skkn tích hợp môn văn với sinh học THPT

skkn tích hợp môn văn với sinh học

MỤC LỤCDanh mục Trang

1 Tích hợp Văn học Việt nam vào các khâu của quá trình dạy học Sinh

Phần I: ĐẶT VẤN ĐỀ

I Lí do chọn đề tài

Trong Luật Giáo dục (2015), điều 28.2 ghi rõ: “Phương pháp giáo dục phổthông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợpvới đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả nănglàm việc theo nhóm; rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác độngđến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh”

Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn, ban chấp hành trung ương Đảng đã ra Nghịquyết số: 29-NQ/TW (2013) về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, nhấnmạnh phải tiếp tục đổi mới mạnh mẽ và đồng bộ: mục tiêu, nội dung, chương trình,phương pháp dạy học, phương pháp thi, kiểm tra và đánh giá kết quả giáo dục, đàotạo Trong đó đổi mới phương pháp dạy học được đặt lên hàng đầu và dạy học tíchhợp là một xu thế tất yếu để chuẩn bị cho việc thực hiện chương trình giáo dục phổ

thông mới từ năm học 2018 trở đi

Thực tiễn dạy học nhiều năm ở trường phổ thông cho thấy: Đổi mới phươngpháp dạy học dù có thể theo các cách thức khác nhau nhưng đều phải “tác động đếntình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh” thì khi đó mới gọi là thànhcông Văn học với những đặc thù riêng, vừa có giá trị bổ ích, vừa có giá trị hấp dẫnnên việc tích hợp văn học vào dạy học là một trong những phương pháp gây hứng thúhọc tập bộ môn cho học sinh hết sức hiệu quả Chính vì vậy, dù có mức độ nhiều ít làkhác nhau thì mỗi giáo viên đều sử dụng tích hợp văn học làm “công cụ” cho phươngpháp dạy học bộ môn của mình

Tích hợp tục ngữ, thành ngữ và ca dao (một thể loại của văn học dân gian Việtnam) vào dạy học Sinh học THPT, được các đồng nghiệp rất quan tâm trong đổi mớiphương pháp dạy học bộ môn và có rất nhiều chuyên đề, sáng kiến kinh nghiệm trêninternet Có chuyên đề đưa ra địa chỉ lồng ghép tục ngữ, thành ngữ và ca dao (dạy ởđâu) chứ chưa đưa ra phương pháp lồng ghép (dạy như thế nào) trong phương phápdạy học bộ môn Có chuyên đề đã chỉ ra cách lồng ghép tục ngữ, thành ngữ và ca daovào dạy học một phần nào đó của chương trình Sinh học THPT

Thực tiễn dạy học Sinh học qua nhiều năm, tôi nhận thấy tích hợp tục ngữ,thành ngữ và ca dao vào dạy học chương trình Sinh học THPT là cần thiết nhưngchưa đủ, vì không phải bất cứ nội dung nào, bài học nào trong chương trình Sinh họcTHPT cũng có thể tích hợp tục ngữ, thành ngữ và ca dao được Tích hợp Văn họcViệt nam, bao gồm văn học dân gian và văn học viết với nhiều thể loại khác nhaunhằm tăng phổ tích hợp, tăng tính đa dạng và linh hoạt trong phương pháp dạy họcSinh học; đồng thời làm “mềm hóa” kiến thức Sinh học được xem là một bộ mônkhoa học tự nhiên khó hiểu và khô khan, từ đó giúp các em học sinh có sự hứng thúhơn, tích cực hơn trong học tập bộ môn Sinh học

Từ những lí do trên, tôi mạnh dạn viết đề tài “Tích hợp Văn học Việt nam vào

dạy học Sinh học THPT”

II Mục tiêu, nhiệm vụ, phương pháp nghiên cứu

1 Mục tiêu nghiên cứu

- Tích hợp Văn học Việt nam vào dạy học Sinh học THPT để khơi gợi chohọc sinh niềm hứng thú, say mê trong học tập bộ môn, góp phần nâng cao chất lượngdạy - học môn Sinh học ở trường THPT

- Giúp các đồng nghiệp tham khảo để có thể vận dụng tốt hơn trong công tácgiảng dạy bộ môn Sinh học THPT

2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu các thể loại văn học Việt nam có thể tích hợp vào dạy học Sinh

học THPT

- Nghiên cứu phương pháp tích hợp Văn học Việt nam vào dạy học Sinh họcTHPT

3 Phương pháp nghiên cứu

- Kết hợp giữa phương pháp lí luận và phương pháp phân tích, tổng kết thực

tiễn

- Kết hợp giữa phương pháp phân tích, tổng hợp lí thuyết và phương phápthống kê thực nghiệm

III Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu là xây dựng phương pháp tích hợp các thể loại vănhọc Việt nam vào dạy học Sinh học THPT ở các lớp được phân công giảng dạy

- Phạm vi nghiên cứu: áp dụng phương pháp tích hợp Văn học Việt nam vàodạy học Sinh học THPT trong các năm học 2014-2015 và 2015-2016

