phương pháp nghiên cứu khoa học

TR NG I H C C N TH KHOA NÔNG NGHI P

VI N H I S N

BÀI GI NG MÔN

Biên so n:

Nguy n Thanh Ph ng

7/2000

Ch ng 1:

- Ph ng pháp nghiên c u khoa h c là môn h c b t bu c c a sinh viên ngành Nuôi

tr ng Th y s n và là môn h c t ch n cho các ngành nông nghi p khác

- Môn h c n y nh m giúp sinh viên có ki n th c v nh ng lu n c c n b n khi vi t đ

c ng nghiên c u khoa h c, vi t báo cáo khoa h c và nh ng ph ng pháp truy c p thông tin / tài li u t th vi n và máy tính thông qua các đ a ch a d li u hay tr c ti p trên internet mà tr c h t đ ph c v làm lu n v n t t nghi p ra tr ng

- Môn h c c ng s giúp sinh viên tìm hi u v các ph ng pháp lu n khác nh ph ng pháp mô th c lu n (LFA = logical framework Approach) ng d ng trong xây d ng các

đ án nghiên c u và phát tri n

- Ngoài ra, v i các bài t p v vi t và trình bày tr c l p đ c ng nghiên c u, xây d ng cây v n đ , c ng giúp cho sinh viên làm quen v i công vi c b o v đ c ng, th m

đ nh đ c ng và đ c báo cáo mà s h u ích cho sinh viên sau khi ra tr ng

- Môn h c đ c k t c u theo các ch ng nh sau:

- Ch ng 1: M đ u

- Ch ng 2: Ph ng pháp vi t đ c ng nghiên c u

- Ch ng 3: Ph ng pháp vi t báo cáo khoa h c

- Ch ng 4: Ph ng pháp mô th c lu n (LFA)

- Bài t p và báo cáo

Ch ng 1:

I CH N CH NGHIÊN C U

Ch đ nghiên c u là y u t r t quan tr ng c n ph i xác đ nh tr c khi đ t v n v xây

d ng đ c ng nghiên c u khoa h c V i m t ch đ phù h p thì ng i vi t có th t o ra m t

đ c ng có ch t l ng và tính thuy t ph c cao Ch n m t ch đ nghiên c u c n ph i:

̇ có s thích thú c a ng i nghiên c u (phù h p v i n ng l c và trình đ chuyên môn);

̇ có nhu c u c a th c t v s n xu t hay lý lu n;

̇ đúng xu h ng phát tri n c a th i đ i (ô nhi m môi tr ng, đánh giá tác đ ng môi

tr ng, đa d ng sinh, b o v tài nguyên, ); và

̇ xem xét kh n ng kinh phí s có

II L P C NG NGHIÊN C U

Thông th ng l p đ c ng nghiên c u ph i qua hai b c: (i) b c m t là xây d ng đ

c ng t ng quát đ xác đ nh ý t ng chung c a công vi c và d đoán nh ng k t qu s đ t

đ c c a đ án; (ii) khi ý t ng đ c ch p thu n thì s chu n b đ c ng chi ti t và đây chính

là đ c ng th c thi công vi c nghiên c u Tuy nhiên, trong m t s tr òng h p thì ng i l p

đ c ng có th chu n b đ c ng nghiên c u chi ti t mà không qua chu n b đ c ng t ng quát n u nh ý t ng c a đ tài đã đ c th o lu n hay đ ng ý c a ng i tài tr , hay theo k

ho ch nào đó

1 C NG T NG QUÁT ( PROJECT CONCEPT )

c ng t ng qu t s phát h a nh ng ý t ng chính c a đ tài, d ki n nô dung c c a

đ tài và d ki n k t qu s đ t đ c c a đ tài N i dung c a đ c ng t ng quát bao g m:

Tên đ tài (title): ph i ng n g n và th hi n đ c m c tiêu th hi n đ c n i dung và k t

qu k v ng s đ t đ c

Ng i ch trì và cán b ph i h p (principle investigator and collaborators): nêu rõ ai

là ch trì và ai là cán b ph i h p, n u có th thì ch đ nh n i dung chuyên môn mà các cán b

ph i h p s làm trong đ tài đ t ng tính thuy t ph c v i ng i xem xét đ tài

t v n đ (justification / introduction): nêu nh ng v n đ h t s c c n b n liên quan

