Khái niệm: Điều tra thống kê là việc tổ chức thu thập tài liệu về các hiện tượng và quá trình kinh tế – xã hội một cách khoa học, theo một kế hoạch thống nhất nhằm phục vụ cho quá trình
Trang 1Mục lục
Mục lục 1
QUY TRÌNH NGHIÊN CỨU THỐNG KÊ 2
I.ĐIỀU TRA THỐNG KÊ: 3
1.Khái niệm: 3
2.Ý nghĩa của điều tra thống kê: 3
3.Một số yêu cầu cơ bản của điều tra thống kê: 3
4.Nhiệm vụ điều tra thống kê: 4
5 Các loại điều tra thống kê: 4
5.1 Điều tra thường xuyên và không thường xuyên: 4
5.2 Điều tra toàn bộ và không toàn bộ: 5
6 Phương pháp thu thập thông tin trong điều tra thống kê: 7
6.1 Phương pháp thu thập trực tiếp: 7
6.2 Phương pháp thu thập gián tiếp: 7
7 Các hình thức điều tra thống kê: 8
8 Một số vấn đề chủ yếu trong điều tra thống kê: 8
8.1 Xử lí số liệu và phân tích điều tra sơ bộ: 8
8.2 Lựa chọn các phương pháp thống kê thích hợp: 8
8.3 Phân tích,tổng hợp,giải thích kết quả: 9
8.4 Trình bày kết quả nghiên cứu: 9
9 Sai số trong điều tra thống kê: 9
9.1 Các loại sai số: 10
9.2 Các biện pháp khắc phục sai số: 10
II TỔNG HỢP THỐNG KÊ 11
1 Khái niệm: 11
2 Nhiệm vụ: 11
3 Những vấn đề chủ yếu tổng hợp thống kê: 11
4 Bảng thống kê: 12
5 Đồ thị thống kê: 14
III PHÂN TÍCH VÀ DỰ ĐOÁN THỐNG KÊ 15
2.Ý nghĩa và nhiệm vụ của phân tích và dự đoán thống kê; 16
3 Yêu cầu trong phân tích, dự đoán thống kê: 16
TÓM LƯỢT CUỐI BÀI 17
Trang 2QUY TRÌNH NGHIÊN CỨU THỐNG KÊ
Trang 3I ĐIỀU TRA THỐNG KÊ:
1 Khái niệm:
Điều tra thống kê là việc tổ chức thu thập tài liệu về các hiện tượng và quá trình kinh tế – xã hội một cách khoa học, theo một kế hoạch thống nhất nhằm phục vụ cho quá trình nghiên cứu thống kê
2 Ý nghĩa của điều tra thống kê:
Đây là giai đoạn đầu tiên của quá trình nghiên cứu thống kê Tài liệu về hiện tượng nghiên cứu thu thập trong giai đoạn này nhằm phục vụ cho giai đoạn phân tích và tổng hợp thống kê Không có tài liệu thì không thể có nghiên cứu thống kê Chất lượng của tài liệu có ảnh hưởng trực tiếp tới độ tin cậy của kết quả nghiên cứu sau này Để đảm bảo chất lượng phục vụ cho quá trình nghiên cứu, điều tra thống kê phải đáp ứng một số yêu cầu nhất định
3 Một số yêu cầu cơ bản của điều tra thống kê:
Tài liệu điều tra thống kê cần phải đáp ứng 3 yêu cầu cơ bản sau:
- Chính xác: Tài liệu phải được thu thập chính xác, khách quan, phản ánh đúng tình hình thực tế của hiện tượng Đây là yêu cầu hết sức quan trọng,
là cơ sở để phân tích, tính toán nhằm rút ra kết luận đúng đắn về hiện tượng nghiên cứu Tuy nhiên, độ chính xác trong thống kê không mang ý nghĩa tuyệt đối như trong kế toán Do thống kê nghiên cứu hiện tượng số lớn nên chắc chắn sẽ có sai lệch Độ sai lệch cho phép trong thống kê là ± 5%
- Kịp thời: Tài liệu phải được thu thập kịp thời, tức là theo đúng thời hạn qui định Bên cạnh đó, tính kịp thời còn thể hiện ở chỗ tài liệu phải được cung cấp đúng lúc khi người sử dụng cần Tại sao phải kịp thời? Như bài 1 đã trình bày, mặt lượng của hiện tượng thường xuyên thay đổi, nếu không thu thập kịp thời, nó sẽ thay đổi; khi đó không phản ánh đúng hiện tượng được nữa Ngoài ra còn có một ý nghĩa thực tiễn khác là kịp thời để còn có chính sách phù hợp Ví dụ: Khi có thiên tai, lũ lụt, phải kịp thời thống kê được thiệt hại cả về người và của để có chính sách cứu trợ hợp lý
- Đầy đủ: Tài liệu phải được thu thập đầy đủ trên 2 phương diện:
Trang 4+ Về nội dung: phải theo đúng nội dung như trong kế hoạch và phương
án điều tra
