Giáo dục thái độ thẩm mĩ cho trẻ

Việc giáo dục thái độ thẩm mĩ phải tính đến những đặc điểm cá nhân của chủ thể, bởi vì không làm như thế thì không thể đảm bảo nâng cao trình độ giáo dục và phát triển của việc giáo dục đó. Tốt hơn là nên giải quyết vấn đề giáo dục thái độ thẩm mĩ theo những tài liệu hoạt động nghệ thuật.

Giáo dục thái độ thẩm mĩ cho trẻ

Quan điểm tổng hợp với giáo dục, do Đại hội Đảng lần thứ XXV nêu lên, là cơ sở phương pháp luận cho sự phát triển toàn diện của thế hệ trẻ Quan điểm tổng hợp đòi hỏi phải xem xét quá trình sư phạm trong mối liên hệ qua lại và trong sự phụ thuộc qua lại của tất cả các mặt của nó Bằng cách đó mà thực hiện một trong những qui luật cơ bảncủa phép biện chứng Mác - Lênin

Quan điểm tổng hợp với giáo dục, trong đó có giáo dục thẩm

mĩ, gắn chặt với việc xác định những mối liên hệ có tính chất hệ thống trong lí luận Nhưng bởi vì đó là một hiện tượng chính thể có những thành phần khác nhau, nên cần xác định cái chung của các thành phần ấy cũng như cái riêng của mỗi thành phần Tất cả những thành phần giáo dục thẫm mĩ đều tác động qua lại chặt chẽ với nhau, tuy rằng một só thành phần này là chủ yếu Chúng tác động đến nhân cách mỗi đứa trẻ nói, thông qua những nhu cầu, hứng thú của nó, tuỳ theo những khả năng lứa tuổi và cá nhân

Nói chung những dấu hiệu chính của tính hệ thống của lí luận giáo dục thẫm mĩ là những dấu hiệu sau đây: tính chỉnh thể của giáo dục thẫm mĩ với tư cách một bộ phận của cơ cấu giáo dục và phát triển toàn diện; vai trò quyết định của những nhiệm vụ giáo dục trong việc phát triển mĩ học của trẻ em; tập hợp của tất cả các phương tiện giáo dục và các hình thức tổ chức hoạt động nghệ thật cho trẻ với vai trò hướng dẫn của người lớn, ảnh hưởng qua lại giữa các bộ phận của hệ thống ấy

Khái niệm "thái độ" trong tâm lí học được lí giải như là mối

liên hệ giữa con người với hiện thực Tất nhiên thái độ phản ánh cả tập hợp động cơ, cả tình cảm, cả ý thích Trong lí luận giáo dục

thẫm mĩ, phần lớn các nhà nghiên cứu nhấn mạnh vai trò của thái

độ thẩm mĩ trong sự phát triển thích hợp của trẻ

Thái độ thẩm mĩ của trẻ đối với việc thực hiện là một hệ thống hoàn chỉnh của những mối liên hệ cá nhân, có chọn lọc của trẻ với những phẩm chất thẩm mĩ của hiện thực Thái độ thẫm mĩ của trẻ bao gồm phản ứng xúc cảm của trẻ đối với cái tuyệt vời, những cảm xúc tốt lành, hoạt động sáng tạo của trẻ, nguyện vọng biến đổi chung quanh vừa sức mình, cũng như sự đánh giá kết hợp đẹp đẽ, hài hoà về màu sắc, âm thanh

Khía cạnh thẫm mĩ ảnh hưởng đến những việc xác định khâu chủ yếu của cơ cấu nhân cách hoàn chỉnh Nhưng điều đó không

có nghĩa là nhân tố thẫm mĩ tách rời nhân tố trí tuệ và đặc biệt tách khỏi nhân tố đạo đức Việc giáo dục thái độ thẩm mĩ phải tính đến những đặc điểm cá nhân của chủ thể, bởi vì không làm như thế thì không thể đảm bảo nâng cao trình độ giáo dục và phát triển của việc giáo dục đó Tốt hơn là nên giải quyết vấn đề giáo dục thái độ thẩm mĩ theo những tài liệu hoạt động nghệ thuật