đ n v n đ nghiên c u qua l c kh o m t s tài li u có liên quan và nêu lên đ c nhu c u c n thi t c a đ tài đ giúp ng i đ c hi u đ c t i sao ph i ti n hành nghiên c u n y

M c tiêu c a đ tài (objectives): nêu đ c nh ng m c tiêu chính c a đ tài có th bao

g m m c tiêu lâu dài và m c tiêu tr c m t

K t qu c n đ t đ c (expected outputs): d ki n khi đ tài k t thúc thì s đ t đ c

nh ng k t qu nh th nào? và c n ph i đ c l ng hóa các k t qu

Các n i dung nghiên c u chính (activities): nêu lên nh ng n i dung nghiên c u chính

mà đ tài d ki n s làm

K ho ch ho t đ ng c a đ tài (workplan / timeframe): trình bày k ho ch theo th i

gian và n i dung công vi c đ ng i đ c có th hi u đ c ti n trình công vi c c ng nh nh ng

k t qu có th đ t đ c theo th i gian có th trình bày theo d ng s đ

D toán kinh phí và ph ng ti n (budget estimation and materials): nêu nhu c u kinh

phí c n th c hi n đ tài (chi phí ho t đ ng và ph ng ti n c n có)

Tài li u tham kh o (references): (n u có)

2 C NG CHI TI T ( RESEARCH PROJECT )

Là đ c ng đ th c hi n công vi c, trong m t đ c ng l n có th có nhi u đ c ng chi

ti t nh cho t ng n i dung nghiên c u c th c ng chi ti t g m các ph n sau:

Tên đ tài nghiên c u (title): gi ng nh đ c ng t ng quát, tên đ tài ph i ng n g n và

th hi n đ c m c tiêu th hi n đ c n i dung và k t qu k v ng s đ t đ c

t v n đ (justification / introduction): nêu nh ng v n đ h t s c c n b n liên quan

đ n v n đ nghiên c u qua l c kh o m t s tài li u có liên quan và nêu lên đ c nhu c u c n thi t c a đ tài đ giúp ng i đ c hi u đ c t i sao ph i ti n hành nghiên c u n y

L c kh o tài li u (reference / literature review): tùy vào t ng tr ng h p c th mà

ph n n y có th là m t hay hai đo n v n trong ph n đ t v n đ hay tách thành m t ph n riêng

H u h t các đ tài nghiên c u l n, hay đ c ng lu n v n / lu n án thì ph n n y đ c tách riêng Vì đ c ng chi ti t s mô t công vi c c a đ tài nên ph n l c kh o tài li u là r t quan

tr ng, nó giúp cho ng i đ c hi u đ c nh ng công vi c có liên quan đã đ c th c hi n, m c

đ đ t đ c c ng nh các ph ng pháp đã áp d ng Qua ph n n y ng i đ c s càng c ng c

nh n đ nh c a mình v m c tiêu, n i dung và ph ng pháp mà trong đ c ng nêu ra

V t li u và ph ng pháp nghiên c u (materials and methods): đây là ph n quan tr ng hàng đ u đ ng i đ c th hi n s tin t ng vào k t qu và k t lu n c a đ tài đ t đ c Chính

vì v y, ph n ph ng pháp đòi h i ph i vi t th t rõ ràng và chi ti t Các yêu c u chính là:

̇ n u là thí nghi m thì nêu rõ s thí nghi m ti n hành, s l n l p l i, ph ng pháp áp

d ng, v t t m u v t s đ c dùng trong nghiên c u

̇ n u là đ tài đi u tra thì ph i xác đ nh s m u thu (10-15% hay l n h n), chu n b và

th bi u m u, t p hu n, xác đ nh đ a đi m đi m đi u tra,

̇ nêu rõ các ch tiêu thu th p và ph ng pháp x lý và t t nh t là l ng hóa các ch tiêu

đ đánh giá chính xác và tùy theo t ng thí nghi m mà ch n ph ng pháp x lý phù

h p

K ho ch thh c hi n c a đ tài (workplan /timeframe): trình bày k ho ch th i gian

theo t ng n i dung công vi c nghiên c u k c th i gian x lý s li u và vi t báo cáođ ng i

