ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN TRƯỜNG CẢNH TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ NHỮNG ĐẶC TRƯNG CHỦ NGHĨA XÃ HỘI VÀ SỰ VẬN DỤNG CỦA ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM
Trang 1
ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
NGUYỄN TRƯỜNG CẢNH
TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ NHỮNG ĐẶC TRƯNG CHỦ NGHĨA XÃ HỘI VÀ SỰ VẬN DỤNG CỦA ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM TRONG SỰ NGHIỆP ĐỔI MỚI
LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHÍNH TRỊ HỌC
Hà Nội - 2015
Trang 2
ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
NGUYỄN TRƯỜNG CẢNH
TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ NHỮNG ĐẶC TRƯNG CHỦ NGHĨA XÃ HỘI VÀ SỰ VẬN DỤNG CỦA ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM TRONG SỰ NGHIỆP ĐỔI MỚI
Chuyên ngành : Hồ Chí Minh học
Mã số : 62 31 27 01
LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHÍNH TRỊ HỌC
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
1 PGS.TS Nguyễn Thế Thắng
2 PGS.TS Nguyễn Linh Khiếu
Hà Nội - 2015
Trang 3
LỜI CẢM ƠN
Sau một thời gian học tập, nghiên cứu tại trường Đại học Khoa học Xã hội
và Nhân văn - Đại học quốc gia Hà Nội, được sự giúp đỡ của Nhà trường, các Phòng và Khoa Chính trị học, nay tôi đã hoàn thành chương trình học tập và bảo vệ thành công luận án tiến sĩ cấp Đại học Quốc gia
Tôi xin chân thành cảm ơn tới quý Thầy, Cô trong Ban giám hiệu, Phòng quản lý Đào tạo sau đai học, Khoa Chính trị học trường Đại học Khoa học Xã hội
và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội đã giúp đỡ, tạo điều kiện cho tôi học tập, nghiên cứu và bảo vệ thành công luận án tiến sĩ chuyên ngành Hồ Chí Minh học
Với sự kính trọng và biết ơn sâu sắc, tôi xin trân trọng cảm ơn các nhà khoa học: PGS TS Nguyễn Thế Thắng, PGS TS Nguyễn Linh Khiếu, GS TS Phùng Hữu Phú, PGS Lê Mậu Hãn, PGS TS Lại Quốc Khánh, PGS TS Phạm Ngọc Anh,
TS Lưu Minh Văn, GS TS Mạch Quang Thắng, PGS TS Nguyễn Văn Cư, GS TS Nguyễn Văn Huyên, GS TS Nguyễn Hữu Khiển, PGS TS Phạm Văn Đức, PGS
TS Bùi Đình Phong, PGS TS Trần Ngọc Liêu, PGS TS Trần Minh Trưởng và một
số nhà khoa học khác đã trực tiếp tham gia đóng góp ý kiến chuyên môn để tôi tiếp thu, chỉnh sửa và hoàn thiện luận án tiến sĩ
Tôi cũng vô cùng biết ơn sự động viên, giúp đỡ và tạo điều kiện của gia đình, bạn bè và các đồng nghiệp trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thiện bản luận án tiến sĩ
Cuối cùng tôi xin trân trọng cảm ơn!
Trang 4
LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng cá nhân tôi Các tài liệu tham khảo được sử dụng trong luận án là trung thực, đúng quy định Những kết luận khoa học của luận án chưa được công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào
TÁC GIẢ
Nguyễn Trường Cảnh
Trang 5
MỤC LỤC
MỤC LỤC 1
MỞ ĐẦU 8 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Error! Bookmark not defined.
1.1 ĐÁNH GIÁ KHÁI QUÁT KẾT QUẢ ĐẠT ĐƯỢC CỦA MỘT SỐ CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN Error! Bookmark not defined.
1.1.1 Một số công trình nghiên cứu lý luận chung về chủ nghĩa xã hội Error!
Bookmark not defined.
