SKKM môn tiếng việt

Từ những câu nói,viết ngộ nghĩnh của các em,tôi nhận thấy việc giúp các em hiểu rõ nghĩa của từ và biết dùng từ một cách chính xác là một việc làm hết sức cần thiết đối với mỗi giáo viên

A PHầN Mở ĐầU

I -Lí DO CHọN Đề TàI

Trong đời sống hàng ngày bản thân mỗi chúng ta đều sử dụng ngôn ngữ nói,viết để giao tiếp ,trao đổi công việc hay bộc lộ cảm xúc Tuy nhiên,để thực hiện đợc những công việc đó ,chúng ta cần phải có vốn từ phong phú và những hiểu biết về nghĩa của từ ,về cách dùng từ.Thực tế đã có những truờng hợp do hiểu sai về nghĩa của từ nên dẫn đến sử dụng từ không phù hợp trong giao tiếp ,trong viết văn bản Ví dụ : Một vị khách đến chơi nhà ,sau một số câu hỏi xã giao,ông ta nói tiếp:

-Vợ ông năm nay mấy tuổi rồi?

Rõ ràng ,vị khách dùng từ “mấy”trong câu là không phù hợp vì”mấy chỉ dùng để chỉ số lợng không nhiều,về giá trị biểu cảm lại thiếu tôn trọng, nên chăng vị khách thay từ “mấy” bằng từ “bao nhiêu”

Đối với học sinh tiểu học,việc hiểu sai nghĩa của từ,dùng từ sai,kết hợp các

từ trong câu văn,đoạn văn không phù hợp là một hiện tợng tơng đối phổ biến .Chẳng hạn có học sinh viết:

“Đôi mắt em bé rất đen láy”hoặc có em lại viết:’’Nhờ có cây chuối mà gia đình

em đã khấm khá lên”hoặc đặt câu:’’Vì khú chơi nên em quên lời mẹ dặn”.v v Có lần ,một em học sinh lớp 1từ sân trờng chạy vào lớp học mách với tôi một cách rất hồn nhiên:’’Cô ơi, một đàn các anh chị chạy vào lớp con”.Tôi buồn cời nhng chợt hiểu rằng vốn từ của các em còn ít ỏi quá ,cách dùng từ của các em đôi khi ngây thơ,ngộ nghĩnh đến đáng yêu

Từ những câu nói,viết ngộ nghĩnh của các em,tôi nhận thấy việc giúp các em hiểu rõ nghĩa của từ và biết dùng từ một cách chính xác là một việc làm hết sức cần thiết đối với mỗi giáo viên tiểu học.Qua thực tế giảng dạy và nghiên cứu,tôi đã tích luỹ đợc một số biện pháp giải nghĩa từ cho học sinh tiểu học xin đợc trình bày

trong đề tài:’’Một số biện pháp dạy giải nghĩa từ cho học sinh tiểu học”để các giáo viên tham khảo và góp ý

II Nhiệm vụ nghiên cứu

-Tìm hiểu thực trạng dạy giải nghĩa từ cho học sinh các khối lớp trờng tiểu học Thống Nhất

-Đề xuất một số biện pháp giải nghĩa từ cho học sinh

III Thời gian,phạm vi nghiên cứu

1 Thời gian: Từ tháng 8-2007 đến tháng 2-2008

2 Phạm vi: Giáo viên,học sinh trờng Tiểu học Thống Nhất

B-Nội dung

I Thực trạng của vấn đề nghiên cứu

1 Đặc điểm tình hình dạy học ở trờng Tiểu học Thống Nhất

Năm học 2007-2008trờng Tiểu học Thống Nhất có 15 lớp,tổng số cán bộ giáo viên là 34 đồng chí trong đó số giáo viên trực tiếp đứng lớp là 22 đồng chí

Để phát huy khả năng giảng dạy của giáo viên đối với từng môn học đồng thời phát triển toàn diện nhân cách học sinh,năm học 2007-2008,nhà trờng tiếp tục

tổ chức công tác dạy phân ban từ lớp 2 đến lớp 5.Bản thân tôi đợc nhà trờng phân công dạy một số phân môn của môn Tiếng Việt lớp 4với tổng số 78 học sinh/3 lớp