đ c xem xét tính h p lý c a đ c ng

D trù kinh phí và v t t thi t b (budget estimation and materials): li t kê nhu c u

kinh phí c n cho ho t đ ng nghiên c u (chi phí hoá ch t, công lao đ ng, m u v t, ph ng ti n thí nghi p, ), nh ng trang thi t b c n thi t (máy móc, ) và có th mua t li u (mua s li u, sách v , )

Tài li u tham kh o (reference lists): li t kê nh ng tài li u tham kh o dùng cho vi c

chu n b đ c ng nghiên c u Ph ng pháp li t kê tài li u tham kh o xem ph n vi t báo cáo khoa h c

Ngoài ra, c ng nêu thêm ng i th c hi n đ tài, cán b ph i h p th c hi n công vi c và k

c ng i c v n cho đ tài trang bìa c a đ c ng

Ch ng 3:

Vi t báo cao khoa h c là m t công vi c r t quan tr ng mà không ph i d làm Qua báo cáo khoa h c s làm cho nhi u ng i hi u v công vi c c a ng i làm nghiên c u Không ph i bao gi m t nghiên c u có k t qu t t, s li u hay mà tr thành m t báo cáo hay M t báo cáo hay đòi h i ng i vi t ph i bi t cách phân tích s li u và vi t thành báo cáo, làm sao cho s

li u mình thu th p đ c phân tích h p lý, bi n s li u thành thông tin (xin l u ý là s li u (data) thì ch là s li u mà thôi không có ý ngh a gì c , khi mà s li u đ c x lý rút ra đ üc các nh n đ nh thì các nhân đ nh đó s là thông tin (information) thì m i có giá tr Vì v y m t báo cáo hay là báo cáo đó có nhi u thông tin rút ra t các nghiên c u Ê3 Có m t báo cáo t t

c n ph i qua hai b c: b óc chu n b và b c vi t bài

I B C CHU N B

1 L p k ho ch

có m t báo cáo khoa h c hay ng i vi t ph i xác đ nh rõ nh ng v n đ c n nêu trong bài báo cáo c a mình

2 Nh ng v n đ c n nêu trong báo cáo

M t bài báo cáo khoa h c hay đòi h i ph i có m t b c c m ch l c t đ u đ cu i Ph i có

k t lu n rõ ràng, chính xác và n u có ý ngh a v m t kinh t thì càng t t Ng i vi t ph i bi t liên h các k t lu n v i nh ng gi thuy t đã đ c nghiên c u K t lu n ph i th t ch c ch n không mang tính th m dò S li u ph i hoàn ch nh và có th công b đ c

C n ph i xem xét lo i hình báo cáo thích h p nh t đ công b k t qu c a mình Có th đó

là m t báo cáo khoa h c ng n hay dài ho c ch mang tính ch t trao đ i thông tin Có nhi u

tr ng h p các nhà nghiên c u chu n b báo cáo khi các nghiên c u đang ti n hành Vi c làm này th ng giúp h xác đ nh rõ ràng h n nh ng n i dung nghiên c u mà h c n ph i hoàn t t

3 Ch n t p chí mu n xu t b n

Ph i ch n nh ng t p chí thích h p v i n i dung c n công b Nh t là khi bài báo c a b n

có nhi u hình nh minh h a thì ph i xem xét đ n ch t l ng c a chúng khi báo cáo đ c xu t

b n C ng c n ph i tìm hi u th i gian xu t b n sau khi đã duy t là bao lâu, tính ph bi n c a

t p chí đó nh th nào có đ c li t kê trên ASFA hay BA không

4 Các b c chu n b

Ch n tác gi chung cho bài báo cáo, thông th ng m t tác gi s là ng i vi t chính,

nh ng ng i cùng nghiên c uvà nh ng ng i khác s đóng góp ý ki n cho n i dung và cách trình bày b n th o

Vi t tóm t t c a bài báo b ng cách di n đ t th t súc tích nh ng gi thuy t đ t ra, nh ng k t

qu thu đ c dùng đ lý gi i cho nh ng gi thuy t đó Sau cùng là nêu k t lu n và đánh giá ý ngh a c a chúng M i ý nên vi t ch ng 4 hàng

5 Ch n b c c c a bài vi t

Tham kh o h ng d n b c c bài vi t c a t p chí qui đ nh hay d a theo b c c c a nh ng bài báo đã đ c đ ng trên t p chí đó B c c thông th ng c a m t báo cáo khoa h c g m các

ph n: gi i thi u, v t li u và ph ng pháp nghiên c u, k t qu , th o lu n và tài li u tham kh o Tuy nhiên, c ng có nhi u b c c khác n a, có t p chí cho phép ng i vi t đính kèm ph l c trong báo cáo n u tác gi có s li u súc tích