1.1.2 Một số công trình nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa xã hội
và con đường quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt NamError! Bookmark not
defined.
1.1.3 Một số công trình nghiên cứu về đường lối đổi mới của Đảng Cộng sản
Việt Nam Error! Bookmark not defined 1.2 HẠN CHẾ CỦA TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ HẠN CHẾ ĐÓ SẼ ĐƯỢC LUẬN ÁN NGHIÊN CỨU Error! Bookmark not defined Chương 2: CƠ SỞ HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ NHỮNG ĐẶC TRƯNG CHỦ NGHĨA XÃ HỘI Ở VIỆT NAMError! Bookmark not defined.
2.1 CƠ SỞ LÝ LUẬN Error! Bookmark not defined.
2.1.1 Những giá trị tư tưởng, văn hóa truyền thống của dân tộc Error!
Bookmark not defined.
2.1.2 Những giá trị tư tưởng, văn hóa phương ĐôngError! Bookmark not
defined.
2.1.3 Những giá trị tư tưởng, văn hóa phương TâyError! Bookmark not defined.
2.1.4 Những giá trị của C Mác, Ph Ăngghen, V.I Lênin về những đặc trưng
chủ nghĩa xã hội Error! Bookmark not defined 2.2 CƠ SỞ THỰC TIỄN Error! Bookmark not defined.
Trang 6
2.2.1 Thực tiễn xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô và các nước xã hội chủ
nghĩa Error! Bookmark not defined 2.2.2 Thực tiễn xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền BắcError! Bookmark not
defined.
Chương 3: TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ NHỮNG ĐẶC TRƯNG CHỦ NGHĨA XÃ HỘI Ở VIỆT NAM Error! Bookmark not defined.
3.1 MỘT SỐ KHÁI NIỆM Error! Bookmark not defined.
3.1.1 Khái niệm chủ nghĩa xã hội Error! Bookmark not defined 3.1.2 Khái niệm bản chất chủ nghĩa xã hội Error! Bookmark not defined 3.1.3 Khái niệm đặc trưng chủ nghĩa xã hội Error! Bookmark not defined 3.2 NHỮNG ĐẶC TRƯNG CHỦ NGHĨA XÃ HỘI Ở VIỆT NAM THEO TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH Error! Bookmark not defined.
3.2.1 Chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam là chế độ xã hội dân chủ, do nhân dân là
chủ và nhân dân làm chủ Error! Bookmark not defined.
3.2.2 Chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam là nhà nước có hiệu lực pháp lý mạnh mẽ
Error! Bookmark not defined.
3.2.3 Chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam là xã hội dân giàu nước mạnh, nền kinh tế
phát triển cao với chế độ công hữu về tư liệu sản xuấtError! Bookmark not
defined.
3.2.4 Chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam là một xã hội phát triển cao về văn hóa và
đạo đức Error! Bookmark not defined 3.2.5 Chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam là một xã hội công bằngError! Bookmark
not defined.
3.2.6 Chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam là do nhân dân xây dựng nên và dưới sự
lãnh đạo của Đảng Error! Bookmark not defined.
3.2.7 Chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam là hướng tới bình đẳng, đoàn kết các dân
tộc Error! Bookmark not defined.
3.2.8 Chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam có mối quan hệ hòa bình, hữu nghị, hợp tác
với các nước trên thế giới Error! Bookmark not defined.
Chương 4: ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM PHÁT TRIỂN LÝ LUẬN VỀ
NHỮNG ĐẶC TRƯNG CHỦ NGHĨA XÃ HỘI TRONG THỜI KỲ ĐỔI MỚI DƯỚI ÁNH SÁNG TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINHError! Bookmark not defined.
Trang 7
4.1 NHẬN THỨC CỦA ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM VỀ ĐẶC TRƯNG CHỦ NGHĨA XÃ HỘI TRƯỚC THỜI KỲ ĐỔI MỚI Error! Bookmark not defined.