Phần II : GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

I Cơ sở lí luận

1 Quan niệm và các phương pháp tích hợp

- Quan điểm tiếp cận tích hợp cho phép xem xét các sự vật, hiện tượng trong

một cách nhìn tổng thể đang trở thành xu hướng tất yếu trong thời đại ngày nay Tínhtích hợp thể hiện qua sự huy động, kết hợp, liên hệ các yếu tố có liên quan với nhaucủa nhiều lĩnh vực để giải quyết có hiệu quả một vấn đề và thường đạt được nhiềumục tiêu khác nhau Trong giáo dục, tích hợp kiến thức và dạy học tích hợp là cơ bảnnhất

+ Tích hợp kiến thức là sự liên kết, kết hợp, lồng ghép tri thức các khoa họckhác nhau thành một tập hợp kiến thức thống nhất

+ Dạy học tích hợp là quá trình dạy học trong đó có sự lồng ghép, liên hệnhững tri thức khoa học, những quy luật chung gần gũi với nhau, qua đó người họckhông chỉ lĩnh hội được tri thức khoa học của môn học chính mà cả tri thức của khoahọc được tích hợp, từ đó hình thành cho người học cách nhìn khái quát hơn đối vớicác khoa học có cùng đối tượng nghiên cứu, đồng thời có được phương pháp xem xétvấn đề một cách logic, biện chứng

- Theo nhiều tác giả, tích hợp có hai dạng là: lồng ghép và liên hệ

+ Dạng lồng ghép: kiến thức của khoa học được tích hợp là kiến thức có sẵn và

là một bộ phận cấu thành (một bài học, một mục ) trong bộ môn khoa học chính.Nếu theo cách hiểu này thì chương trình Sinh học THPT hiện tại không có sự tíchhợp dạng lồng ghép kiến thức Văn học

+ Dạng liên hệ: kiến thức của khoa học được tích hợp không có trong SGKSinh học rõ ràng như là một bài học, một mục và nếu chỉ “nhìn bề ngoài” thì chưa

có sự liên quan giữa kiến thức Văn học và bài học Sinh học Nhưng thực tế nhiều nộidung Sinh học ít nhiều có liên quan đến kiến thức Văn học nên nói tích hợp Văn họcvào dạy học Sinh học THPT chính là dạng tích hợp này Tích hợp theo kiểu liên hệchính là dạy học tích hợp, bởi vì về mặt kiến thức thì kiến thức Văn học không cótrong bài Sinh học, nhưng thông qua quá trình dạy học thì giáo viên với “vốn” kiếnthức văn học cùng với sự “nhạy cảm” và nhiệt huyết của mình sẽ lựa chọn nội dungkiến thức Văn học, phương pháp dạy học phù hợp với nội dung bài học

2 Các thể loại Văn học Việt nam có thể tích hợp vào dạy học Sinh học THPT

Văn học Việt nam bao gồm các sáng tác ngôn từ với hai bộ phận lớn có quan

hệ mật thiết với nhau: văn học dân gian và văn học viết

2.1 Văn học dân gian

Văn học dân gian là các sáng tác tập thể và truyền miệng của nhân dân laođộng Cũng có trường hợp người tri thức tham gia sáng tác văn học dân gian, nhưngcác sáng tác đó phải tuân thủ những đặc trưng của văn học dân gian và trở thành tiếngnói tình cảm chung của nhân dân

Văn học dân gian có những đặc tính tiêu biểu: tính truyền miệng, tính tập thể

và sự gắn bó với các sinh hoạt khác nhau trong đời sống

Văn học dân gian có các thể loại chủ yếu: thần thoại, sử thi, truyền thuyết,truyện cổ tích, truyện ngụ ngôn, truyện cười, tục ngữ, thành ngữ, câu đố, ca dao, dân

ca, vè, truyện thơ, chèo…

- Thần thoại: là tác phẩm tự sự dân gian thường kể về các vị thần, nhằm giải

thích tự nhiên, thể hiện khát vọng chinh phục tự nhiên và phản ánh quá trình sáng tạovăn học của con người thời cổ đại

- Sử thi: là tác phẩm tự sự dân gian có quy mô lớn, sử dụng ngôn từ có vần,

nhịp, xây dựng nghệ thuật hoành tráng, hào hùng để kể về một hoặc nhiều biến cố lớndiễn ra trong đời sống cộng đồng của cư dân thời cổ đại

- Truyền thuyết: là tác phẩm tự sự dân gian kể về sự kiện và nhân vật lịch sử

(hoặc có liên quan đến lịch sử), phần lớn theo xu hướng lí tưởng hóa, qua đó thể hiện

sự ngưỡng mộ và tôn vinh của nhân dân đối với những người có công với đất nước,dân tộc hoặc cộng đồng cư dân của một vùng Bên cạnh đó cũng có những truyềnthuyết vừa đề cao, vừa phê phán nhân vật lịch sử

- Truyện cổ tích: là tác phẩm tự sự dân gian mà cốt truyện và hình tượng được

hư cấu có chủ định, kể về số phận con người bình thường trong xã hội, thể hiện tinhthần nhân đạo và lạc quan của nhân dân lao động

- Truyện ngụ ngôn: là tác phẩm tự sự dân gian ngắn, có kết cấu chặt chẽ, thông

qua các ẩn dụ (phần lớn là hình tượng loài vật) để kể về những sự việc liên quan đếncon người , từ đó nêu lên triết lí nhân sinh quan hoặc những bài học kinh nghiệm vềcuộc sống