6 T p h p ý cho bài vi t và phát th o bài vi t

Bài vi t đ c vi t b ng cách đ nh rõ ch đ s đ c th o lu n trong t ng ph n c a t ng

n i dung C ng có th tri n khai các ch đ và di n đ t b ng câu ch a các ý chính mu n di n

đ t cho t ng ch đ đó S p x p các ch đ mu n di n đ t và c n làm n i b t nh ng v n đ quan tr ng trong bài vi t N i dung c a t ng ph n c ng ph i t ng x ng v i nhau tránh

tr ng h p đ u voi đuôi chu t S p x p th b c cho m i ch đ nh ng không nên quá b n

b c

Khi xác đ ng các ph n thì vi t m i ph n c a bài vi t lên m t trang gi y, ghi nháp các ý chính nh ng v n đ có liên quan c a t ng ph n, và sau đó là các b ng, bi u đ hay các hình

nh c n trình bày và minh h a cho bài vi t Thu th p các tài li u tham kh o c n thi t

7 Trình bày các b ng, bi u đ và hình minh h a

Bi u b ng và hình nh là ph ng cách t t làm t ng tính h p d n c ng nh th hi n k t qu nghiên c u B ng, bi u đ và hình minh h a th ng bao g m t t c các d li u c a bài vi t

Ph i chú ý đ n các ch thi u sót c a d li u đ có nh ng s a đ i thích h p B ng, bi u đ và hình minh h a ph i th hi n rõ thông tin mà tác gi mu n trình bày Ng i đ c có th n m

đ c thông tin t các b ng, bi u đ và hình minh h a mà không c n đ c bài vi t do đó nh ng thông tin đã đ c trình bày qua b ng, bi u đ và hình minh h a thì không c n l p l i chi ti t trong bài vi t

C g ng cung c p càng nhi u thông tin nh ng chi m càng ít ch trong bài vi t và gi cho bài vi t càng đ n gi n d hi u càng t t Tùy theo đ c đi m c a s li u mu n di n đ t mà tác

gi có th ch n b ng hay bi u đ đ trình bày B ng s li u th ng đ c dùng đ bi u th các giá tr m t cách chính xác trong khi đó bi u đ l i cho th y xu h ng hay m i t ng quan

gi a các s li u

Hình nh đôi khi c ng c n thi t nh t là hình nh ph n ánh k t qu nghiên c u nh b ng gel, phôi tôm, cá nh ng tránh dùng các hình nh quá thông th ng mà không có nó thì ai

c ng bi t (ví d nh hình cá rô phi ch ng h n, thì h u nh ai c ng bi t cá rô phi nên không c n thi t ph i có)

8 Cách trình bày b ng s li u

Hình d ng, kích c và khung c a b ng ph i phù h p v i yêu c u c a t p chí và n i dung trình bày trong b ng ph i đ y đ , d hi u và không ph thu c vào ph n v n vi t Các b ng

ph i đ c đánh d u theo đúng th t đ c đ c p trong báo cáo và ph i có tiêu đ trình bày

đ y đ và ng n g n n i dung c a b ng Các c t s li u trong b ng ph i đ c s p x p sao cho

ng i đ c d dàng hi u đ c nh ng gì tác gi mu n trình bày, không c n thi t ph i s p x p các ý theo th t th i gian Các s li u dùng trong b ng ph i đ c làm tròn theo phép làm tròn

s và tính m c có ý ngh a g n nh t Tránh dùng s m trong các tiêu đ , nên chuy n s li u sang các đ n v t ng ng và vi t ký hi u đ n v trên tiêu đ c a c t Ví d : không nên dùng