4.1.1 Nắm vững chuyên chính vô sản, phát huy quyền làm chủ tập thể của nhân
dân lao động Error! Bookmark not defined.
4.1.2 Nền kinh tế xã hội chủ nghĩa dựa trên chế độ công hữu về tư liệu sản xuất (sở hữu toàn dân và sở hữu tập thể), với chế độ quản lý kế hoạch hóa, tập trung
hóa của Nhà nước Error! Bookmark not defined.
4.1.3 Phát triển lực lượng sản xuất, thực hiện công nghiệp hóa xã hội chủ
nghĩa, ưu tiên phát triển công nghiệp nặng Error! Bookmark not defined.
4.1.4 Cách mạng xã hội chủ nghĩa về tư tưởng và văn hóa, nhằm xây dựng nền
văn hóa mới và con người mới xã hội chủ nghĩaError! Bookmark not defined.
4.1.5 Tăng cường sức mạnh quốc phòng, an ninh, đối ngoại, thực hiện chủ
nghĩa quốc tế vô sản Error! Bookmark not defined 4.2 ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM XÁC LẬP, HOÀN THIỆN LÝ LUẬN VỀ NHỮNG ĐẶC TRƯNG CHỦ NGHĨA XÃ HỘI TRONG THỜI KỲ ĐỔI MỚI Error!
Bookmark not defined.
4.2.1 Những nhân tố tác động đến quá trình đổi mới nhận thức của Đảng về
những đặc trưng chủ nghĩa xã hội Error! Bookmark not defined.
4.2.2 Những đặc trưng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam qua gần 30 năm đổi mới
Error! Bookmark not defined.
4.2.3 Khái quát một số thành tựu và hạn chế nhận thức lý luận của Đảng về
những đặc trưng chủ nghĩa xã hội trong thời kỳ đổi mớiError! Bookmark not
defined.
KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC 11 CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 11 TÀI LIỆU THAM KHẢO 12
Trang 9
MỞ ĐẦU
1 Lý do lựa chọn đề tài
Tư tưởng Hồ Chí Minh là kết quả của sự vận dụng và phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin vào điều kiện cụ thể của nước ta, kế thừa và phát triển các giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc, tiếp thu tinh hoa văn hóa của nhân loại Hồ Chí Minh đã nêu lên những quan điểm cơ bản về chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam Về chính trị là chế độ do nhân dân làm chủ, một nhà nước của dân, do dân và vì dân Nền kinh tế Việt Nam đang xây dựng là nền kinh tế phát triển cao gắn với sự phát triển của sức sản xuất, của khoa học kỹ thuật, với các hình thức sở hữu và các thành phần kinh tế phù hợp Mục tiêu của chủ nghĩa xã hội Việt Nam là giữ gìn cốt cách dân tộc, đồng thời tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại, tạo môi trường sống bình đẳng, dân chủ, cuộc sống ấm no và hạnh phúc cho nhân dân
Thực tiễn quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam cho thấy việc nhận thức, vận dụng lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa xã hội
và con đường quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam gặp không ít khó khăn và thách thức Trước sự sụp đổ của chủ nghĩa xã hội hiện thực ở Liên Xô và Đông Âu, các thế lực thù địch, phản động và cơ hội ra sức tấn công vào chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và chế độ xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam, hòng làm cho Việt Nam phải xa rời con đường xã hội chủ nghĩa mà Chủ tịch Hồ Chí Minh, Đảng và nhân dân ta đã lựa chọn Tại Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XI (2011), Đảng ta tiếp tục khẳng định: “Trong bất kỳ
điều kiện và tình huống nào, phải kiên trì thực hiện đường lối và mục tiêu đổi mới, kiên
định và vận dụng sáng tạo, phát triển chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, kiên định mục tiêu độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội Đổi mới toàn diện, đồng bộ với những
