Quá trình nghiên cứu thống kê

Khái niệm Điều tra thống kê là việc tổ chức thu thập tài liệu về các hiện tượng và quá trình kinh tế – xã hội một cách khoa học, theo một kế hoạch thống nhất nhằm phục vụ cho quá trình n

0

 Điều tra thống kê

 Tổng hợp thống kê

 Phân tích và dự đoán thống kê

 Giúp học viên nắm được những vấn đề chung nhất về điều tra thống kê

 Giới thiệu một số vấn đề chung về giai đoạn tổng hợp thống kê và tập trung đi sâu vào phương pháp tổng hợp số liệu thống kê đã có

 Giới thiệu một số vấn đề chung về giai đoạn phân tích và dự đoán thống kê

và các học viên khác về những nội dung còn chưa nắm rõ

 Tìm đọc phương án điều tra của một số cuộc điều tra lớn để hiểu rõ hơn bài học

 Có thể tự xây dựng một phương án điều tra thống kê nhằm thu thập thông tin về một vấn đề mà mình quan tâm

 Làm bài tập phần phân tổ thống kê

BÀI 2: QUÁ TRÌNH NGHIÊN CỨU THỐNG KÊ

TÌNH HUỐNG DẪN NHẬP

Tình huống: Hàm lượng canxi trong sữa

Thời gian qua, trên thị trường sữa Việt Nam xôn xao thông

tin dư luận về sự kiện hàm lượng canxi của hãng sữa Mead

Johnson cao hơn mức công bố Điều này ít nhiều đã ảnh

hưởng đến hình ảnh và doanh số bán hàng của hãng Bạn,

với vai trò là một nhân viên làm công tác thống kê của hãng

được yêu cầu phải đánh giá tình hình thị trường sữa ở Việt

Nam trước và sau sự việc này

Câu hỏi

1 Bạn quyết định thực hiện một nghiên cứu thống kê để trên cơ sở đó viết báo cáo đánh giá

Vậy bạn sẽ thực hiện nghiên cứu đó như thế nào?

2 Bài học này sẽ giúp bạn tìm hiểu một quá trình nghiên cứu thống kê bao gồm những giai

đoạn nào và nội dung cụ thể của từng giai đoạn đó

Bài học sẽ tập trung đi sâu vào nội dung cơ bản của 3 giai đoạn chủ yếu trong quá trình nghiên cứu thống kê: điều tra thống kê, tổng hợp thống kê và phân tích thống kê

2.1.1.1 Khái niệm

Điều tra thống kê là việc tổ chức thu thập tài liệu về

các hiện tượng và quá trình kinh tế – xã hội một cách

khoa học, theo một kế hoạch thống nhất nhằm phục vụ

cho quá trình nghiên cứu thống kê

Ví dụ: Để nghiên cứu về tình hình thị trường sữa ở

Việt Nam trước và sau sự kiện hàm lượng canxi của

hãng Mead Johnson, bước đầu, bạn sẽ phải tổ chức

điều tra thống kê nhằm thu thập thông tin về các chủng

loại sữa đang được bán trên thị trường, giá cả, doanh

số, thị phần

Từ khái niệm về điều tra thống kê ở trên ta thấy, điều tra không phải tuỳ tiện mà phải được thực hiện một cách khoa học và có tổ chức, nghĩa là phải xác định cụ thể trình tự các công việc cần tiến hành theo mốc thời gian qui định và phải bố trí công việc hợp

lý Ngoài ra, việc thực hiện theo một kế hoạch thống nhất tức là phải thực hiện theo yêu cầu chung quy định trước cuộc điều tra như thống nhất về đối tượng, phạm vi, thời gian, nội dung thu thập

Một cuộc điều tra thống kê được tổ chức khoa học, thống nhất chắc chắn sẽ thu thập được nhiều số liệu thống kê có chất lượng cao và có mối liên hệ tốt làm cơ sở cho quá trình phân tích thống kê

2.1.1.2 Ý nghĩa của điều tra thống kê

Đây là giai đoạn đầu tiên của quá trình nghiên cứu thống kê Tài liệu về hiện tượng nghiên cứu thu thập trong giai đoạn này nhằm phục vụ cho giai đoạn phân tích và tổng hợp thống kê Không có tài liệu thì không thể có nghiên cứu thống kê Chất lượng của tài liệu có ảnh hưởng trực tiếp tới độ tin cậy của kết quả nghiên cứu sau này

Để đảm bảo chất lượng phục vụ cho quá trình nghiên cứu, điều tra thống kê phải đáp ứng một số yêu cầu nhất định