- Truyện cười: là tác phẩm tự sự dân gian ngắn, có kết cấu chặt chẽ, kết thúc bất

ngờ, kể về những sự việc xấu, trái tự nhiên trong cuộc sống, có tác dụng gây cười,nhằm mục đích giải trí, phê phán

- Tục ngữ: là những câu nói ngắn gọn, hàm súc, phần lớn có hình ảnh, vần, nhịp,

đúc kết kinh nghiệm thực tiễn (tự nhiên, lao động, sản xuất, xã hội), thường đượcdùng trong giao tiếp hằng ngày của nhân dân

- Thành ngữ: là một loại cụm từ cố định, có những đặc điểm riêng về mặt cấu tạo

và ý nghĩa Cụ thể, về cấu tạo, các yếu tố trong thành ngữ có quan hệ chặt chẽ, cốđịnh, tạo thành một khối vững chắc, khó có thể chèn xen một yếu tố khác từ ngoàivào Về mặt nghĩa, cả thành ngữ tập trung biểu thị một sự vật, hiện tượng, một kháiniệm Nghĩa của thành ngữ là nghĩa chung, nghĩa toàn khối, đồng thời mang tính biểutrưng, tính hình tượng Nghĩa của thành ngữ được hình thành từ nghĩa đen của từ ngữtạo thành, nhưng đã chuyển nghĩa (theo cách ẩn dụ hoặc so sánh ) và có tính chấtmới (so với nghĩa của từ ngữ tạo thành, các yếu tố cấu thành)

- Câu đố: là bài văn vần hoặc câu nói thường có vần, mô tả vật đó bằng ẩn dụ

hoặc những hình ảnh, hình tượng khác lạ để người nghe tìm lời giải, nhằm mục đíchgiải trí, rèn luyện tư duy và cung cấp những tri thức về đời sống

- Vè: là tác phẩm tự sự dân gian bằng văn vần, có lối kể mộc mạc, phần lớn nói

về các sự việc, sự kiện của làng, của nước mang tính thời sự

- Ca dao, dân ca: là hai khái niệm gần gũi, thường đi với nhau, chỉ các thể loại

trữ tình dân gian, trong đó có sự kết hợp giữa lời và nhạc, diễn tả đời sống nội tâm củacon người Dân ca là những sáng tác kết hợp lời và nhạc, còn ca dao là lời thơ của dân

ca (một thể thơ dân gian).

- Chèo: là tác phẩm kịch hát dân gian, kết hợp các yếu tố trữ tình và trào lộng để

ca ngợi những tấm gương đạo đức và phê phán, đả kích cái xấu trong xã hội

Ngoài chèo, sân khấu dân gian còn có những hình thức khác như tuồng dân gian,múa rối, các trò diễn mang tính diễn

2.2 Văn học viết

Văn học viết là sáng tác của tri thức, được ghi lại bằng chữ viết, là sáng tạo của

cá nhân, tác phẩm văn học viết mang dấu ấn của tác giả

- Văn học từ thế kỉ X đến hết thế kỉ XIX:

+ Văn học chữ Hán: văn xuôi (truyện, kí, tiểu thuyết chương hồi…), thơ (thơ cổ

phong, thơ Đường luật, …), văn biễn ngẫu

+ Văn học chữ Nôm: thơ (Đường luật, truyện thơ, ngâm khúc, hát nói) và văn

- Sinh học là ngành khoa học tự nhiên nghiên cứu về sự sống.

- Đối tượng của Sinh học là thế giới sống

- Nhiệm vụ của Sinh học là tìm hiểu cấu trúc, cơ chế và bản chất các hiệntượng, quá trình, quan hệ trong thế giới sống với môi trường, phát hiện những quyluật của sinh giới, làm cơ sở cho loài người nhận thức đúng và điều khiển được sựphát triển của sinh vật

3.2 Cấu trúc nội dung chương trình môn Sinh học THPT

Chương trình giáo dục phổ thông môn Sinh học cấp THPT gồm Chương trình

Sinh học 10, Chương trình Sinh học 11 và Chương trình Sinh học 12

Chương trình Sinh học 10 đề cập 3 phần:

Phần một Giới thiệu chung về thế giới sống

Phần hai Sinh học tế bào

Phần ba Sinh học vi sinh vật

Chương trình Sinh học 11 đề cập tới:

Phần bốn Sinh học cơ thể

Chương trình Sinh học 12 đề cập 3 phần:

Phần năm Di truyền học

Phần sáu Tiến hóa

Phần bảy Sinh thái học

Cấu trúc nội dung chương trình được xây dựng theo quan điểm hệ thống vàtiến hóa là sợi chỉ hồng để khâu nối các lĩnh vực của Sinh học

II Cơ sở thực tiễn

- Cụ thể nhiệm vụ, giải pháp của Nghị quyết số 29-NQ/TW, chương trình

giáo dục phổ thông mới đã lấy quan điểm tích hợp làm nguyên tắc chỉ đạo tổ chức nộidung chương trình, biên soạn sách giáo khoa và lựa chọn các phương pháp giảng dạy