bước đi thích hợp” [25, tr.180]
Để thực hiện quyết tâm đó của Đảng trong sự nghiệp đổi mới, việc làm sáng tỏ những vấn đề lý luận và thực tiễn về chủ nghĩa xã hội, về con đường quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam theo tư tưởng Hồ Chí Minh vừa là đòi hỏi khách quan của lịch
sử, nhằm giải quyết tốt các vấn đề đang đặt ra cho Đảng và dân tộc ta trong thời kỳ quá
Trang 10
độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam hiện nay; vừa là vũ khí tấn công quan trọng trong cuộc đấu tranh trên mặt trận tư tưởng - lý luận, để góp phần khẳng định tính đúng đắn và khoa học của con đường xã hội chủ nghĩa mà Chủ tịch Hồ Chí Minh và Đảng ta đã lựa chọn
Chính vì tầm quan trọng của vấn đề nên trong những năm vừa qua đã có nhiều công trình nghiên cứu có giá trị về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam đã được công bố Trong đó, những công trình nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa xã hội chiếm một số lượng đáng kể Xuất phát từ nhiều góc độ tiếp cận khác nhau, các nhà nghiên cứu đã từng bước làm rõ nguồn gốc, quá trình hình thành
và những tư tưởng cơ bản của Hồ Chí Minh về chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam Tuy nhiên cũng phải thấy rằng, tư tưởng Hồ Chí Minh về vấn đề này có nhiều cấp độ, chiều sâu lý luận mà để khám phá cần tiếp tục có sự tham gia của nhiều nhà khoa học thuộc nhiều chuyên ngành khác nhau cùng nghiên cứu
Từ những lý do trên, tác giả lựa chọn đề tài: Tư tưởng Hồ Chí Minh về những đặc
trưng chủ nghĩa xã hội và sự vận dụng của Đảng Cộng sản Việt Nam trong sự nghiệp đổi mới, nhằm góp phần làm sáng rõ tính đúng đắn của con đường Chủ tịch Hồ Chí Minh,
Đảng Cộng sản Việt Nam và nhân dân ta đã lựa chọn, đồng thời góp một phần nhỏ bé vào việc đi sâu, mở rộng nghiên cứu, giáo dục, tuyên truyền để đưa tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lối cách mạng của Đảng trở thành hiện thực cuộc sống trên đất nước ta
2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
2.1 Mục đích nghiên cứu
Phân tích và làm rõ những nội dung cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh về những đặc trưng chủ nghĩa xã hội, trên cơ sở đó làm sáng tỏ quá trình phát triển lý luận của Đảng Cộng sản Việt Nam trong việc xác lập và hoàn thiện đặc trưng chủ nghĩa xã hội trong thời kỳ đổi mới
2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu
- Phân tích cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về những đặc trưng chủ nghĩa xã hội
Trang 11
- Luận chứng những nội dung cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh về những đặc trưng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam
- Làm rõ quá trình phát triển lý luận của Đảng cộng sản Việt Nam về những đặc trưng chủ nghĩa xã hội sau gần 30 năm đổi mới
3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
3.1 Đối tượng nghiên cứu
Hệ thống những quan điểm lý luận của Hồ Chí Minh về những đặc trưng chủ nghĩa
xã hội và sự vận dụng của Đảng Cộng sản Việt Nam trong sự nghiệp đổi mới
3.2 Phạm vi nghiên cứu
Tư tưởng Hồ Chí Minh về những đặc trưng của chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam và Đảng Cộng sản Việt Nam vận dụng sáng tạo tư tưởng của Người trong việc xác lập, hoàn thiện lý luận về đặc trưng chủ nghĩa xã hội trong thời kỳ đổi mới (từ năm 1986 đến nay)
4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu
4.1 Cơ sở lý luận
Cơ sở lý luận của luận án là chủ nghĩa Mác - Lênin