2.1.1.3 Một số yêu cầu cơ bản của điều tra thống kê

Tài liệu của điều tra thống kê phải đáp ứng 3 yêu cầu cơ bản sau:

 Chính xác: Tài liệu phải được thu thập chính xác, khách quan, phản ánh đúng tình

hình thực tế của hiện tượng

Đây là yêu cầu hết sức quan trọng, là cơ sở để phân tích, tính toán nhằm rút ra kết luận đúng đắn về hiện tượng nghiên cứu Tuy nhiên, độ chính xác trong thống kê không mang ý nghĩa tuyệt đối như trong kế toán Do thống kê nghiên cứu hiện tượng số lớn nên chắc chắn sẽ có sai lệch Độ sai lệch cho phép trong thống kê là ± 5%

 Kịp thời: Tài liệu phải được thu thập kịp thời, tức là theo đúng thời hạn qui định

Bên cạnh đó, tính kịp thời còn thể hiện ở chỗ tài liệu phải được cung cấp đúng lúc khi người sử dụng cần

Tại sao phải kịp thời? Như bài 1 đã trình bày, mặt lượng của hiện tượng thường xuyên thay đổi, nếu không thu thập kịp thời, nó sẽ thay đổi; khi đó không phản ánh đúng hiện tượng được nữa Ngoài ra còn có một ý nghĩa thực tiễn khác là kịp thời

để còn có chính sách phù hợp

Ví dụ: Khi có thiên tai, lũ lụt, phải kịp thời thống kê được thiệt hại cả về người

và của để có chính sách cứu trợ hợp lý

 Đầy đủ: Tài liệu phải được thu thập đầy đủ trên 2 phương diện:

o Về nội dung: phải theo đúng nội dung như trong kế hoạch và phương án điều tra

o Về số đơn vị điều tra: đảm bảo số lượng đơn vị theo yêu cầu

Ví dụ: Trong điều tra toàn bộ thì toàn bộ các đơn vị phải được điều tra Còn trong

điều tra chọn mẫu thì phải chọn mẫu đủ lớn và đảm bảo tính đại diện

Hàng năm, người ta tiến hành hàng trăm các cuộc điều tra khác nhau Có cuộc điều tra

do ngành thống kê tổ chức nhưng cũng có cuộc điều tra do các ngành khác tổ chức Vậy có những loại điều tra nào trong thực tế?

2.1.2.1 Điều tra thường xuyên và không thường xuyên

Nếu căn cứ vào tính liên tục của việc ghi chép tài liệu

ban đầu, điều tra thống kê được chia thành hai loại:

 Điều tra thường xuyên: là việc thu thập tài liệu

được tiến hành thường xuyên, liên tục, gắn liền với quá trình biến động của hiện tượng qua thời gian

Ví dụ: doanh số ngày bán hàng, ghi chép tình hình

xuất nhập kho, khai sinh khai tử

 Điều tra không thường xuyên: là việc tiến hành

thu thập và ghi chép tài liệu ban đầu của hiện tượng không gắn với quá trình biến động của hiện tượng

mà khi thấy cần thiết mới tiến hành thu thập tại một thời điểm hay một thời kỳ nào đó

Thế nào là cần thiết? Điều này xuất phát từ yêu cầu quản lý kinh tế và xây dựng các kế hoạch phát triển kinh tế – xã hội của Nhà nước và khi có những hiện tượng xảy ra bất thường như thiên tai, địch họa thì phải tổ chức điều tra

Ví dụ: Khi thấy sự việc hàm lượng canxi ở sữa không như công bố có thể ảnh

hưởng đến hình ảnh và doanh số bán hàng của hãng Mead Johnson, thì hãng quyết định tổ chức điều tra về thị trường sữa nhằm có những quyết định phù hợp trong quản lý sản xuất kinh doanh

2.1.2.2 Điều tra toàn bộ và không toàn bộ

Nếu căn cứ vào phạm vi của đối tượng được điều tra thực tế, người ta chia điều tra thống kê thành:

 Điều tra toàn bộ: tiến hành thu thập tài liệu trên

tất cả các đơn vị của hiện tượng nghiên cứu

Ví dụ: Tổng điều tra dân số và nhà ở 1/4/2009

o Ưu điểm: Cung cấp tài liệu đầy đủ nhất về từng đơn vị tổng thể, cho biết được quy mô tổng thể

o Hạn chế: Chi phí lớn, thời gian dài, chất lượng tài liệu thu được không cao do phạm vi rộng, chỉ điều tra được những nội dung cơ bản, không