- Văn học và Sinh học là hai lĩnh vực khoa học khác nhau (Khoa học xã hội,khoa học tự nhiên) nhưng đều có điểm chung là phản ánh các hiện tượng của tự nhiên

và con người, do đó có nhiều nội dung ở hai lĩnh vực liên quan với nhau

- Văn học được học sinh tiếp xúc, tiếp thu không chỉ ở bộ môn Ngữ văn trongnhà trường mà trong mọi hoạt động thực tiễn cuộc sống hằng ngày của gia đình, cộngđồng dân cư, nhà trường và xã hội nên nếu thực hiện phương pháp dạy học tích hợpVăn học ở các môn học nói chung và môn Sinh học nói riêng thì học sinh sẽ cảm thấykhông có gì là bỡ ngỡ Ví dụ: Rất nhiều câu tục ngữ, thành ngữ mà trong giao tiếphằng ngày, ai cũng ưa sử dụng vì nó vừa quen thuộc, vừa có “trọng lượng” như là một

“chân lí”; hay những lời ru ngọt ngào, da diết của mẹ, của bà thắm đượm chất ca dao,chất dân ca đã thấm sâu vào tâm hồn mỗi con người đất Việt

- Thực tiễn dạy học Sinh học THPT cho thấy: môn Sinh học là bộ môn vừa cótính lí thuyết cao, vừa có tính thực nghiệm nên học sinh rất khó tiếp thu và cảm thấykhô khan Văn học vừa có tính bổ ích, vừa có tính hấp dẫn nên giáo viên nếu biết tíchhợp Văn học một cách hợp lí sẽ làm cho bài học trở nên sinh động, khơi gợi được sựhứng thú, say mê học tập bộ môn Sinh học Đồng thời, qua đó mối quan hệ giữa Vănhọc và Sinh học cũng được làm rõ và học sinh được hình thành khái niệm mới, chunghơn cho cả Văn học và Sinh học

- Để dạy học tích hợp Văn học Việt nam vào dạy học Sinh học THPT đạt hiệuquả cao thì giáo viên không chỉ thành thạo kiến thức, phương pháp giảng dạy bộ mônSinh học mà điều kiện cần là phải có một “vốn Văn học” nhất định Tiếp theo đó,điều kiện đủ là khả năng “nhạy cảm” mới có thể nhận ra mối liên hệ giữa nội dungVăn học với nội dung, bài học Sinh học rồi chọn lựa phương pháp dạy học phù hợpvới từng nội dung, từng bài học Sinh học Thực tiễn khi tìm hiểu giáo án, dự giờ, traođổi phương pháp dạy học với đồng nhiệp trong và ngoài nhà trường qua nhiều nămcho thấy nhiều giáo viên không chú ý áp dụng dạy học tích hợp Văn học vào nộidung, bài học Sinh học đã chứa đựng yếu tố tích hợp Có rất nhiều lí do, như: chưatiếp cận nguồn tư liệu Văn học có khả năng tích hợp, đã tiếp cận nguồn tư liệu Vănhọc nhưng chưa nhận ra khả năng tích hợp, đã tiếp cận nguồn tư liệu Văn học và nhận

ra khả năng tích hợp nhưng cho rằng không cần thiết hay sợ mất thời gian Một sốgiáo viên đã áp dụng dạy học tích hợp tục ngữ, thành ngữ và ca dao vào nội dung, bàihọc Sinh học đã chứa đựng yếu tố tích hợp nhưng phổ tích hợp còn ít, nguồn tư liệuVăn học có thể tích hợp trong một số nội dung chưa tối đa, phương pháp tích hợp đơnđiệu nên hiệu quả dạy-học chưa cao

Từ những thực tiễn trên, một lần nữa khẳng định việc tích hợp Văn học Việtnam vào dạy học Sinh học THPT sẽ làm cho bài học trở nên sinh động, khơi gợi ởhọc sinh sự hứng thú, say mê học tập bộ môn Sinh học, tạo tiền đề cho sự thành côngcủa phương pháp dạy học, góp phần nâng cao chất lượng dạy và học

III Các giải pháp thực hiện

1 Tích hợp Văn học Việt nam vào các khâu của quá trình dạy học Sinh học THPT

1 1 Tích hợp Văn học Việt nam vào khâu kiểm tra bài cũ

Khâu kiểm tra bài cũ thường được giáo viên sử dụng để kiểm tra, đánh giámức độ nắm bắt của học sinh về một số nội dung bài học trước đó và có thể làm cơ sở

để đặt vấn đề vào bài mới

- Ví dụ 1 Trước khi tìm hiểu Bài 4: Đột biến gen (Sinh học 12-Ban cơ bản).Giáo viên có thể kiểm tra nội dung bài học: cơ chế phân tử của hiện tượng di truyền(Bài 2: Phiên mã và dịch mã) bằng cách yêu cầu học sinh giải thích các câu tục ngữsau về mặt Sinh học: “Con nhà tông không giống lông cũng giống cánh” hoặc “Giỏnhà ai, quai nhà nấy”, “ Nòi nào giống nấy”, “ Cha mẹ sinh con, trời sinh tính”…

- Ví dụ 2 Trước khi tìm hiểu Bài 4: Đột biến gen (Sinh học 12-Ban cơ bản).Giáo viên có thể kiểm tra nội dung bài học: cơ chế phân tử của hiện tượng di truyền(Bài 2: Phiên mã và dịch mã) bằng cách yêu cầu học sinh giải thích 2 câu ca dao (vềmặt Sinh học):

“Trứng rồng lại nở ra rồngLiu điu lại nở ra dòng liu điu”