+ Về số đơn vị điều tra: đảm bảo số lượng đơn vị theo yêu cầu
Ví dụ: Trong điều tra toàn bộ thì toàn bộ các đơn vị phải được điều
tra Còn trong điều tra chọn mẫu thì phải chọn mẫu đủ lớn và đảm bảo tính đại diện Hàng năm, người ta tiến hành hàng trăm các cuộc điều tra khác nhau Có cuộc điều tra do ngành thống kê tổ chức nhưng cũng có cuộc điều tra do các ngành khác tổ chức Vậy có những loại điều tra nào trong thực tế?
4 Nhiệm vụ điều tra thống kê:
Điều tra thông kê không đơn thuần là việc ghi chép giản đơn mà là một công tác tổ chức, một công tác khoa học thực hiên theo kế hoạch thống nhất
và phương án cụ thể của từng cuộc điều tra
Ví dụ: điều tra dân số phải xây dựng kế hoạch và phương án điều tra
cụ thể theo từng bước công việc như tổ chức tuyên truyền để người dân thông suốt mục đích , ý nghĩa của cuộc điều tra để khai báo trung thực, đúng đắn; phải tổ chức nhiều tổ điều tra và tập huấn cho nhân viên điều tra cách phỏng vấn, ghi chép; chuẩn bị phương tiện di chuyển, văn phòng phẩm, kinh phí cần thiết cho cuộc điều tra- xác định thời điểm và thời gian điều tra… việc xây dựng kế hoạch và phương án điều tra phải có căn cứ khoa học và đòi hỏi trình độ tổ chức cao.
5 Các loại điều tra thống kê:
5.1 Điều tra thường xuyên và không thường xuyên:
Nếu căn cứ vào tính liên tục của việc ghi chép tài liệu ban đầu, điều tra thống
kê được chia thành hai loại:
Điều tra thường xuyên: là việc thu thập tài liệu được tiến hành
thường xuyên, liên tục, gắn liền với quá trình biến động của hiện tượng qua thời gian
Trang 5Ví dụ: doanh số ngày bán hàng, ghi chép tình hình xuất nhập kho, khai sinh khai tử
Điều tra không thường xuyên: là việc tiến hành thu thập và ghi chép
tài liệu ban đầu của hiện tượng không gắn với quá trình biến động của hiện tượng mà khi thấy cần thiết mới tiến hành thu thập tại một thời điểm hay một thời kỳ nào đó Thế nào là cần thiết? Điều này xuất phát từ yêu cầu quản lý kinh tế và xây dựng các kế hoạch phát triển kinh tế – xã hội của Nhà nước và khi có những hiện tượng xảy ra bất thường như thiên tai, địch họa thì phải
tổ chức điều tra
Ví dụ: Khi thấy sự việc hàm lượng canxi ở sữa không như công bố có thể ảnh hưởng đến hình ảnh và doanh số bán hàng của hãng Mead Johnson, thì hãng quyết định tổ chức điều tra về thị trường sữa nhằm có những quyết định phù hợp trong quản lý sản xuất kinh doanh
5.2 Điều tra toàn bộ và không toàn bộ:
Nếu căn cứ vào phạm vi của đối tượng được điều tra thực tế, người ta chia điều tra thống kê thành:
Điều tra toàn bộ: tiến hành thu thập tài liệu trên tất cả các đơn vị
của hiện tượng nghiên cứu
Ví dụ: Tổng điều tra dân số và nhà ở 1/4/2009
Ưu điểm: Cung cấp tài liệu đầy đủ nhất về từng đơn vị tổng thể, cho biết được quy mô tổng thể
Hạn chế: Chi phí lớn, thời gian dài, chất lượng tài liệu thu được không cao do phạm vi rộng, chỉ điều tra được những nội dung cơ bản, không đi sâu vào chi tiết, đặc biệt có nhiều trường hợp không thể tiến hành điều tra toàn bộ (vì là tổng thể tiềm ẩn hay tổng thể bộc lộ nhưng việc điều tra gắn liền với việc phá huỷ đơn vị điều tra) hoặc không cần thiết để điều tra toàn bộ (vì tổng thể là lớn và các đơn vị trong tổng thể không khác nhau nhiều)
Ví dụ: Điều tra chất lượng sản phẩm đồ hộp, điều tra tuổi thọ bóng đèn, điều tra trọng lượng hành khách đi đường hàng không Chính vì những
Trang 6nhược điểm trên mà hình thức điều tra này không phổ biến Trên thực tế người ta thường sử dụng điều tra không toàn bộ.