đi sâu vào chi tiết, đặc biệt có nhiều trường hợp không thể tiến hành điều tra toàn bộ (vì là tổng thể tiềm ẩn hay tổng thể bộc lộ nhưng việc điều tra gắn liền với việc phá huỷ đơn vị điều tra) hoặc không cần thiết để điều tra toàn bộ (vì tổng thể là lớn và các đơn vị trong tổng thể không khác nhau nhiều)

Ví dụ: Điều tra chất lượng sản phẩm đồ hộp, điều tra tuổi thọ bóng đèn, điều tra

trọng lượng hành khách đi đường hàng không

Chính vì những nhược điểm trên mà hình thức điều tra này không phổ biến Trên thực tế người ta thường sử dụng điều tra không toàn bộ

 Điều tra không toàn bộ: tiến hành thu thập tài liệu trên một bộ phận các đơn vị

của hiện tượng nghiên cứu

o Ưu điểm: Tiết kiệm chi phí, thời gian, chất lượng tài liệu thu được cao với nhiều nội dung chi tiết, ứng dụng rộng rãi hơn trên các tổng thể, các lĩnh vực

o Nhược điểm: Không cung cấp tài liệu chi tiết, đầy đủ về từng đơn vị tổng thể; không biết được quy mô tổng thể; không tránh khỏi những sai số khi nhìn nhận tổng thể chung trên cơ sở kết quả điều tra không toàn bộ

Tuỳ theo mục đích nghiên cứu mà cách chọn đơn vị điều tra khác nhau, dẫn đến có các loại điều tra không toàn bộ khác nhau Thông thường, có 3 loại điều tra không toàn bộ, gồm:

 Điều tra chọn mẫu: chỉ tiến hành thu thập tài liệu ở một số đơn vị nhất định được chọn ra từ tổng thể chung Các đơn vị này được chọn theo những qui tắc nhất định để đảm bảo tính đại biểu và kết quả của điều tra chọn mẫu được dùng để suy rộng cho tổng thể chung

Ví dụ: Điều tra mức sống hộ gia đình, điều tra năng suất, diện tích, sản

lượng cây trồng trong nông nghiệp, điều tra thị trường sữa trẻ em

Đây là hình thức điều tra phổ biến nhất trong thực tế và rất phù hợp với các tổng thể tiềm ẩn

 Điều tra trọng điểm: người ta tiến hành điều tra trên một bộ phận quan trọng nhất, chủ yếu nhất của hiện tượng nghiên cứu

Khác với điều tra chọn mẫu, kết quả của điều tra trọng điểm không dùng để suy rộng cho tổng thể chung mà chỉ giúp chúng ta biết được tình hình cơ bản của hiện tượng

Ví dụ: Nghiên cứu tình hình vận tải hàng không ở Việt Nam, chỉ điều tra

trên 2 sân bay lớn nhất cả nước là Nội Bài và Tân Sơn Nhất

 Điều tra chuyên đề: chỉ tiến hành thu thập tài liệu trên một vài đơn vị, thậm chí một đơn vị nhưng đi sâu nghiên cứu chi tiết nhiều khía cạnh

Ví dụ: Điều tra các hộ nông dân chuyển đổi có hiệu quả

Mục đích của loại điều tra này là nhằm tìm những nhân tố mới hay rút ra bài học kinh nghiệm, từ đó có những kết luận cần thiết để chỉ đạo thực tế Đây là trường hợp đặc biệt của thống kê khi không nghiên cứu hiện tượng số lớn

2.1.3.1 Báo cáo thống kê định kỳ

Báo cáo thống kê định kỳ là hình thức tổ chức điều tra thống kê thường xuyên, định

kỳ theo chế độ do Nhà nước quy định

Đây là hình thức tổ chức điều tra theo con đường hành chính bắt buộc, thường vận dụng chủ yếu ở các cơ quan nhà nước Nội dung của các báo cáo thường liên quan đến lĩnh vực quản lý vĩ mô toàn bộ nền kinh tế quốc dân nhằm quản lý tập trung nền kinh tế Chủ yếu áp dụng điều tra toàn bộ, thường xuyên và thu thập tài liệu một cách gián tiếp

2.1.3.2 Điều tra chuyên môn

Điều tra chuyên môn là hình thức tổ chức điều tra không

thường xuyên, tiến hành theo một kế hoạch và phương

pháp quy định riêng cho mỗi lần điều tra

Điều tra này chỉ được thực hiện khi cần thiết Hình thức

điều tra này không mang tính pháp lệnh mà vận động đối

tượng cung cấp tài liệu điều tra

Tài liệu thu được từ điều tra này rất phong phú, có ý

nghĩa nhiều mặt hơn do:

 Thu thập tài liệu của hầu hết những hiện tượng báo

cáo thống kê định kỳ chưa hoặc không cung cấp được

 Thu thập tài liệu đối với khu vực ngoài quốc doanh

 Kết quả của điều tra chuyên môn được dùng để kiểm tra chất lượng tài liệu của báo cáo thống kê định kỳ

Về cơ bản, điều tra chuyên môn được áp dụng linh hoạt các loại điều tra và các phương pháp thu thập tài liệu khác nhau

Các loại điều tra thống kê khác nhau sẽ sử dụng những phương pháp thu thập tài liệu khác nhau Căn cứ vào tính chất trực tiếp hay gián tiếp của việc thu thập tài liệu sẽ có

Để tổ chức tốt một cuộc điều tra chuyên môn đòi hỏi phải xây dựng được phương

án điều tra thật chi tiết, tỉ mỉ, cụ thể và toàn diện

2.1.5.1 Khái niệm

Phương án điều tra thống kê là một văn bản được xây dựng trong bước chuẩn bị điều tra; trong đó qui định rõ những vấn đề cần phải được giải quyết hoặc cần hiểu thống nhất trước, trong và sau khi tiến hành điều tra thống kê

Đây là loại văn bản mà bất cứ cuộc điều tra nào cũng phải xây dựng Tính khoa học và thống nhất của điều tra thống kê được thể hiện rõ nét thông qua văn bản này

2.1.5.2 Nội dung chủ yếu của phương án điều tra thống kê

Tuỳ theo đặc điểm, tính chất của hiện tượng được nghiên cứu mà nội dung của phương án điều tra sẽ khác nhau Nhưng về cơ bản, một phương án điều tra thống kê bao gồm những nội dung chủ yếu sau:

 Xác định mục đích điều tra

Với nội dung này, chúng ta phải trả lời được câu hỏi, cuộc điều tra đó nhằm mục tiêu gì và phục vụ cho yêu cầu cụ thể nào

Mục đích điều tra là nội dung quan trọng đầu tiên của

kế hoạch điều tra Nó có tác dụng định hướng cho toàn bộ quá trình điều tra và giúp chúng ta xác định chính xác đối tượng, đơn vị và nội dung điều tra

 Xác định đối tượng điều tra và đơn vị điều tra

Đối tượng điều tra là tổng thể các đơn vị thuộc hiện tượng nghiên cứu có các

dữ liệu cần thiết khi tiến hành điều tra Xác định đối tượng điều tra là xác định

phạm vi đối tượng cần nghiên cứu, cần điều tra nhằm thu thập tài liệu chính xác, không nhầm lẫn với các hiện tượng khác

Đơn vị điều tra là từng đơn vị cá biệt thuộc đối tượng điều tra và được xác định sẽ điều tra thực tế Trong điều tra toàn bộ, số đơn vị điều tra cũng chính là số đơn vị thuộc đối tượng điều tra Trong điều tra không toàn bộ, số đơn vị điều tra là những đơn vị được chọn ra từ tổng thể các đơn vị thuộc đối tượng điều tra

Xác định đơn vị điều tra tức là xác định tài liệu sẽ được thu thập ở đâu Tuỳ theo mục đích và đối tượng điều tra mà đơn vị điều tra được xác định khác nhau

Ví dụ: Trong Tổng điều tra dân số và nhà ở 1/4/2009

Mục đích điều tra: Phục vụ công tác nghiên cứu, phân tích và dự báo quá trình phát triển dân số và nhà ở trên phạm vi cả nước và từng địa phương

Đối tượng điều tra: Tất cả công dân Việt Nam

Đơn vị điều tra: Hộ gia đình

Ví dụ: Trong điều tra sản xuất và kinh doanh rau sạch, đơn vị điều tra có thể là

doanh nghiệp, hợp tác xã, hộ nông dân hoặc từng người dân có sản xuất và kinh doanh rau sạch

Ví dụ: Trong điều tra về thị trường sữa trẻ em ở Việt Nam, đơn vị điều tra là các

siêu thị, đại lý, cửa hàng có kinh doanh sữa trẻ em

 Xác định nội dung điều tra

Mỗi đơn vị điều tra có rất nhiều tiêu thức khác nhau Nhưng trong một cuộc điều tra, không nhất thiết phải thu thập tất cả các tiêu thức, mà chỉ thu thập theo một số tiêu thức chủ yếu, những tiêu thức quan trọng nhất đáp ứng cho mục đích điều tra

và mục đích nghiên cứu Như vậy, nội dung điều tra là toàn bộ các đặc điểm cơ bản của từng đối tượng, từng đơn vị điều tra mà ta cần thu được thông tin hay nói cách khác, đó là danh mục các tiêu thức hay đặc trưng của các đơn vị điều tra cần thu thập