Để hình dung rõ hơn vấn đề này, cần phải xây dựng một mẫu hình về thái độ thẩm mĩ đối với nghệ thuật và do đó đối với hiện thực (bởi vì hiện thực phản ánh vào nghệ thuật) sao cho nó phản ánh dưới hình thái sơ lược toàn bộ tập hợp những thành phần chủ yếu của sự phát triển nghệ thuật của trẻ Sử dụng hình mẫu ấy, chúng ta có thể hiểu được và do đó, có thể điều khiển được sự phát triển của trẻ, dựa vào tính độc đáo cá nhân của trẻ

Có thể nêu lên ba thành phần cơ bản của hình mẫu ấy (đây chỉ có tính chất ước lệ) và điều chủ yếu là những mối liên hệ chặt chẽ giữa các thành phần ấy

Thành phần cơ bản thứ nhất - năng lực cảm xúc tình cảm Trẻ cảm xúc trước một hình tượng nghệ thuật, tự tin vào điều đó và tự mình hành động trong một hoàn cảnh tưởng tượng Trẻ dường như

là người cùng tham gia các sự kiện, hiện tượng được diễn đạt trong các tác phẩm nghệ thuật Việc cùng cảm xúc về mặt tình cảm đó nảy sinh đúng lúc với mức biểu hiện có thể có thể của lứa tuổi, thúc đẩy sự phát triển định hướng động cơ đối với hoật động nghệ thuật Lúc đầu đó là tình cảm định hướng, sau đó là sự nảy sinh những ưa thích, hứng thú, và dần dần hình thành ra xu hướng đạo đức thẩm mĩ

Thánh phần thứ hai của thái độ thẩm mĩ đối với nghệ thuật là năng lực tích cực chiếm lĩnh kinh nghiệm nghệ thuật, học hỏi độc lập và hành động tìm kiếm Kinh nghiệm nghệ thuật truyền vào trẻ em khác nhau Trẻ nắm được một số tri thức sơ đẳng về một số loại hình nghệ thuật khác nhau và những phương tiện thể hiện

-mô tả các loại hình nghệ thuật, nắm được những thói quen thực tiễn, nắm được những phương thức hành động độc lập và sáng tạo Điều chủ yếu là nắm được nhưng hành động tìm tòi ấy, vì những hành động này cho phép trẻ độc lập di chuyển và áp dụng cái đã nắm được vào những hoàn cảnh mới Sự phát triển về những năng lực chiếm lĩnh tích cực và áp dụng kinh nghiệm độc lập của mình nói lên trình độ dạy dỗ

Thành phần thứ ba là những năng lực nghệ thuật và sáng tạo riêng biệt phát triển trong quá trình nắm những phương thức hoạt động như cảm thụ, biểu diễn và sáng tạo Trẻ dần dần chuyển từ những ưa thích, hứng thú, đánh giá đầu tiên sang một thái độ đánh giá có ý thức Trong trường hợp này, chúng ta nói tới một trình độ phát triển nghệ thuật nhất định

Như vậy trong khi thực hiện quan điểm chỉnh đối với nhân cách trẻ, có thể áp dụng hình mẫu chung của thấi độ thẩm mĩ đối với nghệ thuật và lí luận, như một nhân tố quyết định sự phát triển thẩm mĩ của trẻ