2 Thực trạng dạy giải nghĩa từ cho học sinh ở trờng tiểu học Thống Nhất.

Trờng Tiểu học Thống Nhất nhiều năm qua đã có bề dày thành tích trong công tác giảng dạy.Các đồng chí giáo viên luôn có những cải tiến ,đổi mới phơng pháp giảng dạy nhằm nâng cao chất lợng học tập của học sinh.Tuy nhiên việc giải nghĩa từ cho học sinh lại thờng đợc các đồng chí sử dụng theo phơng pháp truyền thống tức là chỉ giảng giải cho học sinh một cách nôm na

Chẳng hạn : sầu riêng : là loại trái cây thờng đợc trồng ở miền Nam có gai hơi giống quả mít,trong có nhiều múi,mùi thơm,vị ngọt

Hoặc: quả địa cầu: là hình ảnh thu nhỏ của trái đất …

Hoặc : Làu bàu : là nói nh trong miệng tỏ vẻ bực dọc,khó chịu v v

Thực ra cách giải nghĩa truyền thống này giúp học sinh hiểu đợc nghĩa của

từ ngay lúc đang học bài có chứa từ đó,nếu sang bài học khác gặp lại từ đã đợc giải nghĩa trớc đây học sinh sẽ lúng túng khi giáo viên yêu cầu nhắc lại nghĩa của

từ đó.Một nguyên nhân dẫn đến sự lúng túng đó là nhiều cách giải nghĩa của giáo viên không gây đợc ấn tợng và khắc sâu nội dung ý nghĩa của từ.Để kiểm tra sự hiểu biết của các em về một số từ ngữ đã học,tôi đã cho làm một bài kiểm tra nh sau (Đối với học sinh lớp 4):

Nêu cách giải nghĩa của em về các từ sau: Tự kiêu,tự tin,tự ái,tự trọng.

Kết quả là:

10 em = 12,8% nêu đúng nghĩa của cả 4 từ

13 em = 16,7% nêu đúng nghĩa của 3 từ

25 em = 32,1% nêu đúng nghĩa của 2 từ

20 em = 25,6% nêu đúng nghĩa của 1 từ

10 em = 12, 8% không nêu đúng nghĩa của từ nào

Kết quả trên cho thấy mong muốn của giáo viên đối với việc hiểu nghĩa của

từ ở học sinh cha đạt đợc.Và đó cũng là một động cơ khiến bản thân tôi tìm tòi,nghiên cứu,tự rút kinh nghiệm trong giảng dạy giúp học sinh nắm đợc nghĩa của từ tốt hơn

II Các giải pháp thực hiện

1- Dự giờ Tham khảo các biện pháp dạy giải nghĩa từ của đồng nghiệp–

Từ tháng 9/2007đến tháng 2/2008,tôi đã dự 18 tiết dạy của đồng nghiệp .Qua thực tế dự giờ ,tôi nhận thấy điểm chung trong việc dạy giải nghĩa từ là dùng biện pháp giải nghĩa từ vựng.Giáo viên hiểu nghĩa của từ thế nào thì dùng lời mô tả,giải nghĩa cho học sinh thế ấy.Đối với các lớp đầu cấp,một số đồng chí đã dùng phơng pháp trực quan để giải nghĩa.Thực ra chơng trình tiểu học không có tiết học nào dạy riêng phần giải nghĩa từ nhng tiết học nào cũng có nội dung giải nghĩa từ

đan xen,và việc dạy giải nghĩa từ cho học sinh là thờng xuyên.Ngoài điểm chung

về dạy giải nghĩa từ trên đây,tôi cũng nhận thấy một số biện pháp khác đợc dùng trong dạy giải nghĩa từ.Tuy nhiên các biện pháp này đợc các đồng chí giáo viên trong trờng sử dụng cha nhiều

