skkn mĩ thuật

Cấp học THCS mĩ Thuật đợc coi là một trong mời môn học bắt buộc với nhiều mảng chủ đề khác nhau về : Vẽ theo mẫu, vẽ tranh, bố cục hay vẽ trang trí ...Góp phần đáng kể giúp các em thấy đ

Phần a:

Những vấn đề chung

Nh chúng ta đã biết mĩ thuật là một trong những môn nghệ thuật đem lại niềm vui cho con ngời Đồng thời mĩ thuật giúp cho con ngời tạo ra cái đẹp theo ý thích của mình trong cuộc sống sinh hoạt hằng ngày Chính nghệ thuật giúp cho con ngời hiểu biết về nguồn gốc dân tộc, về nền văn minh ở các giai đoạn khác nhau thì sẽ có nền văn minh, văn hoá, nền nghệ thuật khác nhau ở một đất nớc hay toàn cầu

Trong cuộc sống ngày nay thì nghệ thuật đã làm cho xã hội Việt Nam ngày một đổi mới tiến đến nền văn hoá, văn minh cao Chính vì vậy còn phụ thuộc vào việc đào tạo những con ngời có ích cho xã hội Đặc biệt là cấp tiểu học, THCS nơi đặt nền móng đầu tiên cho mọi thế hệ, là tơng lai

- Mĩ.

Cấp học THCS mĩ Thuật đợc coi là một trong mời môn học bắt buộc với nhiều mảng chủ đề khác nhau về : Vẽ theo mẫu, vẽ tranh, bố cục hay

vẽ trang trí Góp phần đáng kể giúp các em thấy đợc cuộc sống và sự tiến bộ trong xã hội, trong nghệ thuật văn hoá của đất nớc ta trong nhiều giai đoạn phát triển

Với lòng yêu thích say mê nghệ thuật, muốn tìm tòi, khám phá những cái mới lạ trong hội hoạ Đồng thời để giúp cho quá trình giảng dạy môn

cục hình khối và bố cục màu sắc trong tranh hiện đại - áp dụng vào giờ dạy mĩ thuật ở cấp THCS ”

Để làm đợc đề tài nghiên cứu của mình tôi đã dựa vào những lý do sau đây:

- Lý do thứ nhất: Bản thân rất yêu thích tranh bố cục và thể loại vẽ

bố cục

- Bố cục trong tranh là yếu tố quan trọng nhất và cũng là thớc đo

đánh giá một ngời hoạ sĩ

- ở cấp THCS cũng nh tiểu học đều đa môn Mĩ thuật vào chơng trình học tập

- Mở rộng hiểu biết về lĩnh vực hội hoạ nói chung và bố cục nói riêng

Vạn vật xung quanh ta muôn hình muôn vẻ đa dạng và phong phú về hình dáng, đờng nét và màu sắc Yêú tố tác động vào thị giác của con ngời gây ra những cảm giác Vui - Buồn - Yêu - Ghét

" Hội hoạ là một bài thơ của ánh sáng và không gian "

( Hê Ghen )

phá và sáng tạo"

sắc trong tranh hiện đại " Với mục đích cho học sinh hiểu về cái đẹp

của bố cục, bố cục trong tranh quyết định đến sự thành công của bức tranh Để học sinh thấy đợc sự quan trọng của bố cục trong tranh Từ đó rút ra đợc phơng pháp giảng dạy tối u nhất cho việc hình thành kiến thức cho học sinh và gây ra hứng thú học tập môn Mĩ thuật chi các năm tiếp theo và mãi mãi

Rèn cho học sinh kĩ năng vẽ tranh, su tầm và tự làm bố cục theo ý thích

III Đối tợng và phạm vi nghiên cứu:

1 Đối tợng nghiên cứu:

- Tìm hiểu về bố cục hình khối và bố cục màu sắc trong tranh hiện

đại

- Vận dụng quy luật về bố cục vào bớc đờng sáng tạo Đặc biệt là ứng dụng dạy môn mĩ thuật ở cấp bậc THCS

2 Phạm vi nghiên cứu:

- Trong đề tài này tôi xin đi sâu vào tìm hiểu về bố cục hình khối, màu sắc trong tranh vẽ Để từ đó áp dụng vào dạy môn vẽ tranh, vẽ theo mẫu ở cấp THCS

IV phơng pháp nghiên cứu:

- Để giải quyết đợc đề tài này tôi đã vận dụng tổng hợp các phơng pháp sau:

1 Phơng pháp phân tích.

2 Phơng pháp tổng hợp khái quát.

3 Phơng pháp so sánh

4 Phơng pháp khảo sát điều tra.

Tuy nhiên không có phơng pháp nào là vạn năng vì vậy để sử dụng các phơng pháp sao cho đạt hiệu quả cao nhất trong quá trình nghiên cứu và triển khai đề tài này tôi đã vận dụng phối hợp linh hoạt các phơng pháp nghiên cứu trên

Phần b:

Nội dung

I đôi nét về bố cục:

1 Các khái niệm về bố cục:

- Bố cục là cách sắp xếp ( sắp đặt ) các yếu tố tạo hình sao cho hợp

lí, lô gíc và đạt đợc hiệu quả cao nhất trong một tác phẩm hội hoạ

- Bố cục là sự tổng hoà các yếu tố tạo hình trên bề mặt, khuôn khổ một bức tranh thông qua sự diễn tả, phối hợp điều hoà của ngời hoạ sĩ tạo ra sức biểu cảm của tác phẩm hội hoạ và truyền đạat trực tiếp đến ngời xem

2 Một số yêu cầu về tranh bố cục:

Mỗi chúng ta đều có cách nhìn, cách đánh giá và cách sáng tạo riêng

điều đó đợc thể hiện trên tác phẩm của mình Bởi vậy bố cục tranh luôn

đợc khai thác biến đổi ở nhiều phong cách đa dạng với nhiều lối cảm xúc khác nhau

Trong bố cục không có sự áp đặt phải làm theo một khuôn mẫu có sẵn mà có nghĩa phải sáng tạo, bay bổng, phải vơn tới nhiều ý tởng bằng những nội dung và hình thức phong phú không bị dàng buộc bởi cái có sẵn mà phải tìm ra những hớng mới Bởi vì vái đạp trong một bố cục của tác phẩm hội hoạ không chỉ đỡcây lên bằng hình thể, đờng nét, đậm nhạt, màu sắc mà còn bằng chất cảm, đó là cảm xúc trớc cái đẹp của cuộc sống đợc thông qua ý niệm thẩm mĩ và năng lực sáng tạo nghệ thuật của một ngời học vẽ Bố cục là cách sắp xếp các hình tợng, màu sắc sao cho hợp lí, thuận mắt và đạt hiệu quả cao

Trong quá trình xây dựng tranh bố cục chính là phơng pháp miêu tả, cách sắp đặt đề tài để làm rõ ý nghĩa của bức tranh Khi nghĩ đến chủ đề ngời vẽ phải nghĩ ngay đến bố cục để hoàn thành tác phẩm của mình Nói chung bố cục nào cũng có đặc trng về tính cân đối, về tỷ lệ, về hình, về không gian xa gần, về ớc lệ theo thói qũenem tranh của mỗi ng-ời

Để một bức tranh đẹp thì bức tranh đó phải có bố cục, màu sắc đẹp, cân đối và hài hoà

II bố cục hình khối và màu sắc trong tranh

1 Bố cục hình khối trong tranh:

Trong lịch sử Mĩ thuật thế giới về các thế kỉ trớc có các hoạ sĩ nổi tiếng nh: Leonand de VinCi, Mikenlăng, Raphael Đã tạo đợc nhiều bức tranh tuyệt tác Trong đó nghệ thuật về nghệ thuật về bố cục đã đạt đến

độ hoàn chỉnh mẫu mực

Yếu tố cơ bản của bố cục là nghệ thuật tạo hình đã nói lên đợc độ sâu sắc

nội dung t tởng của tranh Trớc tiên là xự sáng tạo đợc những bố cục hình thể phục vụ đắc lực cho nội dung tranh Nếu chỉ vẽ tự nhiên sẽ không có sự cân bằng và nhịp nhàng dù chỉ là một mảng sáng, các đờng nét và chu vi Tất cả đều đợc quan sát và tính toán cụ thể Trong mỗi bố cục ngời vẽ phải chú ý đến hình của từng bức tranh, mỗi hình chiếm một

vị trí, một thế trong không gian và có một tiếng nói tạo hình nhất định Những hình tam giác của kim tự tháp vững nh trái núi, hình tròn cho ta cảm giác vận động quay tròn Vị trí của các hình tạo nên sự vững trãi cho bố cục tả sự vận động của nhân vậttheo chủ đề của tranh và ý định của ngời vẽ

Ví dụ: Raphael với bố cục tranh “ Đức Mẹ ”

Vêlatxkê trong tranh “ Chân dung Mácgơrits ”