Nhưng bởi vì việc đa nêu lên ba thành phần cơ bản của hình mẫu mang tính chất chung, nên cần phải phân tích những phẩm chất, những năng lực của trẻ chi phối sự phát triển năng lực của trẻ mang tính chất chung, nên cần phải phân tích những phẩm chất, những năng lực của trẻ chi phối sự phát triển thẩm mĩ của

nó đối với xung quanh Mức độ giáo dục đạo đức - thẩm mĩ đòi hỏi trước thuết phải phát triển lĩnh vực cảm xúc của trẻ, phát triển những hứng của nó Trẻ nắm được những phương thức hành động độc lập và sáng tạo là chỉ tiêu về sự phát triển năng lực chiếm lĩnh kinh nghiệm nghệ thuật Và cuối cùng, từ thành phần thứ ba trong tập hợp chung cần phải nêu bật lên những năng lực cần thiết để thực hiện thành công hoạt động ngôn ngữ nghệ thuật, âm nhac, tạo hình và sân khấu

Để thực hiện tốt hơn nhiệm vụ giáo dục thái độ thẫm mĩ, cần phải vạch rõ nội dung đại thể của thể của nó cho trẻ em thuộc mỗi lứa tuổi và áp dụng vào những tình thức tổ chức hoạt động khác nhau của trẻ Những tài liệu về mặt này đã được trình bày trong nhiều công trình nghiên cứu Tất nhiên, khó theo dõi những thái

độ đánh giá, những hứng thú, những năng lực hơn là những kết quả dạy tri thức và kĩ năng Vạch ra trình tự phát triển về mặt này cũng khó hơn Kết quả dạy dỗ nhìn thấy hơn Việc nêu lên những tri thức và thói quen thường rõ hơn và quen hơn Đó là lẽ tại sau khi nêu lên trong chương trình một nhóm yêu cầu chuẩn bị cho trẻ

em "thể hiện năng lực nghe âm nhạc và nghe thơ", chẳng hạn, thì

ngya nó phải giải thích: "phải chú trọng thuần tuý vào ngữ điệu, xác định xem bài hát có được hát đúng không, phân biệt được những âm thanh cao hơn và thấp hơn, điều chỉnh cường độ và cao

độ của chúng, điều chỉnh sự thay đổi nhịp độ trong bài hát, trong việc đọc thơ" Như vậy những phẩm chất những phẩm chất và năng lự đwocj giáo dục, được xác định một cách cụ thể có tính đến trình độ phát triển của tâm lứa tuổi và đặc điểm cảm xúc thẩm mĩ

Sự phát triển những quá trình tâm lí và những phẩm chất của nhân cách, có mụch đích giáo dục thẩm mĩ đói vơi xung quanh diễn ra trong tuổi mẫu giáo một cách ít rõ rệt, theo nhưng nhịp độ chậm chạp và dưới một hình thức riêng biệt Chẳng hạn đứa trẻ nhỏ chơi những trò chơi có chủ đề theo sáng kiến của cô giáo, hay với sự giúp đỡ của cô, tức là khi trẻ chưa nắm được những phương thức hành động độc lập, thì trẻ lên 4 tuổi thường nghĩ ra chủ đề chưoi của chúng Ý định của những trẻ lên 5 phức tạp hơn và thú

vị hơn, sự phát triển của những hành động mang tính rộng lớn, còn trẻ mẫu giáo lớn hơn thì làm điều đó một cách sáng tạo hơn, nhanh trí hơn tìm được cách giải quyết đọc đáo và biểu diễn các vai trò khác một cách truyền cảm hơn

Các yêu cầu dần trở nên phức tập hơn và bắt đầu từ những yêu cầu đơn giản vừa sức Tất nhiên những đặc điểm cá nhân của trẻ đôi khi cho phép chúng "vượt qua những tiêu chuẩn ấy" Do thực hiện những yêu cầu đơn giản nhất, ở trẻ mẫu giáo nhỏ hình thành ra cảm giác về nhịp điệu, hình thức, màu sắc Bởi vì để biết vui sướng trước vẻ đẹp về hình thức, biết phân biệt những kết hợp