10-3 ml mà nên dùng 1µl

Tránh dùng d u g ch n i (-) trong c t s li u Nên thay b ng s 0 ho c d u hoa th (*) hay các ký hi u khác n u đó không ph i là m t giá tr và ph i chú thích các ký hi u này cu i

b ng

Th ng kê là m t ph ng ti n r t t t đ rút ra nh ng nh n đ nh t k t qu nghiên c u Trong tr ng h p s li u đã đ c x lý th ng kê c n ph i nêu ý ngh a th ng kê c a chúng nh xác su t, ph ng sai hay đ l ch chu n Hi n nay có r t nhi u ph n m m th ng kê, tùy vào

m c đích và nhu c u c a t ng thí nghi m c th mà s d ng cho h p lý Tuy nhiên, có nh ng nghiên c u hay thí nghi m mà k t qu mang tính mô t thì không c n ph i x lý th ng kê Ví

d nh nh ng thí nghi m mô t m t lo i b nh trên cá, mô t m t ph ng pháp nghiên c u

m i

9 Hình minh ho

Bi u đ ho c hình minh h a và các chú thích c a chúng ph i là nh ng ph n riêng bi t không ph thu c vào ph n v n vi t và hoàn toàn di n đ t đ c n i dung mà không c n gi i thích gì thêm Ch nên ch n bi u đ ho c hình minh h a cho m t n i dung di n đ t mà không nên ch n c hai

Ch n d ng đ th (d ng đ ng, d ng c t, d ng bánh) đ trình bày c ng ph i đ c cân

nh c S d ng cùng m t ký hi u cho nhi u hình khác nhau trong cùng m t báo cáo Các hình

ph i đ c đánh d u theo đúng th t đ c đ c p trong báo cáo

II B C VI T BÀI

1 T a bài (title)

M t t a bài hay là t a bài làm cho ng i đ c đón đ c n i dung c a bài vi t, vì v y t a bài c n ph i súc tích, chính xác và hàm ch a n i dung M c tiêu chính c a vi c đ t t a bài là cung c p cho ng i đ c đ c càng nhi u thông tin càng t t, nên dùng nh ng thu t ng chính

ph n ánh n i dung bài vi t (key word), thu t ng ph n ánh ph n quan tr ng nh t c a bài vi t nên đ a vào t a bài Nên gi i h ng s t ng c a t a bài, tránh t a bài quá dài dòng N u

ng i đ c có s ch n l a bài vi t đ đ c thì th ng t a bài là y u t quy t đ nh đ u tiên đ i

v i h

Tóm l i t a bài nên: SÚC TÍCH, CHÍNH XÁC, CH A NG THÔNG TIN

KHÔNG DÙNG T TH A (KHÔNG C N THI T)

CÓ TÍNH MÔ T HAY TRÌNH BÀY

2 Tác gi và đ a ch (authors and addresses)

3 Tóm t t (Abstract)

Tóm t t là ph n mà ng i đ c s đ c ti p theo khi b thu hút b i t a bài Tóm t t c n ph i tóm l c r ràng nh ng ph n quan tr ng c a c a n i dung bài vi t Trong ph n tóm t t nên tránh đ a bi u b n hay đ th vào Tóm t t th ng kho ng 150-250 t v i 4 ph n chính g m: (i) m c tiêu c a báo cáo t c là nh ng gì d tính là mà có th đã th hi n trong ph n t a bài; (ii) mô t chung v ph ng pháp nghiên c u s d ng n u; (iii) tóm l c các k t qu nghiên

c u đã đ t đ c và giá tr c a nó nh ng không nên nêu nh ng v n đ còn m h ; và (iv) làm sáng t ý ngh a / giá tr c a c a k t qu và kh n ng ng d ng

Tóm l i tóm t t ph i nêu: M C TIÊU

(PH NG PHÁP, N U C N)

GIÁ TR C A K T QU VÀ KH N NG NG D NG

3 Gi i thi u (Introduction)

Nói chung, ph n gi i thi u ph i tr l i đ c câu h i “t i sao ph i làm nghiên c u n y? và

mu n đ t đ c đi u gì t nghiên c u / đ tài n y?” Vì th ph n gi i thi u ph i có 3 ph n chính sau: (i) t ng quan v đ tài nh m giúp ng i đ c hi u đ c b i c nh hi n t i c a c a đ tài; (ii) l c kh o các tài li u có liên quan và t ng h p theo trình t phát tri n c a v n đ đ

th y c s c a vi c d n đ n nghiên c u n y; và (iii) mô t r ràng m c tiêu c a nghiên c u

Gi i thi u nên ng n g n, và nh ng v n đ l c kh o đ u ph i có có c s (ngh a là ph i d n

ch ng đ c tác gi hay ngu n t li u)