2 Tìm tòi,nghiên cứu các biện pháp dạy giải nghĩa từ

Qua các tài liệu học tập ở trờng s phạm và các tài liệu tham khảo khác,tôi

đã nghiên cứu,thử nghiệm qua các tiết dạy,tự rút kinh nghiệm về cách dạy học sinh hiểu nghĩa của từ

Việc giúp học sinh hiểu đợc nghĩa của từ,biết dùng từ một cách chính xác

đã đợc bắt đầu từ khi trẻ biết nói,trong đó sự dạy bảo uốn nắn của ngời mẹ và giao

tiếp trong gia đình có ảnh hởng rất lớn đến vốn từ của trẻ Khi trẻ đến trờng ,mối quan hệ và sự hiểu biết của trẻ rộng hơn,đòi hỏi vốn từ tăng lên và sự hiểu biết về nghĩa của từ để dùng từ chính xác là rất cần thiết.Vì vậy mỗi thầy cô giáo phải là những ngời “chắt chiu” cho học sinh từng ít kiến thức về nghĩa của từ

• Qua tìm tòi nghiên cứu ,dự giờ ,rút kinh nghiệm các giờ dạy, tôi đã tập

hợp đợc một số biện pháp giải nghĩa từ nh sau:

1 Giải nghĩa bằng trực quan.

2 Giải nghĩa bằng chiết tự

3 Giải nghĩa bằng từ đồng nghĩa,gần nghĩa,trái nghĩa.

4 Giải nghĩa bằng so sánh.

5 Giải nghĩa từ bằng đặt câu( Đặt trong ngữ cảnh)

6 Giải nghĩa từ bằng từ điển.

7 Giải nghĩa từ bằng tìm từ lạc.

III Các biện pháp tổ chức thực hiện

Để dạy giải nghĩa từ ,trớc hết thầy cô giáo phải hiểu nghĩa của từ và biết giải

nghĩa từ phù hợp với mục đích bài học,phù hợp với đối tợng học sinh.Việc dạy giải nghĩa từ là nhiệm vụ sống còn trong sự phát triển ngôn ngữ của trẻ.Bởi vậy,trong giảng dạy,chúng ta có thể sử dụng một số biện pháp sau đây nhằm giúp học sinh hiểu nghĩa của từ

1 Giải nghĩa từ bằng trực quan

Giải nghĩa từ bằng trực quan là biện pháp đa ra các vật thật,tranh ảnh,sơ đồ

v.v để giải nghĩa từ.Những hình ảnh cảm tính ,những biểu tợng của trẻ về thế giới xung quanh là một tổ hợp cần thiết cho bất kì việc dạy học nào

Ví dụ: Thầy giáo đa ra bức tranh về hình quả măng cụt,sầu riêng cho học sinh miền Bắc xem nói:’’Đây là quả măng cụt”,’’Đây là quả sầu riêng”

Khi học bài có từ”quả địa cầu”,cô giáo lấy quả địa cầu và cho học sinh quan sát

Trực quan chiếm vị trí quan trọng trong giải nghĩa từ ở tiểu học vì nó giúp học sinh hiểu nghĩa của từ một cách dễ dàng.Nhng cách giải nghĩa này đòi hỏi giáo viên phải chuẩn bị khá công phu và không thể dùng để giải thích những từ trừu tợng.Biện pháp này nên dùng ở các lớp đầu cấp

Tơng ứng với các biện pháp giải nghĩa từ bằng trực quan có các bài tập giải nghĩa

từ

Ví dụ: Bài tập yêu cầu học sinh: Hãy nhìn vào tranh và chỉ xem đâu là’’đỉnh núi,chân núi,sờn núi”hoặc đa tranh yêu cầu học sinh nêu một nét nghĩa:’’Dựa vào hình vẽ,em hãy nói xem xe buýt là loại xe dùng để làm gì?”