Sau đó giáo viên lại yêu cầu học sinh giải thích 2 câu ca dao khác (về mặtSinh học):

“Tưởng rằng rồng nở ra rồng

Ai ngờ rồng nở ra dòng liu điu”

Từ hai câu ca dao này, giáo viên đặt vấn đề vào Bài 4: Đột biến gen

Câu hỏi ở khâu này, giáo viên thường hỏi ở mức độ thông hiểu

1 2 Tích hợp Văn học Việt nam vào khâu mở bài

Khâu mở bài, giáo viên có thể sử dụng nội dung Văn học để tạo không khí

hứng khởi cho học sinh tiếp nhận nội dung bài học mới hoặc sử dụng nội dung Văn học để nêu vấn đề định hướng cho bài học

- Ví dụ 1 Khi bắt đầu tìm hiểu Bài 17 Hô hấp ở động vật (Sinh học 11-Ban

cơ bản), giáo viên hào hứng lẩy một đoạn Kiều sau:

“Trăm năm trong cõi người ta

Ai ai mà chả thở ra, thở vàoTrăm năm trong cuộc đời nàoNgười nào mà chả thở vào, thở ra”

Do đó, thầy trò chúng ta cùng tìm hiểu Bài 17 Hô hấp ở động vật trong giờhọc hôm nay

- Ví dụ 2 Khi bắt đầu tìm hiểu Bài 12 Ảnh hưởng của môi trường lên sự biểuhiện của gen (Sinh học 12-Ban cơ bản), giáo viên đọc câu tục ngữ “ Nhất nước, nhìphân, tam cần, tứ giống” rồi hỏi:

Câu hỏi 1 Trong các yếu tố: nước, phân, cần, giống thì những yếu tố nàothuộc yếu tố môi trường bên ngoài?

Học sinh Yếu tố: nước, phân, cần

Câu hỏi 2 Trong các yếu tố: nước, phân, cần, giống thì những yếu tố nàothuộc yếu tố gen hay kiểu gen bên trong?

Học sinh Yếu tố: giống

Giáo viên đặt vấn đề: Vậy, mối quan hệ giữa môi trường và gen (hay kiểu gen) như thế nào?

Ở khâu này, các câu hỏi dẫn thì giáo viên thường hỏi ở mức độ nhận biết còncâu hỏi nêu vấn đề thì giáo viên thường hỏi ở mức thông hiểu hoặc vận dụng.

1 3 Tích hợp Văn học Việt nam vào nội dung bài học

Tùy theo từng nội dung bài học, tùy theo trình độ của từng học sinh, trình độ

của từng nhóm, lớp học sinh mà giáo viên sử dụng câu hỏi có tích hợp nội dung Vănhọc ở các mức độ khác nhau (nhận biết, thông hiểu, vận dụng thấp, vận dụng cao) đểphát triển các năng lực cho học sinh

Ví dụ 1 Câu hỏi ở mức độ nhận biết khi tìm hiểu nội dung: Sự tương tác giữakiểu gen và môi trường ( Bài 12 Ảnh hưởng của môi trường lên sự biểu hiện của gen(Sinh học 12-Ban cơ bản)

- Nêu câu tục ngữ gồm 8 chữ có cả yếu tố kiểu gen và yếu tố môi trường?Học sinh “Nhất nước, nhì phân, tam cần, tứ giống”

Ví dụ 2 Câu hỏi ở mức độ thông hiểu khi tìm hiểu nội dung: sự tương tác giữakiểu gen và môi trường ( Bài 12 Ảnh hưởng của môi trường lên sự biểu hiện của gen(Sinh học 12-Ban cơ bản)

- Giải thích câu tục ngữ : “Nhất nước, nhì phân, tam cần, tứ giống” theo kiếnthức Sinh học

Ví dụ 3 Câu hỏi ở mức độ vận dụng thấp khi tìm hiểu nội dung: Sự tương tácgiữa kiểu gen và môi trường ( Bài 12 Ảnh hưởng của môi trường lên sự biểu hiện củagen (Sinh học 12-Ban cơ bản)

- Chứng minh trong thời đại ngày nay thì yếu tố giống phải đặt lên hàng đầu?

Ví dụ 4 Câu hỏi ở mức độ vận dụng cao khi tìm hiểu nội dung: Sự tương tác giữa kiểu gen và môi trường ( Bài 12 Ảnh hưởng của môi trường lên sự biểu hiện củagen (Sinh học 12-Ban cơ bản)

- Minh họa sự tương tác giữa kiểu gen và môi trường trong công tác giáo dục?

1 4 Tích hợp Văn học Việt nam vào khâu củng cố

Khâu củng cố, giáo viên có thể sử dụng nội dung văn học để khắc sâu một nôidung quan trọng của bài học hoặc toàn bộ bài học hoặc đồng thời tạo không khí thoảimái, giảm bớt trạng thái căng thẳng và mệt mỏi sau khi tìm hiểu bài học

Ví dụ 1 Trước khi kết thúc Bài 19 Giảm phân (Sinh học 10-Ban cơ bản), giáoviên có thể đọc một đoạn thơ vui Sinh học:

“Trên mặt phẳng xích đạo của thoi vô sắc mời chào

Lúc này, ta gọi nhau là chàng, là thiếp

Chàng ở một bên và thiếp ở một bên

Có nhiều kiểu xếp hàng chàng chàng-thiếp thiếp

Hoặc thiếp chàng-chàng thiếp nhìn nhau

Nhìn nhau nữa, nhìn nhau thắm thiết”

Tiếp đó, giáo viên đặt các câu hỏi:

- Các câu thơ trên phản ánh thời điểm nào của giảm phân?