Để xác định nội dung điều tra, cần phải căn cứ vào các yếu tố sau:

o Mục đích điều tra

o Đặc điểm của hiện tượng nghiên cứu

o Năng lực, trình độ thực tế của đơn vị, người tổ chức điều tra

Trong kế hoạch điều tra phải xác định và thống nhất danh mục các tiêu thức cần thu thập Các tiêu thức này phải được diễn đạt thành câu hỏi ngắn gọn, dễ hiểu, cụ thể, rõ ràng để cả người điều tra và đơn vị điều tra đều hiểu một cách thống nhất Danh mục các tiêu thức này được thể hiện dưới dạng phiếu hỏi, phiếu điều tra, bảng hỏi hay biểu mẫu điều tra

Đi kèm theo phiếu hỏi phải có bảng giải thích cách ghi phiếu nhằm giải thích

cụ thể nội dung từng tiêu thức, cách thu thập và ghi chép số liệu Mục đích giúp người đi điều tra, đơn vị điều tra hiểu và thực hiện chính xác, thu thập số liệu cho đúng

 Xác định thời điểm điều tra, thời kỳ điều tra và thời hạn điều tra

Trong đó:

o Thời điểm điều tra là mốc thời gian (ngày, giờ cụ thể) được xác định để tiến hành thu thập tài liệu một cách thống nhất trên tất cả các đơn vị của hiện tượng nghiên cứu

Ví dụ: Tổng điều tra dân số và nhà ở 1/4/2009,

thời điểm điều tra là 0 giờ ngày 1/4/2009

Tuỳ theo tính chất, đặc điểm của hiện tượng nghiên cứu mà xác định thời điểm điều tra Tuy nhiên, thời điểm điều tra thường được xác định vào lúc hiện tượng ít biến động nhất và gắn kết với những kế hoạch của địa phương

Ví dụ: Điều tra về du lịch biển ở Sầm Sơn thì

không nên chọn vào mùa đông

o Thời kỳ điều tra là độ dài (khoảng) thời gian có sự tích luỹ về mặt lượng của hiện tượng nghiên cứu

Ví dụ: Điều tra tình hình xuất khẩu gạo của địa

phương A trong quý 1 năm 2008

Thời kỳ điều tra dài hay ngắn phụ thuộc vào mục đích nghiên cứu

o Thời hạn điều tra là khoảng thời gian kể từ lúc bắt đầu tiến hành điều tra cho đến khi hoàn thành việc thu thập tài liệu trên tất cả các đơn vị điều tra

Ví dụ: Tổng điều tra dân số và nhà ở 1/4/2009, thời hạn điều tra trong vòng 20

ngày từ sáng 1/4 đến tối 20/4

Như vậy, thời hạn điều tra dài hay ngắn phụ thuộc vào qui mô, tính chất phức tạp của hiện tượng, nội dung nghiên cứu và lực lượng tham gia nhưng nhìn chung, thời hạn điều tra không nên quá lâu vì sẽ dẫn đến việc thu thập tài liệu thiếu chính xác

Ngoài 4 vấn đề chính ở trên, trong phương án điều tra thống kê còn đề cập tới một số vấn đề về nguồn nhân lực, kinh phí, thời gian thực hiện, điều tra thử, thành lập các cơ quan điều tra và tuyên truyền trong nhân dân

Trong tiến hành điều tra thống kê, dù khoa học đến mấy nhưng vẫn có sai số Vậy sai số là gì? Liệu có thể khắc phục được sai số hay không?