2 Giải nghĩa từ bằng chiết tự

Giải nghĩa từ bằng chiết tự nghĩa là phân tích các từ thành các từ tố

(tiếng).Biện pháp giải nghĩa từ này thờng đợc sử dụng trong khi dạy các từ Hán Việt.Qua quá trình tiếp xúc ngôn ngữ hàng nghìn năm giữa hai dân tộc Trung Hoa

và Việt Nam,kho từ vựng Tiếng Việt đã tiếp nhận và sử dụng một số lợng rất lớn các từ ngữ gốc Hán.Dạy cho học sinh hiểu và sử dụng vốn từ Hán Việt là đã giải quyết đợc một bộ phận kiến thức quan trọng về từ vựng Hán Việt

ở tiểu học, từ Hán Việt không đợc dạy thành những bài học riêng nh trung học cơ sở mà đợc dạy tích hợp trong các phân môn khác nhau đặc biệt là các phân môn tập đọc,luyện từ và câu

Ví dụ tập đọc lớp ba,trong bài’’Cậu bé thông minh”,các từ Hán Việt đợc dạy là:kinh đô,trọng thởng.Trong bài’’Ai có lỗi”,các từ Hán Việt đợc dùng là:kiêu căng,hối hận,can đảm,hay bài tập đọc’’Trống đồng Đông Sơn”ở lớp 4,các từ Hán Việt là: chính đáng,hoa văn,vũ công,nhân bảnv.v

Việc yêu cầu học sinh hiểu một số yếu tố gốc Hán thông dụng đợc học từ lớp 2.Những từ gốc Hán nhập vào từ vựng Tiếng Việt thời kì Bắc thuộc(Từ 179TCN đến năm 938)đợc đọc theo hệ thống âm Hán cổ hay còn gọi là từ Hán Việt cổ hoặc từ Hán Việt

Ví dụ: Buồng (phòng),buông (phóng),bay (phi), bụt (Phật), mày (mi), nồm (nam)v.v phần lớn là các từ đơn tiết đợc Việt hoá và sử dụng nh từ thuần Việt

Lớp từ Hán Việt đợc nhập vào từ vựng Tiếng Việt thời kì độc lập tự chủ (Tức thời kì các triều đại phong kiến Việt Nam)đợc Việt hoá và đợc gọi là từ Hán Việt

Ví dụ: nhất,nhị,tam,bút,sách,viện,trung,nghĩa,quốc,thần,chính phủ,công viên,độc giả,bàng quan,hi sinhv.v

Khi giải nghĩa các từ gốc Hán,giáo viên nên tách thành từng yếu tố để giải nghĩa rồi hợp nghĩa các yếu tố đó lại

Ví dụ:-Tâm sự (Tâm:lòng;sự:nỗi),tâm sự là một từ ghép gốc Hán có nghĩa là nỗi lòng

-Tổ quốc (Tổ: ông cha ta từ xa xa;quốc:nớc,đất nớc) Tổ quốc là từ ghép gốc Hán có nghĩa là đất nớc

-Vũ công(Vũ :múa; công: ngời biểu diễn),vũ công là ngời biểu diễn nhảy múa,diễn viên múa

Dạy cho học sinh nắm đợc ngữ nghĩa của các yếu tố này thì sẽ nắm đợc ngữ nghĩa của phần lớn các từ vựng Tiếng Việt và vốn từ đợc mở rộng một cách nhanh chóng

Ví dụ :Nếu học sinh hiểu nghĩa của từ “siêu”(là vợt lên,vợt qua một,vợt hẳn)thì

sẽ hiểu đợc nghĩa các từ: siêu nhân,siêu tốc,siêu thị,siêu hình,siêu đẳng

3 Giải nghĩa từ bằng từ đồng nghĩa,gần nghĩa,trái nghĩa.

Ví dụ : “Siêng học,siêng làm” tức là “chăm học,chăm làm” (dùng từ đồng

nghĩa)

-“Ngăn nắp” là “không lộn xộn”(dùng từ trái nghĩa)

-“Siêng năng” là “cần cù, chăm chỉ”(dùng từ gần nghĩa)

Tơng ứng với cách giải nghĩa này là các bài tập yêu cầu giải nghĩa bằng

đồng nghĩa,gần nghĩa,trái nghĩa

Ví dụ “Ngày khai trờng còn gọi là ngày gì?”,“cha còn gọi là gì?”,hoặc tìm từ cùng nghĩa với “mẹ”, “chạy”, “ăn”, “chết”(Kể cả những từ cùng nghĩa với nhau nhng sắc thái biểu cảm khác nhau)