Điều tra không toàn bộ: tiến hành thu thập tài liệu trên một bộ phận
các đơn vị của hiện tượng nghiên cứu
Ưu điểm: Tiết kiệm chi phí, thời gian, chất lượng tài liệu thu được cao với nhiều nội dung chi tiết, ứng dụng rộng rãi hơn trên các tổng thể, các lĩnh vực
Nhược điểm: Không cung cấp tài liệu chi tiết, đầy đủ về từng đơn vị tổng thể; không biết được quy mô tổng thể; không tránh khỏi những sai số khi nhìn nhận tổng thể chung trên cơ sở kết quả điều tra không toàn bộ Tuỳ theo mục đích nghiên cứu mà cách chọn đơn vị điều tra khác nhau, dẫn đến
có các loại điều tra không toàn bộ khác nhau
Thông thường, có 3 loại điều tra không toàn bộ, gồm:
+ Điều tra chọn mẫu: chỉ tiến hành thu thập tài liệu ở một số đơn vị nhất định được chọn ra từ tổng thể chung Các đơn vị này được chọn theo những qui tắc nhất định để đảm bảo tính đại biểu và kết quả của điều tra chọn mẫu được dùng để suy rộng cho tổng thể chung
Ví dụ: Điều tra mức sống hộ gia đình, điều tra năng suất, diện tích, sản lượng cây trồng trong nông nghiệp, điều tra thị trường sữa trẻ em Đây là hình thức điều tra phổ biến nhất trong thực tế và rất phù hợp với các tổng thể tiềm ẩn
+ Điều tra trọng điểm: người ta tiến hành điều tra trên một bộ phận quan trọng nhất, chủ yếu nhất của hiện tượng nghiên cứu Khác với điều tra chọn mẫu, kết quả của điều tra trọng điểm không dùng để suy rộng cho tổng thể chung mà chỉ giúp chúng ta biết được tình hình cơ bản của hiện tượng
Ví dụ: Nghiên cứu tình hình vận tải hàng không ở Việt Nam, chỉ điều tra trên 2 sân bay lớn nhất cả nước là Nội Bài và Tân Sơn Nhất
+ Điều tra chuyên đề: chỉ tiến hành thu thập tài liệu trên một vài đơn vị, thậm chí một đơn vị nhưng đi sâu nghiên cứu chi tiết nhiều khía cạnh
Trang 7Ví dụ: Điều tra các hộ nông dân chuyển đổi có hiệu quả Mục đích của loại điều tra này là nhằm tìm những nhân tố mới hay rút ra bài học kinh nghiệm, từ đó có những kết luận cần thiết để chỉ đạo thực tế Đây là trường hợp đặc biệt của thống kê khi không nghiên cứu hiện tượng số lớn.