Tóm l i gi i thi u ph i nêu: T NG QUAN / VI N CÃNH

T NG QUAN TÀI LI U

LU N C D N N NGHIÊN C U (TÍNH LOGIC)

MÔ T M C TIÊU C A NGHIÊN C U

4 V t li u và ph ng pháp nghiên c u (materials and methods)

Ph n n y r t quan tr ng vì nó s giúp cho ng i đ c th hi n m c đ tin c y vào k t qu nghiên c u c a tác gi Trong ph n n y ph i tr l i đ c câu h i: “dùng cái gì đ làm nghiên

c u? và đã làm cái gì?” Trong ph n n y ch c n mô t v t li u s d ng và ph ng pháp làm

mà không c n nêu ra nh n đ nh nào c , chính vì v y ph n n y t ng đ i d vi t Tuy nhiên,

c n ph i mô t chi ti t đ ng i đ c đánh giá tính chính xác và giá tr c a k t qu và có th l p

l i thí nghi m mà thu đ c cùng k t qu i v i tr ìng h p s d ng ph ng pháp khác hay

đi u ch nh ph ng pháp đã có thì ph i nêu rõ t i sao và lý gi i đ u đ nh ng lu n c đ ng i

đ c hi u m c tiêu c a ph ng pháp s d ng

V ph n v t li u: mô t nh ng v t li u s d ng nh hóa ch t (thành ph n, n ng đ ,

ph n tr m ho t tính, ), v t t , m u v t, trang thi t b , đ a đi m nghiên c u, đ ng i khác có

th h c t p và làm gi ng nh v y

Ph ng pháp: trong ph n ph n ph i tr l i đ c câu h i “đã làm gì? và làm b ng cách nào?” Mô t thí nghi m theo trình t logic, n u nh ph ng pháp s d ng đã đ c nhi u

ng i dùng hay ph bi n thì ch c n ghi tên ph ng pháp và tài li u tham kh o, đ i v i

ph ng pháp m i hay ph gn pháp có b sung thì ph i mô t k , t t nhiên nh ng cái gi ng nhau ch mô t m t l n T t c c n ph i mô t g n nh ng đ ng quên nh ng ph n quan trong

nh s thí nghi m, s nghi p th c, s l n l p l i, đi u ki n thí nghi m C ng c n mô t

ph ng pháp thu và x lý s li u (ph n m m gi?, ph ng pháp th ng kê s d ng?, )

Tóm l i v t li u và ph ng pháp ph i nêu:

V T LI U VÀ PH NG PHÁP

V t li u Ph ng pháp

Cái gì đã s d ng? Cái gì đã làm?

Cái gì? Th i gian, kích c , loài, nghi m th c đâu?

Nghi m th c 3

5 K t qu

Th c ra đây là ph n mô t đ n gi n v nghiên c u, bào hàm nh ng gì đã làm đ c trong nghiên c u, và có nhi u cách vi t v ph n n y M t trong nh ng cách là ch trình bày k t qu

mà không c n thi t ph i bình lu n v nó, ph n bình lu n s đ c trình bày trong ph n th o

lu n Có cách khác là gi i thích k t qu m t ch ng m c mà thôi, đ t o s liên k t gi a các

mô t k t qu nh ng s bình lu n sâu h n trong ph n th o lu n Ngoài ra, c ng có m t cách khác là k t h p c ph n k t qu và th o lu n v i nhau theo m i v n đ Cách n y th ìng phù

h p cho các báo cáo ng n và thí nghi m đ n gi n, và có th d b l n l n trong cách n y n u

nh ng i vi t không c n th n

C n l u ý là các k t qu trình bày ph i l u ý t i m c tiêu đã đ t ra ban đ u và nh ng v n

đ không liên quan đ n m c tiêu ban đ thì không nên nêu ra Trong m t vài tr ng h p có

th lo i b m t s k t qu ra kh i báo cáo nh ng ph i đ m b o l ng thông tin mà báo cáo

mu n đ t t i Trình bày c n theo m t trình t logic t ng v n đ thu n ti n cho th o lu n

ph n sau

Cách th c dùng đ th , bi u đ và bi u b ng: Bi u b ng và hình nh là ph ng cách t t

làm t ng tính h p d n c ng nh th hi n k t qu nghiên c u Tuy nhiêu, tùy theo lo i s li u

và ý đ nh th hi n ý ngh a c a s li u mà ch n cách th hi n b ng b ng hay đ th Ví d , n u