âm thanh, màu sắc, lưòi nói và thích thú với điều đó, thì phải trãi qua một chặng đường dài tích luỹ những ấn tượng thẫm mĩ sơ đẳng, cần phải có một trình độ hình thành nhất định về những

khác biệt về thị giác và thính giác tinh tế, phải có sự một sự phong phú nhất định về quá trình cảm xúc và nhận thức Chặng đường dài đó đi lên từ những biểu hiện nhỏ bé ban đầu và trải qua nhiều giai đoạn

Chương trình giáo dục thẩm mĩ được thực hiện trong quá trình trẻ ở vườn trẻ và trong những điều kiện có những hình thức

tổ chức hoạt động khác nhau của trẻ - trò chơi, học tập, lao động, giải trí, hội hè

Trò chơi là một phương tiện quý báu và cần thiết cho sự phát triển nhân cách của trẻ Đó là một hoạt động mà trong quá trình

nó biểu hiện đặc biệt đầy đủ, thoải mái và rõ ràng thiên hướng, hứng thú và năng lực khác Nhờ tính phong phú về nội dung và hình thức (trò chơi sắm vai - có chủ đề, trò chơi xây dựng, trò chơi giáo dục, trò chơi vận động), nên trò chơi góp phần biểu hiện những phẩm chất thẩm mĩ của trẻ Trong những trò chơi sắm vai

có chủ đề, trẻ cố tìm ra một chủ đề, hình dung ra điều mình muốn diễn đạt và những gì mình phải chuẩn bị cho trò chơi (một đồ vật, một thiết bị) Trẻ phân phối các vai, lựa chọn đồ chơi, dựa vào tính truyền cảm về một mặt bên ngoài của đồ chơi Trẻ bàn với nhau xem ai có thể đóng vai ấy tốt hơn cả Trẻ cố diễn đạt các hình ảnh một cách truyền cảm, thay đổi ngữ điệu, giọng nói, cử động, ăn mặc khác đi và thay đổi các chi tíêt quần áo Trong các trò chơi của mình, trẻ sử dụng những ấn tượng đã nhận được trong các buổi học nghệ thuật Trẻ hát ru em khi chú búp bê ngủ, trẻ mở rộng chủ đề, đóng các vai bằng cách dựa vào kinh nghiệm trò chơi diễn kịch và trò chơi âm nhạc Như vậy, vốn dự trữ ấn tượng, tri thức, kĩ năng, mà trẻ nhận được trong các buổi học nghệ thuật của trẻ thực hiện một cách độc lập trong trò chơi

Sáng kiến, sự bày đặt độc lập là cần thiết trong các trò chơi xây dựng, khi những năng lực kết hợp đường nét, hình khối, màu sắc cho thật đẹp được biểu lộ đặc biệt

Trong các trò chơi giáo dục, các cảm giác và tri giác về nhìn, nghe và vận động cơ bắp được điều khiển: trẻ nhận biết độ cao và

âm sắc của những đồ chơi âm nhạc, đối chiếu và phân biệt các hình thức và màu sắc trong các tranh vẽ và tranh ghép, trẻ nghĩ ra những cử chỉ, lời nói, nhịp điệu trong các trò chơi bằng lời

Trong các trò chơi hoạt động, trẻ hát múa những bài hát có tác dụng phát triển tính nhịp điệu; tập tính khéo léo, tính duyên dáng của các cử động, tập định hướng trong không gian và thời gian Tất cả những phẩm chất ấy đều có tính chất căn bản đối với