- Kì giữa của giảm phân 1 có điểm nào khác so với kì giữa ở nguyên phân?

Ví dụ 2 Trước khi kết thúc Bài 19 Giảm phân (Sinh học 10-Ban cơ bản), giáoviên có thể đọc toàn bộ bài thơ vui Sinh học “Điệu múa của những que thần kì diệu”:

Ta là vật thể thần kỳ diệu

Tiềm ẩn trong nhân và sẵn phép nhiễm màu

Với điệu múa vô cùng yểu điệu

Sự sống di truyền vĩnh viễn dài lâu

Kì chuẩn bị

Ta tháo tung mình ra hết thảy

Nên mảnh mai và run rẩy lắm thôi

Tác nhân nào sẽ làm ta đột biến

Nên vội vàng nhưng chính xác

Ta nhân đôi

Đơn thành kép gồm hai Cromatit

Vẫn dính nhau và duyên dáng điệu đời

Vững tin rồi ta bước vào kì trước

Co ngắn mình, ta tìm cặp kết đôi

Cặp từng cặp tương đồng xoắn xuýt

Tiếp hợp nhau bí mật không lời

Trao đổi chéo như trao kỷ vật

Như tình nhân trước lúc chia phôi

Đẹp hơn nữa và tình hơn nữa

Đôi vẫn đôi kì giưa xếp hàng

Trên mặt phẳng xích đạo của thoi vô sắc mời chào

Lúc này, ta gọi nhau là chàng, là thiếp

Chàng ở một bên và thiếp ở một bên

Có nhiều kiểu xếp hàng chàng chàng-thiếp thiếp

Hoặc thiếp chàng-chàng thiếp nhìn nhau

Nhìn nhau nữa, nhìn nhau thắm thiết

Tế bào chất chia đôi thành hai tế bào con

Nhiễm sắc thể (là ta) chỉ còn đơn bội kép

Mãi mãi xa nhau rồi nên lòng đau da diết

Vẫn thu mình ta bước tiếp lần hai

Kỳ giữa 2

Thôi vũ điệu giảm phân bất tử diệu kì

Tạo bốn tinh trùng-hùng dũng uy nghi

Sẽ vung roi di chuyển vào sự sống

Hoặc chỉ một noãn cầu và ba thể định hướng

Cùng hát ca âm hưởng của tình yêu

Tiếp đó, giáo viên đặt câu hỏi:

- Trình bày những hoạt động cơ bản của quá trình giảm phân?

2 Xây dựng hệ thống nội dung Văn học có thể tích hợp vào quá trình dạy học Sinh học THPT

Qua thực tiễn giảng dạy, cá nhân tôi đã xây dựng được những nội dung văn

học có thể tích hợp được vào quá trình dạy học Sinh học THPT như sau:

STT Nội dung văn học có thể tích hợp Nội dung bài học để tích hợp và

câu hỏi kiểm tra

1 Thơ vui Sinh học:

“Hỏi gen (ADN) có mấy cái nu

Bài 6 Axit nuclêic (Sinh học Ban cơ bản)

10-Liên hệ khi kiểm tra nội dung:Phân biệt ADN và ARN về mặtcấu tạo

Liên hệ khi kiểm tra nội dung:Liên kết bổ sung

2 Thơ vui Sinh học:

“Anh nhớ em như pha sáng cần ánh sáng

Như Canvin cần năng lượng ATP”

Bài 17 Quang hợp (Sinh học Ban cơ bản)

10-Liên hệ khi kiểm tra nội dung:Điều kiện của pha sáng, pha tốitrong quang hợp

3 Thơ vui Sinh học:

“Đơn thành kép gồm hai Cromatit

Vẫn dính nhau và duyên dáng điệu đời”

Bài 18 Chu kì tế bào và quá trìnhnguyên phân (Sinh học 10-Ban cơbản)

Bài 19 Giảm phân (Sinh học Ban cơ bản)

10 Hai câu thơ trên phản ánh thờiđiểm nào của chu kì tế bào haygiảm phân?

4 Thơ vui Sinh học:

“ Co ngắn mình, ta tìm cặp kết đôi

Cặp từng cặp tương đồng xoắn xuýt

Tiếp hợp nhau bí mật không lời

Trao đổi chéo như trao kỷ vật

Như tình nhân trước lúc chia phôi”

Bài 19 Giảm phân (Sinh học Ban cơ bản)

10 Các câu thơ trên phản ánh thờiđiểm nào của giảm phân?

5 Thơ vui Sinh học:

“ Trên mặt phẳng xích đạo của thoi vô sắc

mời chào

Lúc này, ta gọi nhau là chàng, là thiếp

Chàng ở một bên và thiếp ở một bên

Có nhiều kiểu xếp hàng chàng

chàng-thiếp chàng-thiếp

Hoặc thiếp chàng-chàng thiếp nhìn nhau

Nhìn nhau nữa, nhìn nhau thắm thiết”

Bài 19 Giảm phân (Sinh học Ban cơ bản)

10 Các câu thơ trên phản ánh thờiđiểm nào của giảm phân?

- Kì giữa của giảm phân 1 có điểmnào khác so với kì giữa ở nguyênphân?