6 Phương pháp thu thập thông tin trong điều tra thống kê:
Các loại điều tra thống kê khác nhau sẽ sử dụng những phương pháp thu thập tài liệu khác nhau Căn cứ vào tính chất trực tiếp hay gián tiếp của việc thu thập tài liệu sẽ có 2 phương pháp sau:
6.1 Phương pháp thu thập trực tiếp:
Khái niệm: Phương pháp thu thập trực tiếp là phương pháp mà người điều tra tự mình quan sát hoặc trực tiếp hỏi đơn vị điều tra và tự ghi chép vào tài liệu
Ưu điểm: Chất lượng tài liệu thu được cao; hạn chế được sai sót do đối tượng điều tra hiểu sai câu hỏi, hoặc cung cấp sai thông tin,
Nhược điểm: Tốn kém về thời gian và chi phí, người điều tra có ảnh hưởng chủ quan tới đối tượng điều tra…
6.2 Phương pháp thu thập gián tiếp:
Khái niệm: Phương pháp thu thập gián tiếp là phương pháp thu thập tài liệu qua bản viết của đơn vị điều tra như chứng từ sổ sách và các tài liệu
ý cung cấp thông tin sai , mức độ phù hợp với nghiên cứu không cao
Trang 87 Các hình thức điều tra thống kê:
Báo cáo thống kê định
Là hình thức điều tra thống kê thu thập tài liệu về hiện
tượng kinh tế - xã hộiThường xuyên có định kì Không thường xuyên, không
liên tục theo kế hoạch
Quy định Có quy định chung do
Những hiện tượng nghiên cứu không có yêu cầu theo dõi thường xuyên: điều tra dân số, nhu cầu nhà ở, năng lực máy móc thiết bị sản xuất, giá cả thị
8 Một số v ấn đề chủ yếu trong điều tra thống kê:
8.1 Xử lí số liệu và phân tích điều tra sơ bộ:
Nhiệm vụ cơ bản của xữ lí số liệu và phân tích sơ bộ là làm cho các đặc trưng riêng biệt của các đơn vị tổng thể nghiên cứu bước đầu chuyển thành các đặc trưng chung của tổng thể
8.2 Lựa chọn các phương pháp thống kê thích hợp:
Thực chất đây là quá trình mô hình hóa toán học các vấn đề cần phân tích theo mục tiêu nghiên cứu thống kê Nhờ quá trình này , ta mới có khả năng ứng dụng các phương pháp thống kê nhiều chiều, ứng dụng dạng lý thuyết điều khiển, lý thuyết dự đoán…,cũng như tin học trong quá trình nghiên cứu thống kê
Trang 98.3 Phân tích,tổng hợp,giải thích kết quả:
Là công đoạn trả lời các câu hỏi từ mục tiêu nghiên cứu:bản chất, xu thế phát triển, mức độ phổ biến của hiện tượng nghiên cứu, cơ cấu và các biến động cơ cấu…
Phân tích và tổng hợp là hai mặt của một quá trình nhận thức, còn giải thích là sự phát hiện ra bản chất của hiện tượng dựa trên kết quả của phân tích và tổng hợp Phân tích tổng hợp và giải thích có mối liên hệ mật thiết với nhau, bổ sung nhau
8.4 Trình bày kết quả nghiên cứu:
- Trình bày mục tiêu nghiên cứu Ý nghĩa của việc lựa chọn mục tiêu
- Kết quả điều tra và xử lý sơ bộ kết quả điều tra
- Mô hình hóa toán học và kết quả phân tích (Nêu bảng số liệu và loại
đồ thị)
- Kết luận về bản chất nghiên cứu, lời giải đáp các câu hỏi và kết luận các giả thiết (Chấp nhận hay bác bỏ)
-Những kiến nghị về chính sách và biện pháp quản lý
9 Sai số trong điều tra thống kê:
Khái niệm: Sai số trong điều tra thống kê là chênh lệch giữa các trị
số của tiêu thức điều tra thu thập được so với trị số thực tế của hiện tượng nghiên cứu
Ví dụ: Trong điều tra dân số, sai số hay mắc phải là về tiêu thức tuổi
do một số nguyên nhân: Người già không nhớ chính xác tuổi, tâm lý trẻ muốn già hơn và ngược lại…; trong điều tra về mức sống, đối tượng điều tra nhiều khi không nhớ chính xác về các khoản đã chi trong thời gian nghiên cứu