sự phát triển thẩm mĩ của trẻ

Các trò chơi giải trí có một vai trò riêng trong sinh hoạt vườn trẻ Tác dụng chủ yếu của trò chơi ấy là đem lại niềm vui trong cuộc sống trẻ em, đem lại cho chúng những ấn tượng tươi sáng, cho phép chúng biểu hiện tính tích cực sáng tạo, tính chủ động và các năng lực người lớn biểu diễn các vở nghệ thuật sân khấu cho trẻ xem (sân khấu rối, hoà nhạc, điện ảnh trẻ em, ) Nhưng khi cảm thụ những vở diễn ấy từ những tuổi bé nhỏ trẻ đã ham thích tham gia vào đó, lúc đầu là chỉ hưởng ứng theo lời của người lớn hướng dẫn và dần dần tham gia những hành động tích cực hơn: thảo luận về vở diễn, chuẩn bị những vật tượng trưng, điều khiển con rối Trẻ tham gia những biểu diễn cá nhân và tập thể có sức truyền cảm, ở chúng hình thành ra những thói quen nghe có văn hoá, sự bày đặt cũng như năng lực tham gia xây dựng chương trình, phân các vai một cách công bằng phát triển lên

Những ngày hội về xã hội chiếm vị trí đặc biệt trong giáo dục thẩm mĩ Những ngày hội ấy giáo dục tình cảm yêu nước Được tiếp xúc với nội dung, tư tưởng - tình cảm của những ngày hội ấy, trẻ cảm thấy đặc biệt gần gũi với môi trường xã hội và thấy mình

có quan hệ với môi trường đó Những ngày hội truyền thống như trồng cây xanh năm mới và đưa trẻ đến trường đều được cử hành trong tất cả các nhà trẻ Do nội dung ngày hội được thể hiện bằng những hình tượng thú vị và tươi sáng, bằng những phương tiện của nhiều loại nghệ thuật (ca hát, âm nhạc, thơ ca, ăn mặc đẹp, trang trí trong phòng đẹp) nên những ngày hội ấy để lại trong trẻ một ấn tượng mạnh mẽ và được chúng nhớ mãi Trẻ tham gia các ngày hội, tỏ rõ những năng lực nghệ thuật của mình

Chức năng của hoạt động nghệ thuật độc lập là hết sức quan trọng đối với việc giáo dục thái độ thẩm mĩ đối với đời sống Thông thường chức năng ấy nảy sinh và phát triển lên trong những điều kiện của trò chơi sắm vai có chủ đề cũng như hình thức những bài tập nhảy múa và sân khấu nghiệp dư Trẻ tham gia trang trí các góc chơi của mình: vẽ, nặn, cắt dán Chúng nghe những đĩa nhạc, xem tranh, xem minh hoạ trong sách Điều chủ yếu là tất cả những hoạt động ấy nảy sinh từ sáng kiến của trẻ, kích thích những yêu cầu, hứng thú nghệ thuật của trẻ và thúc đẩy chúng thể hiện những ấn tượng sống của mình, thể hiện những nhu cầu cảm xúc nghệ thuật của mình Đó là lẽ tại sao thực tiễn ấy của trẻ này sinh có sáng kiến của chúng lại là bằng chứng cho sự hình thành thái độ thẩm mĩ đối với xung quanh

Giáo dục thẩm mĩ đối với lao động, đặc biệt là cho trẻ mẫu giáo, gặp những phức tạp không nhỏ Tất nhiên sự tham gia của trẻ và hoạt động lao động bị hạn chế Vấn đề là giáo dục thái độ

tích cực đối với lao động ở những cảm xúc thẩm mĩ đóng một vai trò kích thích quan trọng Sự chú ý của trẻ được hướng vào chỗ làm sao cho trẻ cảm thấy, nhận rõ ý nghĩa của những cố gắng tập thể khi thực hiện nhiệm vụ lao động, cũng như vẻ đẹp của quá trình nhịp nhàng có phối hợp chặt chẽ của lao động Nhìn thấy người lớn làm được những vật đẹp đẽ như thế nào, tự nhiên được cải tạo đẹp như thế nào do kết quả lao động của người lớn