2.1.6.1 Khái niệm

Sai số trong điều tra thống kê là chênh lệch giữa các trị

số của tiêu thức điều tra thu thập được so với trị số thực

tế của hiện tượng nghiên cứu

Ví dụ: Trong điều tra dân số, sai số hay mắc phải là về

tiêu thức tuổi do một số nguyên nhân: Người già không

nhớ chính xác tuổi, tâm lý trẻ muốn già hơn và ngược

lại…; trong điều tra về mức sống, đối tượng điều tra

nhiều khi không nhớ chính xác về các khoản đã chi

trong thời gian nghiên cứu

Sai số trong điều tra thống kê là sai số vốn có Phạm vi

sai số cho phép trong điều tra thống kê là ± 5% Tuy nhiên, sai số càng lớn thì chất lượng của kết quả điều tra càng giảm và gây ảnh hưởng đến chất lượng của cả quá trình nghiên cứu thống kê Vấn đề đặt ra là phải xác định được sai số do nguyên nhân nào để từ đó chủ động tìm biện pháp khắc phục

2.1.6.2 Các loại sai số

Căn cứ vào nguyên nhân dẫn đến sai số mà người ta chia sai số trong điều tra thống kê thành các loại sau:

 Sai số do ghi chép tài liệu (do đăng ký lần đầu): đây là loại sai số mà tất cả các

cuộc điều tra đều mắc phải, xảy ra do các nguyên nhân:

o Người điều tra vô tình cân, đo, đong, đếm và ghi chép sai

o Đơn vị điều tra không hiểu câu hỏi dẫn đến trả lời sai

o Cả đơn vị điều tra và người điều tra cố tình ghi chép sai

 Sai số do tính chất đại biểu của số đơn vị được chọn: chỉ xảy ra trong điều tra

chọn mẫu, do các nguyên nhân:

 Làm tốt công tác chuẩn bị điều tra

o Lập phương án điều tra khoa học, chi tiết

o Chuẩn bị cán bộ điều tra đảm bảo chất lượng

o Coi trọng công tác tuyên truyền sâu rộng về mục đích cuộc điều tra

 Làm tốt công tác kiểm tra điều tra

o Kiểm tra tài liệu thu thập được có đầy đủ về nội dung và số đơn vị điều tra không, có chính xác về con số và logic không

o Kiểm tra tính đại biểu của số đơn vị được chọn trong điều tra chọn mẫu

Sau khi kết thúc điều tra, chúng ta thu được một số lượng lớn các tài liệu Nhưng những tài liệu này mới chỉ ở dạng thô, mang tính chất rời rạc, chưa cho thấy đặc trưng chung của hiện tượng nghiên cứu Công việc tiếp theo là phải tổng hợp những tài liệu

đó lại để tìm ra các đặc trưng của hiện tượng làm cơ sở cho quá trình phân tích và dự đoán thống kê

Ví dụ: Sau khi điều tra về thị trường sữa trẻ em ở Việt Nam hiện nay, chúng ta thu

được một tập số liệu nhưng chưa biết được hiện có bao nhiêu chủng loại sữa, giá bán mỗi loại, thị phần Tổng hợp thống kê sẽ giúp giải quyết những câu hỏi đó

Chỉnh lý, hệ thống hoá là việc kiểm tra lại và sắp xếp tài liệu theo một trật tự nào đó chứ không sửa trực tiếp vào phiếu điều tra

2.2.1.2 Ý nghĩa và nhiệm vụ của tổng hợp thống kê

Tổng hợp thống kê là giai đoạn trung gian, xử lý sơ bộ

tài liệu, làm căn cứ cho phân tích và dự đoán thống kê

Nếu tài liệu điều tra tỉ mỉ chi tiết nhưng tổng hợp

không đúng thì tính toán phân tích sẽ sai Mặt khác,

bản thân việc tổng hợp thống kê này đã là một phương

pháp trong phân tích thống kê

Ví dụ: Phương pháp trình bày dữ liệu, phương pháp

phân tích kết cấu của tổng thể trong trạng thái tĩnh, phương pháp phân tích chuyển dịch cơ cấu của tổng thể trong trạng thái động

Qua tổng hợp, có thể làm cho các đặc trưng riêng của từng đơn vị tổng thể bước đầu chuyển thành các đặc trưng chung của cả tổng thể (từ các tiêu thức xây dựng nên các chỉ tiêu) Hệ thống hóa là nhiệm vụ chủ yếu của tổng hợp thống kê

Sau đây là một số phương pháp tổng hợp thống kê cơ bản

2.2.2.1 Một số vấn đề chung về phân tổ thống kê

 Khái niệm: Phân tổ thống kê là căn cứ vào một hay một số tiêu thức nào đó để

tiến hành phân chia các đơn vị của hiện tượng nghiên cứu thành các tổ và các tiểu

tổ có tính chất khác nhau

Ví dụ: Trong nghiên cứu dân số, căn cứ vào tiêu

thức giới tính, người ta chia dân số thành 2 tổ: nam

và nữ; căn cứ vào tiêu thức tuổi, chia dân số thành các tổ: 0; 1 – 4; 5 – 9, 10 – 14, 15 – 19

