thế kỷ XX, trường phái mỹ học tiếp nhận Konstanz (Đức) tập hợp những nhà khoa học xuất sắc với hai đại diện tiêu biểu là Hans Robert Jauss và Wolfgang Iser Kế thừa những thành tựu nghiên cứu của các trường phái trước đó, liên quan đến tường giải học M.Heidegger, vượt lên H.G.Gadamer, quan điểm của mỹ học tiếp nhận đã thay đổi mô hình „„khoa học văn học‟‟, mỹ học tiếp nhận đã lấy người đọc làm trung tâm, cuộc sống của tác phẩm có trong người đọc Như vậy mỹ học tiếp nhận ra đời đã vượt qua được cái nhìn tĩnh tại, siêu hình, cô lập, khép kín của văn bản, nó thay thế một quan niệm văn học tự trị xuất phát từ những phẩm chất độc đáo của vật liệu văn chương, dựa vào tính ngôn ngữ

để đề cao tính văn học Mỹ học tiếp nhận đã chứng minh giá trị của tác phẩm chỉ được xác định qua người đọc, đó chính là yếu tố đem lại ý nghĩa

và có vai trò quyết định đối với số phận lịch sử của tác phẩm văn học

*Tác phẩm văn học là giải cấu trúc, là liên văn bản

Khác với chủ nghĩa hiện đại đi tìm sự thống nhất trong mọi yếu tố và quy về một trung tâm nhất định trong một cấu trúc chặt chẽ mang tính thứ bậc, thì chủ nghĩa hậu hiện đại chủ trương phi tâm hóa, hướng đến đa tâm điểm Quan niệm Giải cấu trúc (Deconstruction) có thể dịch là Giải kiến tạo

và khái niệm Liên văn bản (Intertextuality) xuất hiện ở Pháp cuối những năm

60 gắn với tên tuổi của : Jacque Derrida, R.Barther, J.Kristeva thì tác phẩm văn học đã được mở ra đến vô tận trong thế giới của người đọc, tác phẩm văn học chỉ là một „„trò chơi ngôn ngữ‟‟còn việc tạo nghĩa (giải mã trò chơi) là tùy thuộc vào người đọc

2.3 Xung quanh thuật ngữ chủ thể tiếp nhận

2.3.1.Chủ thể tiếp nhận

Chủ thể tiếp nhận là một thuật ngữ liên quan đến cả một quá trình hình thành và phát triển trong sự vận động của tư duy lý luận văn học từ giai đoạn tiền hiện đại đến hậu hiện đại Mỗi nhà nghiên cứu, mỗi trường phái lại có những kiến giải khác nhau

Định nghĩa trong Từ điển Văn học của tác giả Lại Nguyên Ân ngoài

ra thuật ngữ chủ thể tiếp nhận còn được các nhà nghiên cứu như Phương Lựu, Trương Đăng Dung, Đặng Anh Đào…sử dụng trong các công trình của mình