Hoặc: Tìm các từ chỉ vẻ đẹp của con ngời

Mẫu: xinh đẹp (Học sinh có thể tìm từ xinh xắn,xinh tơi,duyên dáng)

Hoặc : Tìm từ trái nghĩa với “lời biếng” : thật thà,ngoan ngoãn

Các nội dung từ đồng nghĩa,gần nghĩa.trái nghĩa đợc học ở lớp thành từng bài riêng.Tuy nhiên từ lớp 1đến lớp 4,chúng ta cũng có thể sử dụng biện pháp giải nghĩa từ này trong một số trờng hợp cụ thể ở mỗi bài học

4 Giải nghĩa từ bằng đối chiếu,so sánh

Ví dụ: Giải nghĩa từ “đồi” bằng cách so sánh “đồi” với “núi”, “đồi thấp hơn

núi,sờn thoai thoải hơn”

- Giải nghiã từ “sách” với “vở” bằng cách so sánh đối chiếu chúng với nhau:

“sách có chữ in dùng để đọc;vở là tập giấy trắng đóng lại dùng để viết”

- Giải nghĩa “ông bà nội”, “ông bà ngoại” bằng cách đối chiếu : ông bà nội là những ngời sinh ra bố,ông bà ngoại là những ngời sinh ra mẹ.Cách giải nghĩa này

đợc xây dựng thành các bài tập giải nghĩa kiêủ:’’Sách và vở có gì khác nhau?”,

“Đồi và núi khác nhau nh thế nào?”,hoặc phân biệt họ nội với họ ngoại, so sánh mức độ của các từ: vui,vui vui,vui vẻ,vui mừng v v

5 Giải nghĩa từ bằng ngữ cảnh

Giải nghĩa từ bằng ngữ cảnh là để cho từ xuất hiện trong một nhóm từ,một câu,

một bài để làm rõ nghĩa của từ.Giáo viên không cần giải thích, nghĩa của từ đợc bộc lộ nh ngữ cảnh

Ví dụ :Để giải nghĩa từ “náo nức”,giáo viên đa ra câu : “Chúng em náo nức đón Tết”,hoặc để giúp học sinh hiểu nghĩa của từ “nhỏ nhoi” gần nghĩa với từ “nhỏ bé”,giáo viên đa ra bài tập :

Có thể thay từ “nhỏ nhoi’’ trong câu : “Suốt đời,tôi chỉ là một chiếc lá nhỏ nhoi bình thờng”bằng từ nào dới đây:

a) Nhỏ nhắn b) nhỏ xinh c) nhỏ bé

Hoặc là dạng bài: Tìm từ ngữ trong ngoặc đơn hợp với mỗi chỗ trống trong đoạn văn sau:

“ Anh Kim Đồng là một ………rất ……… Tuy anh cũng gặp giây phút hết sức Anh đã hi sinh,nh

Các từ cần điền (can đảm,ngời liên lạc,hiểm nghèo,tấm gơng,mặt trận)

Nếu có học sinh điền từ cha chính xác,giáo viên cho học sinh khác nhận xét

và nêu phơng án điền khác.Cuối cùng giáo viên dựa trên phơng án trả lời đúng nhất để chốt kết quả của bài

6 Giải nghĩa từ bằng từ điển

Đây là biện pháp giải nghĩa từ phổ biến nhất,là biện pháp giải nghĩa làm cơ

sở cho rất nhiều bài tập giải nghĩa khác nhau.Giải nghĩa từ bằng từ điển tức là giáo viên hoặc học sinh nêu nội dung nghĩa của từ bằng một định nghĩa

Ví dụ : -Ông nội là cha của cha em

-Tự trọng là coi trọng phẩm giá của mình

ở tiểu học,từ lớp 4 các em đã bắt đầu làm quen với cuốn từ điển Tiếng Việt trong các giờ luyện từ và câu để tìm từ ,hiểu nghĩa của từ Hình thức giải nghĩa từ này có