Ví dụ: Trong điều tra về thị trường sữa ở nước ta

hiện nay, căn cứ theo tiêu thức loại sữa để phân chia tổng thể điều tra thành các loại sữa với nhãn hiệu khác nhau; hoặc căn cứ vào tiêu thức giá bán để phân chia thành các loại sữa với mức giá bán khác nhau

 Ý nghĩa: Phân tổ thống kê là một trong những phương pháp thường được sử dụng

trong nghiên cứu thống kê

o Giai đoạn điều tra thống kê: Trong điều tra toàn bộ và điều tra không toàn bộ, người ta phải phân tổ trước các hiện tượng cần nghiên cứu nhằm giúp cho việc điều tra được dễ dàng, thuận tiện; trong điều tra chọn mẫu, phương pháp phân

tổ được sử dụng để đảm bảo tính đại diện của mẫu

o Giai đoạn tổng hợp thống kê: Phân tổ là phương pháp cơ bản nhất dùng để chỉnh lý và hệ thống hóa toàn bộ tài liệu thu thập được trong điều tra thống kê

o Giai đoạn phân tích thống kê: Phân tổ là một trong những phương pháp quan trọng, là cơ sở để vận dụng các phương pháp thống kê khác một cách có hiệu quả Bản thân phân tổ thống kê cũng đã là một phương pháp phân tích thống kê quan trọng, đó là phân tích kết cấu của hiện tượng ở trạng thái tĩnh và chuyển dịch cơ cấu ở trạng thái động

 Nhiệm vụ: Nó cho phép giải quyết ba nhiệm vụ cơ bản sau:

o Thứ nhất, phân chia các loại hình kinh tế – xã hội theo đúng với sự tồn tại khách quan của nó Trên cơ sở đó, nghiên cứu mối quan hệ giữa các loại hình kinh tế – xã hội nhằm nhận thức được quá trình vận động và phát triển của hiện tượng

Ví dụ: Phân tổ các cơ sở sản xuất công nghiệp ở nước ta theo thành phần

kinh tế: Nhà nước, ngoài Nhà nước và có vốn đầu tư nước ngoài

o Thứ hai, biểu hiện kết cấu của hiện tượng nghiên cứu, qua đó nêu lên đặc điểm

cơ bản của hiện tượng trong điều kiện thời gian và địa điểm cụ thể Mặt khác, khi nghiên cứu sự biến động kết cấu của hiện tượng qua thời gian ta sẽ thấy được xu hướng phát triển cơ bản của hiện tượng nghiên cứu

Ví dụ: Khi nghiên cứu kết cấu của các cơ sở sản xuất công nghiệp ở nước ta

trong một khoảng thời gian, có thể thấy sự chuyển dịch theo hướng: tỷ trọng các cơ sở sản xuất công nghiệp trong khu vực Nhà nước giảm dần, tỷ trọng các

cơ sở sản xuất công nghiệp trong khu vực ngoài Nhà nước và có vốn đầu tư nước ngoài tăng dần

o Thứ ba, biểu hiện mối liên hệ giữa các tiêu thức Ta chia tiêu thức thành tiêu thức nguyên nhân (tiêu thức gây ảnh hưởng) và tiêu thức kết quả (tiêu thức bị ảnh hưởng), sau đó sẽ tiến hành phân tổ theo tiêu thức nguyên nhân

Ví dụ: Mối liên hệ giữa tuổi nghề và năng suất lao động, giữa năng suất lao

động và tiền lương, giữa lượng phân bón và năng suất cây trồng, giữa thu nhập

và loại sữa dùng cho trẻ…

 Các loại phân tổ thống kê

o Căn cứ vào số lượng tiêu thức phân tổ: Phân

tổ theo 1 tiêu thức (phân tổ giản đơn, ví dụ:

phân tổ dân số theo riêng tiêu thức độ tuổi, giới tính ) và phân tổ theo nhiều tiêu thức

Phân tổ theo nhiều tiêu thức được chia thành hai loại:

 Phân tổ kết hợp: là phân tổ lần lượt theo từng tiêu thức, tiêu thức nào trước, tiêu thức nào sau phụ thuộc vào mục đích nghiên cứu Nó cho phép nhìn nhận hiện tượng trên nhiều góc độ, nhiều khía cạnh khác nhau

Ví dụ: Tổng thể dân số khi được phân chia theo tiêu thức giới tính thì hình

thành hai tổ: nam và nữ Ở mỗi tổ dân số nam và dân số nữ này lại được phân chia tiếp theo tiêu thức nhóm tuổi