Đặc biệt là tranh của Mếch Xích đã góp những bố cục lớn cho nền hội hoạ với cách vẽ hình bầy nhân vật, quan niệm vê không gian và cách

bố cục tranh hoành tráng

2 Màu sắc trong tranh bố cục:

Màu sắc là một bộ phận quan trọngtrong hội hoạ ở đây khi bố cục tranh phải đi sâu hơn về màu sắc nhng đồng thời cũng phải đi đôi với sự cân đối tỷ lệ, hình mảng

Màu sắc là tiếng nói, tình cảm của ngời vẽ là tâm hồn của một dân tộcvề mặt phong tục, tâm lí Trong thiên nhiên mỗi vật đều có màu sắc bản thân của mình khi đợc ánh sáng chiếu vào tạo ra sự phản sạ và phản quản rọi đến mắt ngời nhìn: Bụi tre xanh, mái ngói đỏ, đống rơm vàng Khi có ánh nắng chiếu vàothì màu sắc lại có sự biến đổi Ngời vẽ phải dựa vào quy luật thiên nhiên mà biến hoá màu sắc trong tranh theo

ý muốn của mình Bàn tay ngời vẽ phải tạo ra những màu vật cầm, nắm

đợc kia thành hoà sắc có âm vang, có trầm bổng, có nóng lạnh thì mới miêu tả đợc cảnh thiên nhiên và đời sống hiện thực của con ngời và ớc mơ, tâm hồn ngời hoạ sĩ

Ví dụ: Tranh Đông Hồ tô những màu nguyên chất Vàng, Đỏ, Lam và

những màu pha nh: Tím,Cam, Lục trên những mảng lớn nhng nhìn xa tạo ra một ảo thị ánh sáng chói chang

Tóm lại: Màu sắc biểu hiện tình cảm của ngời vẽ đựơc truyền đến

ng-ời xem bằng cảm nhậnVui, Buồn, Hờn, Giận Màu sắc trong tranh có chức năng truyền cảm Khi dùng màu để vẽ tranh ta phải xác định đợc hoà sắc của bức tranh

Ví dụ: Cảnh thanh bình ta dùng màu sắc êm dịu đa con ngời vào

trạng thái bình yên vui vẻ, còn đề tài chiến tranh thì dùng hoà sắc tơng phản, dữ dội Trong việc dùng màu để vẽ tranh bố cục thì độ đậm nhạt

là vấn đề then chốt, độ đậm nhạt gây lên xa gần, sáng tối, gợi hình khối trong không gian Vây khi sử dụng màu sắcvẽ tranh bố cục ta phải tìm

và tạo ra một sự hoà hợp và sinh động giữa các màu trong một bức tranh

III Các hình thức bố cục thông thờng:

- Trong hội hoạ có rất nhiều hình thức bố cục Nghệ thuật là sự sáng tạo và khám phá không ngừng cũng nh con ngời nếu không phát triển và lớn lên từ nền móng văn hoá dân tộc và nghệ thuật cũng vậy có rất nhiều kiểu bố cục cần nắm vững 3 hình thức bố cục sau:

a Bố cục hình chóp:

Bố cục kiểu này tạo ra sự vững trãi, tin tởng khoẻ khoắncủa toàn bộ bức tranh, bố cục Phần dới chắc khoẻ và đầy ắp, phần trên thoáng và rộngthờng diễn tả bầu trời hoặc không gian

Ví dụ:

Tranh: “ Thầy đồ ” của Lê Văn Miến

Tranh: “ Chơi ô ăn quan ” của Nguyễn Phan Chánh

Tranh: “ Hai thiếu nữ và em bé ”của Tô Ngọc Vân

Ba bức tranh trên ta thấy mỗi tác giả khai thác nội dung, dạng bố cục này một cách khác nhau đã tạo nên mỗi cái riêng đăc biêt song các hoạ

sĩ đều rất thành công theo hình thức bố cục này

b Bố cục hình tròn: ( E líp )

Nói đến hình tròn ta hiểu rằng bố cục trọng tâm xoay tròn tạo cảm giác tập trung vào hình tợng nhân vật điển hình Mảng chính và các mảng phụ phải đồng nhất nhằm nêu bật chủ đề chính Dạng bố cục này tạo cảm giác mềm mại, nhịp nhàng, uyển chuyểngiữa các mảng hìnhvà toàn bộ bức tranh

Ví dụ:

Bức tranh: “ Hoà bình ”của Nguyễn Khang

Bức tranh: “ Trong hầm địa đạo ” của Hoàng Trầm

Ta thấy về bố cục, màu sắc đợc chọn vẹn, chặt chẽ tạo nên nhịp điệu

và sự gắn bó trong tranh

c Bố cục theo phối cảnh:

Là dạng bố cục thống nhất mà mọi ngời quen sử dụngđợc áp dụngtheo luật xa gần là những nhân vật phía trớcđợc thể hiện to, rõ ràng càng xa càng nhỏ dần và mờ hơn.Trong tranh ta vẫn có thể vận dụng các dạng bố cục hình tam giác hình tròn

Bố cục theo phối cảnh về màu sắc, màu ở gần thì tơi, mạnh, rực rỡ Màu ở xa thì trầm nhạt Mặc dù màu sắc phải phụ thuộc song ở đây ngời hoạ sĩ coi nhẹ về hình và đặt trọng tâm kết cấu bố cục bằng màu sắc

Dù bố cục đông ngời hay ít ngời đều phải tuân thủ theo nguyên tắc: Gần to, xa nhỏ, gần tỏ, xa mờ Các nhân vật trong tranh đều phải phụ thuộc vào đờng tầm mắt

Ví dụ: Bức tranh “ Đóng thuế nông nghiệp ” của Tạ Thúc Bình

Chúng ta thấy các nhân vật ở xa nhỏ dần và mờ dần Đây là bức tranh rất

rõ nét theo bố cục phối cảnh

IV Phơng pháp bố cục tranh đơn giản:

a Chọn nội dung tranh:

Trớc tiên muốn diễn tả một vấn đề cụ thể nào ta cần phải chọn nội dung và chủ đề gì? Có rất nhiều chủ đề nh : Nông nghiệp, công nghiệp, hội hè, vui chơi

Ví dụ: Chọn chủ đề nông nghiệp thì rất rộng nh: Chăn nuôi, trồng trọt, cấy hái Từ những lựa chọn một chủ đề thích hợp với ý định xây dựng của mình để khai thác nội dung chủ đề đó

b Tìm t liệu để xây dựng bố cục:

Nếu ta vẽ về nông nghiệp thì ta phải đi lấy kí hoạ các dáng nh: Tát

n-ớc, cấy Khi đã có đợc các dáng rồi ta có thể dùng các tình tiết trong bối cảnh xung quanh cây cối, trời, gà vịt góp phần tạo cho bố cục chặt chẽ Bên cạnh đó phải biết các hoạt động đó diễn ra trong không gian, thời gian nh thế nào để từ đó xây dựng tác phẩm

c Lựa chọn hình thức bố cục:

Sau khi đã đủ t liệu xây dựng một bức tranh có nội dung, chủ đề cụ thể Trớc tiên ta cần xác định hình thức, thể loại bố cụcgì, cách sắp xếp nhân vật ở trọng tâm đợc đặt ở vị trí nào ? gồm mấy nhân vật tất cả, phải sắp xếp theo mảng chính phụ làm sao để tạo nên một thể thống nhất và hợp lý, sao cho các mảng không bị lặp lại, dàn đều Rồi từ đó ta chọn hình thức bố cục, kiểu bố cục hình tam giác hay hình tròn, phối cảnh sao cho phù hợp với nội dung của chủ đề định vẽ và có bố cục chặt chẽ sinh

động uyển chuyển giữa các mảng màu và hình tợng nhân vật

d Phơng pháp thể hiện:

Dựa vào phác thảo đen trắng và phác thảo màu nhỏ, để thể hiện bài là công việc không thể thiếu đợc khi thể hiện bố cục tranh Khi lên màu phải trung thành với các mảng sáng tối, đậm nhạt của phác thảo chứ không cần thiết phải pha thật đúng màu các hình tợng ngoài thực tế Khi

vẽ cần so sánh tơng quan, đậm nhạt của phác thảo, các diện các hình với nhau và bối cảnh không gian và chủ đề nằm trong gam màu chủ đạo nào

đó phù hợp với nội dung chủ đề

Ví dụ: Vẽ về thu hoạch lúa thì màu vàng là chủ đạo, vẽ về hội hè thì màu đỏ , hồng làm chủ đạo Làm đợc nh vậy thì tạo cho tác phẩm của mình đạt kết quả cao cuốn hút ngời xem tranh

V Các điều cần tránh khi vẽ tranh bố cục:

Không để các hình mảng có tỷ lệ bị dồn nén chật chội hoặc hình vẽ chính trong tranh quá to làm phá vỡ sự hài hoà trong toàn bộ bức tranh

và ngợc lại

Không chéo góc, chia đôi bức tranh theo chiều ngang hay chiều dọc gây cảm giác mất sự chặt chẽ và rời rạc không hợp lý

Không dùng nhng chi tiết không hợp lý gây rờm rà cũng nh cắt ngang một góc ngời, cắt cây cối hoặc nhà cửa thành nhiều đoạn, mẩu vụn gây cảm giác hụt hẫng, khó chịu

Nếu bức tranh không gian trong tối mà sử dụng màu sắc quá nóng thì mảng màu đó bị dựng lên và bật ra phía ngoai theo góc nhìn Không vẽ từng chỗ một rồi mới vẽ chỗ khác

* Tóm lại:

Trên đây là toàn bộ những khái quát cơ bản về phân môn vẽ bố cục.ở

đây tôi muốn nêu lên các hình thức về bố cục màu sắc và hình khối để sâu sắc hơn tôi nêu các bớc và hình thức bố cục cho dù cha bao gồm đợc hết song phần lớn giúp cho tôi và đông nghiệp của tôi sau này đi giảng dạy môn mĩ thuật ở cấp học tiểu học và THCS không bị thiếu hụt, hay sai sót về lý luận cơ bản của phân môn bố cục Vì muốn làm đợc điều gì thì phải xuất phát từ thực tiễn Cũng nh trong nghệ thuật hội hoạ có rất nhiều trờng phái hoạ sĩ với nhiều phong cách riêng tạo ra cho mình những độc đáo riêng trong tác phẩm xong đều phải xuất phát từ nguồn gốc cơ bản

Chính vì lí do đó nên trong phần đầu của nội dung này tôi đã làm nh vậy

Phần c:

áp dụng bố cục vào phân môn vẽ tranh ở

cấp THCS

I Cách dạy vẽ tranh ở trờng THCS:

Trong thời kì thông tin đại chúng hiện nay hầu hết các em học sinh

đều đợc tiếp xúc với mĩ thuật Cụ thể các em đã đợc xem các thể loại khác nhau qua thông tin, truyền hình, sách báo Hay những chuyến tham quan du lịch các bảo tàng, triển lãm tranh Các em đã biết đến các tác phẩm lớn của hoạ sĩ tên tuổi trong nớc và trên thế giới qua các thời kì của sự phát triển nghệ thuật hội hoạ Từ đó các em đã có sự hiểu biết ít nhiều về thể loại tranh bố cục Để các em thêm vững vàng, tự tin trong học tập môn mĩ thuật nói chung và phân môn vẽ tranh nói riêng, có những thẩm mĩ sâu sắc khác nhau về nét độc đáo của nghệ thuật và sự phong phú của bố cục, đờng nét và màu sắc có đợc sự rung cảm, lắng

đọng - trong lòng của mỗi các em

Để làm đợc một bài vẽ tranh cơ bản thì trớc tiên các em phải đợc trang bị một kiến thức nhất định nào đó về mĩ thuật Đặc biệt là phải hiểu sâu hơn về tranh bố cục để vẽ tranh

Vậy vấn đề đặt ra đối với việc giảng dạy phân môn vẽ tranh ở cấp THCS làgì?

Trớc tiên ngoài kiến thức cơ bản cần có, ngời giáo viên còn phải có những phơng pháp dạy phù hợp với từng đối tợng học sinh trong việc cung cấp hiểu biết cho các em về văn hoá dân tộc, giáo dục các em về tình yêu quê hơng, yêu con ngời, yêu lao động, để từ đó các em có thể

vẽ đợc những hình ảnh mà mình có ấn tợng nhất vào bức tranh của mình

đạt kết quả cao nhất

Qua tranh bố cục khi các em đã hiểu biết về màu sắc, đờng nét, bố cục giúp các em thấy đợc cách sắp xếp bố cục trong tranh và cách vẽ màu Giúp các em từ cách cha biết chuyển màu, cha biết xác định gam màu nhng khi học đợc về bố cục, học về màu sắc thì các em biết đặt bố cục và vẽ màu theo một gam màu mà mình thích Cách vẽ của các em

đ-ợc hớng theo cách vẽ ớc lệ, tởng tợng là chủ yếu và vẽ theo tình cảm của mình là chính Hình ảnh có thể méo mó nhng màu sắc rất đẹp và tình cảm Qua đây còn giúp các em mạnh dạn trong bớc tạo hình, sắp xếp bố