Trẻ mẫu giáo được tiếp xúc với lao động, về mặt này có thể

và phải gây nên ở trẻ một thái độ thẩm mĩ đối với hoạt động ấy, bằng cách tập cho trẻ sử dụng, một cách có hệ thống những đồ chơi, những đồ vật sinh hoạt khác nhau, những tài liệu giáo khoa trong những buổi học, làm cho trẻ thấy rõ ràng nếu mọi việc được làm với lòng mong muốn, với sự thận trọng thì có thể làm đẹp, làm tốt như thế nào, trẻ còn cảm thấy được sự hài lòng thẩm mĩ trong khi tham gia quét dọn nhà, sân, trong khi chế tạo các đồ vật

từ những nguyên vật liệu tự nhiên

Nói rõ nhất là sự thống nhất giữa cái thẩm mĩ và cái đạo đức khi cho trẻ làm quen với những hiện tượng xã hội

Xây dựng nhà cửa, cầu cống, sân vận động, trồng cây ở thành phố và làng mạc, trang trí đường phố - đó là những điều quý báu để giáo dục cho trẻ niềm vui va lòng tự hào về tổ quốc mình

Ở trẻ nảy sinh tính hiểu biết, tính thích thưởng thức những hiện tượng ấy - do đó mà hình thành ra những ấn tượng đầu tiên về vẻ đẹp đời trong đời sống

Nhưng trước mắt trẻ không chỉ hiện lên những dấu hiệu bên ngoài của các đối tượng Trẻ còn được làm quen với tính chất của những quan hệ giữa người với người trong quá trình lao động và sinh hoạt Duy trì những quan hệ đúng đắn với xung quanh, kiểm

tra hành vi của mình, độc lập và vui vẻ thực hiện các quy tắc hành

vi trong các buổi học - tất cả những điều đó gây ra ở trẻ cảm giác thoả mãn vì trẻ cảm thấy mình là một thành viên của một tập thể hoà thuận Những cơ sở đạo đức của tình cảm cũng hình thành trong sự thống nhất với cơ sở thẩm mĩ thể hiện ở hành vi

Các buổi học, như là một hình thức tổ chức dạy dỗ đem lại khả năng hình thành thái độ thẩm mĩ của trẻ đối với tài liệu, đối với bản thân quá trình học Hơn nữa, vấn đề không phải chỉ là nói tới các buổi học âm nhạc, vẽ, thơ ca, mà tài liệu về các buổi học này trực tiếp nhằm thoả mãn những yêu cầu nghệ thuật Thái độ thẩm mĩ có thể được giáo dục trong cả quá trình học nằhm phát triển những biểu tượng toán học, nhằm làm quen với hiện tượng

xã hội và tự nhiên, Thái độ ấy có thể biểu hiện cả đối với nội dung bản thân tài liệu (như đã nhận xét ở trên) cũng như đối với quá trình dạy đối với tài liệu giáo khoa trực quan Chẳng hạn cô giáo hướng dẫn bài học theo một nhịp độ hợp lí, rõ ràng, mạch lạc Cô giáo kết hợp tốt những lời giải thích, những câu hỏi minh hoạ Trẻ cảm thấy thoả mãn về tất cả những gì đang diễn ra Trẻ sẵn sàng thực hiện các bài tập một các hứng thú Thiết bị của mỗi buổi học cũng phải đáp ứng không chỉ với những nhiệm vụ học tập thực dụng mà cả với những yêu cầu nghệ thuật Trẻ cảm thấy thoả mãn, nếu khi học toán chẳng hạn, trẻ sử dụng những tài liệu giáo khoa có màu sắc, hình thức đẹp, có nội dung hấp dẫn

Trong quá trình các buổi học nghệ thuật, mọi nhiệm vụ giáo dục thẩm mĩ được thực hiện một cách đầy đủ, có mục tiêu rõ ràng

và có hệ thống nhất định Ở trẻ sẽ phát triển tính cảm thụ vì chúng ghi nhớ, hiểu rõ tác phẩm nghệ thuật, phân biệt được những nét rực rỡ, căn bản nhất trong đó Khi hát, vẽ, đọc thơ trẻ