Sai số trong điều tra thống kê là sai số vốn có Phạm vi sai số cho phép trong điều tra thống kê là ± 5% Tuy nhiên, sai số càng lớn thì chất lượng của kết quả điều tra càng giảm và gây ảnh hưởng đến chất lượng của cả quá trình nghiên cứu thống kê Vấn đề đặt ra là phải xác định được sai số do nguyên nhân nào để từ đó chủ động tìm biện pháp khắc phục
Trang 10- Người điều tra vô tình cân, đo, đong, đếm và ghi chép sai
- Đơn vị điều tra không hiểu câu hỏi dẫn đến trả lời sai
- Cả đơn vị điều tra và người điều tra cố tình ghi chép sai
+ Sai số do tính chất đại biểu của số đơn vị được chọn: chỉ xảy ra trong điều tra chọn mẫu, do các nguyên nhân:
- Cỡ mẫu không đủ lớn
- Do cố tình vi phạm nguyên tắc chọn mẫu
- Do bản thân nguyên tắc chọn mẫu
9.2 Các biện pháp khắc phục sai số:
Sai số trong thống kê là một vấn đề không thể tránh khỏi Để khắc phục sai
số, cần phải thực hiện tốt các biện pháp sau:
+ Làm tốt công tác chuẩn bị điều tra
- Lập phương án điều tra khoa học, chi tiết
- Chuẩn bị cán bộ điều tra đảm bảo chất lượng
- Coi trọng công tác tuyên truyền sâu rộng về mục đích cuộc điều tra + Làm tốt công tác kiểm tra điều tra
- Kiểm tra tài liệu thu thập được có đầy đủ về nội dung và số đơn vị điều tra không, có chính xác về con số và logic không
- Kiểm tra tính đại biểu của số đơn vị được chọn trong điều tra chọn mẫu
Sau khi kết thúc điều tra, chúng ta thu được một số lượng lớn các tài liệu Nhưng những tài liệu này mới chỉ ở dạng thô, mang tính chất rời rạc, chưa cho thấy đặc trưng chung của hiện tượng nghiên cứu Công việc tiếp
Trang 11theo là phải tổng hợp những tài liệu đó lại để tìm ra các đặc trưng của hiện tượng làm cơ sở cho quá trình phân tích và dự đoán thống kê
2 Nhiệm vụ:
- Tập trung và sắp xếp các tài liệu theo một trình tự nhất định
Nếu tài liệu điều tra thu tập được ở số ít các đơn vị người ta thường sắp xếp
dữ liệu này theo một trình tự nào đó (thứ tự tăng dần về lượng biến của một tiêu thức số lượng nào đó, hoặc theo trật tự quy định nào đó đối với dữ liệu định tính)
- Sắp xếp các đơn vị vào các tổ nhóm theo một hay một vài tiêu thức đặc trưng và tính toán các đại lượng thông kê đặc trưng cho tổ nhóm
Trang 12- Kiểm tra tài liệu tổng hợp: Thường gọi là làm sạch dữ liệu, gồm:
Kiểm tra phát hiện tiêu thức bị lỗi trong bảng hỏi
Đánh dấu lỗi phát hiện được và đánh dấu phiếu có mắc lỗi
- Chuẩn bị tài liệu dùng để tổng hợp
Đóng các câu hỏi mở: đọc nhiều phiếu để đưa ra các nhóm ý kiến và mã hoá các ý kiến trả lời
Lượng hoá các biểu hiện của tiêu thức thuộc tính thông qua các thang
đo (mã hoá số liệu: là việc thay thế một giá trị thông tin bằng lời của tiêu thức nào đó bằng các con số quy ước)
Sau khi đã có kết quả tổng hợp dưới dạng các bảng biểu, đồ thị , chúng
ta bước sang giai đoạn phân tích và dự đoán
4 Bảng thống kê:
- Khái niệm: Bảng thống kê là một hình thức trình bày các, tài liệu thống
kê một cách có hệ thống hợp lý và rõ ràng,tạo điều kiện dể dành cho việc so sánh, đối chiếu và phân tích theo các phương pháp khác nhau nhằm nêu lên bản chất của hiện tượng nghiên cứu
- Ý nghĩa: Trong bảng thống kê có những con số bộ phận và con số chung có liên quan mật thiết tới nhau do đó bảng thống kê phản ánh đặc trưng cơ bản của từng tổ và của cả tổng thể
- Tác dụng: Giúp tiến hành so sánh, phân tích, đối chiếu và nghiên cứu
số liệu thống kê theo các phương pháp khác nhau
Cấu thành bản thống kê
+ Theo hình thức
- Hàng ngang, cột dọc phản ánh quy mô của bảng