6 Thơ vui Sinh học:

Là nguyên nhân biến dị cho đời”

Bài 19 Giảm phân (Sinh học Ban cơ bản)

10 Các câu thơ trên phản ánh thờiđiểm nào của giảm phân?

- Điểm khác biệt giữa kì sau giảmphân 1 với kì sau nguyên phân?

7 Thơ vui Sinh học:

“ Tế bào chất chia đôi thành hai tế bào

con

Nhiễm sắc thể (là ta) chỉ còn đơn bội kép

Mãi mãi xa nhau rồi nên lòng đau da diết

Vẫn thu mình ta bước tiếp lần hai”

Bài 19 Giảm phân (Sinh học Ban cơ bản)

10 Các câu thơ trên phản ánh thờiđiểm nào của giảm phân?

8 Thơ vui Sinh học:

“ Bốn tế bào con ra đời

Bộ nhiễm sắc thể chỉ còn một nữa

Thôi vũ điệu giảm phân bất tử diệu kì

Tạo bốn tinh trùng-hùng dũng uy nghi

Sẽ vung roi di chuyển vào sự sống

Bài 19 Giảm phân (Sinh học ban cơ bản)

10 Các câu thơ trên phản ánh thờiđiểm nào của giảm phân?

- Phân biệt kết quả của nguyênphân và giảm phân?

Hoặc chỉ một noãn cầu và ba thể định

hướng

Cùng hát ca âm hưởng của tình yêu”

9 Thành ngữ: “Ăn chín uống sôi” Bài 27 Các yếu tố ảnh hưởng đến

sinh trưởng của vi sinh vật (Sinhhọc 10-ban cơ bản)

Từ nội dung II.1, hãy giải thích:Tại sao phải “Ăn chín uống sôi”?

Tại sao khi cơ thể mất sự miễndịch (vắng chủ nhà) thì các bệnh

cơ hội lại “mọc đuôi tôm”?

11 Thành ngữ: “Nhai kĩ no lâu, cày sâu tốt

Từ nội dung III, hãy giải thích: Tạisao “cày sâu” lại “tốt lúa”?

Tại sao “cày sâu bừa kĩ” thì “lúanảy bông to”?

12 Tục ngữ:

“Phân tro không bằng no nước”

“ Không nước, không phân, chuyên cần

vô ích”

“Nắng tốt dưa, mưa tốt lúa”

Bài 3 Thoát hơi nước (Sinh học11-Ban cơ bản)

Nội dung IV Cân bằng nước vàtưới tiêu hợp lí cho cây trồng, hãygiải thích câu tục ngữ trên về mặtSinh học?

13 Tục ngữ:

“ Không lân, không vôi thì thôi trồng lạc”

“Người đẹp vì lụa, lúa tốt vì phân”

“Khoai ruộng lạ, mạ ruộng quen”

về mặt Sinh học?

Tại sao “phân tro cho nhiều” thì

“lúa nảy bông to”?

14 Thơ vui Sinh học:

“Anh mãi nhớ Stroma, nơi ta hò hẹn

Bài 9 Quang hợp ở nhóm thực vậtC3, C4 và CAM (Sinh học 11-Ban

Buổi ban đầu e thẹn khó nói nên câu

Chính nơi ấy hện ước Rubisco làm chứng

Nguyên yêu em cho đến hết chu trình”

cơ bản)

Nội dung I.2 Pha tối, đoạn thơtrên diễn tả quá trình quang hợpđang diễn ra ở pha nào? Nhân vật

“Anh”, “Em” đây là những yếu tốnào của pha tối? Rút ra nhận xét

về mối quan hệ giữa pha sáng vàpha tối?

15 Truyện cổ tích: “Người nông dân và con

quỷ”

- Lần thứ nhất, người nông dân trồng cải

củ Quỷ lấy ngọn, người nông dân lấy

gốc

- Lần thứ hai, người nông dân trồng lúa

Quỷ lấy gốc, người nông dân lấy ngọn

- Lần thứ ba, người nông dân trồng ngô

Quỷ lấy cả gốc lẫn ngon, người nông dân

lấy thân

Bài 11 Quang hợp và năng suấtcây trồng (Sinh học 11-Ban cơbản)

Từ nội dung I Quang hợp quyếtđịnh năng suất cây trồng, tại sao

cả ba lần đặt cược với quỷ, ngườinông dân đều chiến thắng?

(Người nông dân đã khôn ngoanhiểu rõ về Năng suất kinh tế củatừng loại cây trồng)

Con chó khóc đứng, khóc ngồi:

Bà ơi! Đi chợ mua tôi đồng riềng”

Bài 15; 16 Tiêu hóa ở động vật(Sinh học 11-Ban cơ bản)

Từ nội dung IV (Bài 15), V.1.(Bài 16), hãy giải thích ý nghĩaSinh học của các câu thành ngữ,tục ngữ trên?

- Tại sao “Nhai kĩ” lại “no lâu”?

- Ăn như thế nào được gọi là

“khéo ăn? Tại sao “Khéo ăn thìno”?

- Tại sao “Trời mát chóng đói”?