4.2 Phương pháp nghiên cứu
Để hoàn thành nhiệm vụ của luận án, tác giả sử dụng một số phương pháp nghiên cứu cụ thể như: hệ thống, lôgíc và lịch sử; phân tích và tổng hợp; so sánh; quy nạp và diễn dịch, v.v
5 Đóng góp mới của luận án
- Phân tích cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về những đặc trưng chủ nghĩa xã hội
- Làm rõ khái niệm chủ nghĩa xã hội và khái niệm đặc trưng chủ nghĩa xã hội Từ
đó phân tích và làm rõ những nội dung cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh về những đặc trưng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam
Trang 12
DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
1 Nguyễn Trường Cảnh (2012), “Tư tưởng Hồ Chí Minh về cộng đồng các dân tộc Việt
Nam”, Tạp chí Mặt trận (101), tr 32-35
2 Nguyễn Trường Cảnh (2012), “Tư tưởng biện chứng của Hồ Chí Minh về độc lập dân
tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội”, Tạp chí Lý luận chính trị và truyền thông (12), tr
3-6
3 Nguyễn Trường Cảnh (2013), “Quá trình phát triển nhận thức của Đảng ta về đặc
trưng chủ nghĩa xã hội trong thời kỳ đổi mới”, Tạp chí Lý luận chính trị và truyền
thông (7), tr 10-14
4 Nguyễn Trường Cảnh (2013), “Tư tưởng Hồ Chí Minh về những đặc trưng chủ nghĩa
xã hội ở Việt Nam”, Tạp chí Giáo dục lý luận (201), tr 8-12
5 Nguyễn Trường Cảnh (2014), “Tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng Nhà nước pháp
quyền xã hội chủ nghĩa”, Thông tin lý luận và thực tiễn - Trường chính trị tỉnh Hải
Dương (41), tr 16-18
6 Nguyễn Trường Cảnh (2014), “Một số quan điểm của C Mác, Ph Ăngghen, V.I
Lênin về những đặc trưng của chủ nghĩa xã hội”, Tạp chí Giáo dục lý luận (215), tr
14-17
7 Nguyễn Trường Cảnh (2014), “Tư tưởng nhân văn Hồ Chí Minh về chủ nghĩa xã hội ở
Việt Nam”, Tạp chí Mặt trận (132), tr 20-24
Trang 13
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Hoàng Chí Bảo (1993), Chủ nghĩa xã hội hiện thực: Khủng hoảng, đổi mới và xu
hướng phát triển, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội
2 Hoàng Chí Bảo (2012), Giá trị bền vững và sức sống của chủ nghĩa Mác - Lênin và
chủ nghĩa xã hội khoa học, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội
3 Hoàng Chí Bảo (2012), Chủ nghĩa xã hội hiện thực và quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở
Việt Nam, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội
4 Hoàng Chí Bảo (2012), Từ thực tiễn đổi mới đến nhận thức lý luận mới về chủ nghĩa
xã hội ở Việt Nam (1986 - 2011), Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội
5 Nguyễn Đức Bình (2003), Về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở
Việt Nam, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội
6 Nguyễn Trọng Chuẩn, Phạm Văn Đức, Hồ Sĩ Quý (đồng chủ biên) (1997), Những quan
điểm cơ bản của C Mác - Ph Ăngghen - V.I Lênin về chủ nghĩa xã hội và thời kỳ quá
độ, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội
7 Phạm Hồng Chương (2005), Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ, Nxb Chính trị quốc
gia, Hà Nội
8 Đảng Cộng sản Việt Nam (1977), Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương
Đảng tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IV, Nxb Sự thật, Hà Nội
9 Đảng Cộng sản Việt Nam (1982), Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ V,
Tập 1, Nxb Sự thật, Hà Nội
10 Đảng Cộng sản Việt Nam (1987), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI,
Nxb Sự thật, Hà Nội