Phân tổ kết hợp tuy có nhiều ưu điểm nhưng chúng ta cũng không nên quá lạm dụng, kết hợp quá nhiều tiêu thức sẽ làm cho việc phân tổ trở nên phức tạp, tổng thể bị chia nhỏ gây khó khăn cho việc nghiên cứu

 Phân tổ nhiều chiều: cùng một lúc phân tổ theo nhiều tiêu thức khác nhau nhưng có vai trò ngang nhau trong phản ánh hiện tượng

Ví dụ: Khi phân tổ các doanh nghiệp xây dựng theo qui mô nhưng không

nói rõ qui mô gì, người ta sẽ phân tổ đồng thời theo các tiêu thức: vốn, lao động, tài sản cố định, giá trị xây lắp, doanh thu Các tiêu thức này có vai trò ngang nhau khi phản ánh qui mô của doanh nghiệp

o Căn cứ vào mục đích phân tổ, người ta chia thành:

 Phân tổ phân loại: để chia tổng thể thành các loại hình khác nhau, thường phân tổ theo tiêu thức thuộc tính

 Phân tổ kết cấu: để nghiên cứu kết cấu của tổng thể, có thể phân tổ theo tiêu thức thuộc tính, có thể theo tiêu thức số lượng

 Phân tổ liên hệ: để nghiên cứu mối liên hệ giữa các tiêu thức, phải đặt trong những điều kiện thời gian, không gian khác nhau

2.2.2.2 Tiêu thức phân tổ và chỉ tiêu giải thích

 Khái niệm: Tiêu thức phân tổ là tiêu thức thống kê

được chọn làm căn cứ để phân tổ thống kê

Ví dụ: Phân tổ dân số theo giới tính thì giới tính là

tiêu thức phân tổ

Mỗi đơn vị tổng thể đều bao gồm nhiều tiêu thức, tiêu thức nào cũng có thể dùng để phân tổ được Tuy nhiên, mỗi tiêu thức lại có ý nghĩa khác nhau nhưng tiêu thức phân tổ sẽ phản ánh đúng bản chất của hiện tượng nhất theo mục đích nghiên cứu

Với cùng một tài liệu, nếu chọn tiêu thức phân tổ khác nhau có thể đưa đến kết luận khác nhau Và nếu chọn tiêu thức phân tổ không đúng theo mục đích nghiên cứu sẽ dẫn đến nhận xét đánh giá khác nhau về thực tế của một hiện tượng Vậy làm thế nào để chọn tiêu thức phân tổ cho chính xác?

 Những căn cứ để lựa chọn tiêu thức phân tổ: Có ba căn cứ sau:

o Phải tiến hành phân tích lý luận kinh tế – xã hội để hiểu được đặc điểm, bản chất của hiện tượng, từ đó mới chọn ra tiêu thức nói rõ bản chất nhất, phù hợp với mục đích nghiên cứu để làm tiêu thức phân tổ

Ví dụ: Để nghiên cứu về mức sống dân cư, ở thành thị chúng ta có thể sử dụng

tiêu thức thu nhập, chi tiêu hay diện tích nhà ở bình quân nhưng nếu nghiên cứu ở nông thôn, tiêu thức diện tích nhà ở bình quân lại không có ý nghĩa

o Phải dựa vào điều kiện lịch sử cụ thể của hiện tượng (thời gian và địa điểm cụ thể) để lựa chọn tiêu thức thích hợp

Ví dụ: Ngày nay, việc phân tổ các cơ sở sản xuất kinh doanh theo tiêu thức

thành phần kinh tế mới có ý nghĩa; trong thời kỳ trước đổi mới, tiêu thức này là không phù hợp vì đa phần các cơ sở sản xuất kinh doanh đều thuộc sở hữu của Nhà nước

o Tuỳ theo tính chất phức tạp của hiện tượng và mục đích yêu cầu nghiên cứu, có thể lựa chọn phân tổ theo một hay nhiều tiêu thức khác nhau

Sau khi đã lựa chọn được tiêu thức phân tổ, người ta còn phải xác định các chỉ tiêu giải thích để nói rõ đặc trưng của các tổ cũng như của toàn bộ tổng thể Mỗi chỉ tiêu giải thích có ý nghĩa quan trọng riêng giúp ta thấy rõ các đặc trưng

số lượng của từng tổ cũng như cả tổng thể, làm căn cứ để so sánh các tổ với nhau và tính ra các chỉ tiêu khác Tuy nhiên, cũng không nên đề ra quá nhiều