3 dạng bài tập đợc kể ra theo thứ tự từ dễ đến khó nh sau:

a) Mức thấp nhất là cho sẵn cả nội dung(tức là nghĩa của từ ) và tên gọi (tức từ) yêu cầu học sinh phát hiện sự tơng ứng giữa chúng.Đây là dạy bài nối một ô ở cột

nọ với một ô tơng ứng ở cột kia sao cho hợp nghĩa:

Ví dụ A B

Gan góc

Gan đến mức trơ ra không còn biết sợ là gì

Gan lì

Không sợ nguy hiểm

Khi hớng dẫn giải bài tập này,giáo viên phải làm cho học sinh hiểu ý nghĩa của từng yếu tố ở hai cột để thấy sự tơng ứng của từng cặp Các em sẽ lần lợt lấy một từ ở cột A ghép thử với một từ ở cột B xem có tơng ứng không,cặp nào có

sự tơng ứng sẽ đợc nối lại với nhau

b) Mức thứ hai là cho sẵn nội dung từ ( các nét nghĩa của từ ) yêu cầu học sinh tìm tên gọi (từ ) hoặc xếp các từ cho sẵn vào các nhóm nghĩa khác nhau

Ví dụ : Bài tập yêu cầu học sinh điền tiếp vào chỗ trống trong các câu “Ngời làm nghề cày ruộng , trồng trọt trên ruộng đồng gọi là………” từ các học sinh cần điền

là “nông dân”

Hoặc dạy bài tập xếp các từ có tiếng “lạc” trong ngoặc đơn thành 2 nhóm :

a Những từ trong đó “lạc” có nghĩa là vui mừng

b Những từ trong đó “lạc” có nghĩa là : sót lại ,sai

(Lạc quan,lạc hậu,lạc điệu,lạc đề,lạc thú )

Khi làm bài tập này giáo viên gợi ý để học sinh liên hệ thực tế Tìm từ hoặc dựa trên nghĩa của từng từ cụ thể để suy xét và đa thành từng nhóm thích hợp với nghĩa

đã cho

c Mức cao nhất là cho sẵn từ ,yêu cầu học sinh xác lập tơng ứng

Phổ biến nhất là kiểu bài tập đa ra câu hỏi trực tiếp: m hiểu tiết kiệm là gì ?hoặc : Hoa văn là gì?

Đây là dạng bài tập tuơng đối khó đối với học sinh tiểu học Để làm đợc bài tập này học sinh phải có kỹ năng định nghĩa Giải nghĩa bằng định nghĩa sẽ làm cho ngôn ngữ và t duy của học sinh trở nên rõ ràng và sâu sắc hơn Càng bắt đầu dạy cho học sinh định nghĩa sớm bao nhiêu thì các em càng biết t duy chính xác

và nói năng đúng đắn bấy nhiêu Khi dạy học sinh định nghĩa từ, giáo viên cần lu

ý học sinh nghĩa của từ đợc định nghĩa cần dạy trên những nghĩa đơn giản hơn để tránh sự luẩn quẩn Các thành tố nghĩa của từ đợc định nghĩa cần đầy đủ nhng tổ hợp các thành tố nghĩa không quá lớn

Tuy nhiên, những câu hỏi trực tiếp đôi khi học sinh khó trả lời ,vì vậy giáo viên nên đa các câu hỏi hàm chứa một phần nội dung trả lời

Ví dụ : - Một ngời làm việc nh thế nào là tận tuỵ ?

- Phong cảnh nh thế nào gọi là thắng cảnh ?

Thay cho các câu hỏi : “tận tuỵ là gi?”, “Thắng cảnh là gì?”

7 Giải nghĩa từ bằng cách tìm từ lạc

Đây là biện pháp giải nghĩa từ mới ,thờng đợc sử dụng trong một số trò chơi , hội thi dành cho học sinh tiểu học mà ta đã gặp trên truyền hình Biện pháp giải nghĩa từ bằng cách tìm từ lạc là đa ra một số từ (Khoảng 4-5từ )trong đó có