- Bài ca dao trên phản ánh văn hóa

ẩm thực của con người Hãy chobiết con người thuộc động vật ănthịt hay động vật ăn thực vật hayđộng vật ăn tạp?

- Đọc một bài ca dao chứng minhcon người thuộc động vật ăn tạp

17 Lẩy Kiểu:

“Trăm năm trong cõi người ta

Ai ai mà chả thở ra, thở vàoTrăm năm trong cuộc đời nàoNgười nào mà chả thở vào, thở ra”

Thành ngữ: “Ngư ông lặn ngụp như cóc

Bài 17 Hô hấp ở động vật (Sinhhọc 11-Ban cơ bản)

- Lẩy đoạn Kiều trên để mở bài

- Từ nội dung III.4, Hãy giải thíchcâu thành ngữ? (Cóc bôi vôi ở da

ở da thì gây ra hậu quả gì khi hô

bôi vôi” hấp ở dưới nước?

18 Ca dao:

“Cày đồng đang buổi ban trưa

Mồ hôi thánh thót như mưa ruộng cày”

19 Chuyện cười: “Trạng Quỳnh trộm mèo” Bài 27 Cảm ứng ở động vật (Sinh

học 11-Ban cơ bản)

Bài 31 Tập tính của độngvật(Sinh học 11-Ban cơ bản)

Từ nội dung 3.b (Bài 27), II, III(Bài 31), Trạng Quỳnh tập chomèo ăn là phản xạ không điều kiệnhay là phản xạ có điều kiện? Tạisao?

20 Ca dao:

“Chuồn chuồn bay thấp thì mưa

Bay cao thì nắng, bay vừa thì râm”

Hoặc:

“Dạy con từ thuở còn thơDạy vợ từ thuở mới đưa vợ về”

Tục ngữ:

“Ăn cắp quen tay, ngủ ngày quen mắt”

“Non sông dễ đổi, bản tính khó dời”

Bài 31 Tập tính của động vật(Sinh học 11-Ban cơ bản)

Từ nội dung II.1,2, hãy cho biếttập tính của chuồn chuồn là tậptính bẩm sinh hay tập tính họcđược ?

Từ nội dung II.1,2, hãy tìm nhữngcâu tục ngữ, ca dao phản ánh tậptính bẩm sinh hay tập tính họcđược của động vật, con người?

21 Tục ngữ:

“Tôm chạng vạng, cá rạng đông”

Bài 32 Tập tính của động vật(Sinh học 11-Ban cơ bản)

Từ nội dung V, hãy cho biết câutục ngữ trên phản ánh loại tập tínhnào? (Tập tính kiếm ăn)

“Nam quốc sơn hà, Nam đế cư

Tiệt nhiên định phận tại Thiên thư”

Bài 32 Tập tính của động vật(Sinh học 11-Ban cơ bản)

Từ nội dung V.2, hãy tìm nhữngcâu tục ngữ, thành ngữ, câu thơnói về tập tính bảo vệ lãnh thổ

23 Tục ngữ:

“Tháng chín đôi mươi, tháng mười mồng

Bài 32 Tập tính của động vật(Sinh học 11-Ban cơ bản)

năm” Từ nội dung V, hãy cho biết câu

tục ngữ trên phản ánh loại tập tínhnào? (Tập tính sinh sản)

24 Tục ngữ:

“Hổ dữ không ăn thịt con”

Bài 32 Tập tính của động vật(Sinh học 11-Ban cơ bản)

- Từ nội dung V, hãy cho biết câutục ngữ trên phản ánh loại tập tínhnào? (Tập tính vị tha)

- Liên hệ với một số hiện tượngthực tế gần đây

25 Tục ngữ:

“Đêm tháng năm, chưa nằm đã sáng;

Ngày tháng mười, chưa cười đã tối”

Ca dao:

“Buồn về một nỗi tháng nămChửa đặt mình nằm, gà gáy chim kêu ”

Bài 32 Tập tính của động vật(Sinh học 11-Ban cơ bản)

Liên hệ khi kiểm ta nội dung:quang chu kì

26 Tục ngữ: “Cơm quanh rá, mạ quanh bờ” Bài 35 Hoocmôn thực vật (Sinh

học 11-Ban cơ bản)

Liên hệ khi kiểm ta nội dung: Vaitrò của hoocmôn gibêrelin, auxin,êtilen

- Giải thích tại sao những cây lúa(lúa mùa) ở ven bờ bao giờ cũngtốt hơn những cây lúa giữa ruộng?

“Con gì sáng đi 4 chân, trưa đi 2 chân,

chiều đi 3 chân”

Bài 37 Sinh trưởng và phát triển ởđộng vật (Sinh học 11-Ban cơbản)

Từ nội dung II, III, tìm những câuthành ngữ, câu đố, truyện phảnánh sự phát triển không qua biếnthái hay qua biến thái của động vật

Nghìn vàng khôn chuộc dấu bôi vôi

Bài 37 Sinh trưởng và phát triển ởđộng vật (Sinh học 11-Ban cơbản)

Bài 38 Các nhân tố ảnh hưởngđến sinh trưởng và phát triển ởđộng vật (Sinh học 11)

Câu hỏi và bài tập (Bài 37): Pháttriển của ếch (H37.5) thuộc kiểubiến thái hoàn toàn hay khônghoàn toàn? Tại sao?