Thế giới nghệ thuật thơ tố hữu thời kì đổi mới

Đáng chú ý hơn cả là những công trình của các nhà thơ nổi tiếng như Xuân Diệu, Tế Hanh, Chế Lan Viên, Lưu Trọng Lư…và của các nhà nghiên cứu phê bình văn học có tên tuổi như, Hoài Thanh,

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

PHẠM THỊ HOÀNG LAN

THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT THƠ TỐ HỮU

THỜI KÌ ĐỔI MỚI

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành:Lí luận Văn học

Hà Nội-2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

PHẠM THỊ HOÀNG LAN

THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT THƠ TỐ HỮU

THỜI KÌ ĐỔI MỚI

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Lí luận Văn học

Mã số: 60220120

Giáo viên hướng dẫn: PGS.TS Trần Khánh Thành

Hà Nội-2014

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành luận văn này, trước tiên tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành

và sâu sắc tới PGS.TS Trần Khánh Thành, người thầy tận tình đã dành nhiều thời gian và công sức giúp đỡ, động viên tôi thực hiện đề tài nghiên cứu và hoàn thành bản luận văn tốt nghiệp thạc sỹ của mình

Tôi xin trân trọng cảm ơn các thầy cô trong Ban Giám Hiệu, phòng Đào tạo sau đại học, các Quý thầy cô đã tận tình chỉ bảo và dạy dỗ, truyền đạt kiến thức, kinh nghiệm cho tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu

Tôi cũng xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới gia đình, người thân và bạn bè

đã luôn ở bên cạnh khuyến khích, động viên giúp tôi vượt qua những khó khăn để hoàn thành khóa học của mình

Xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày 30 tháng 11 năm 2014

MỤC LỤC

MỤC LỤC 1

MỞ ĐẦU 1 Lí do chọn đề tài 3

2 Lịch sử vấn đề 4

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu, mục đích nghiên cứu 6

3.1 Đối tượng nghiên cứu 6

3.2 Phạm vi nghiên cứu 6

3.3 Mục đích nghiên cứu 6

4 Phươ ng pháp nghiên cứu 6

4.1 Phương pháp thống kê 6

4.2 Phương pháp tiếp cận thi pháp học 6

4.3 Phương pháp so sánh 6

5 Cấu trúc luận văn 6

Chương 1: KHÁI NIỆM THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT VÀ HÀNH TRÌNH THƠ TỐ HỮU 1.1 Thế giới nghệ thuật 7

1.1.1 Khái niệm thế giới nghệ thuật 7

1.1.1.1 Thế giới nghệ thuật là chỉnh thể của sáng tạo nghệ thuật 8

1.1.1.2 Nguyên tắc tư tưởng nghệ thuật 11

1.1.1.3 Các cấp độ của thế giới nghệ thuật 12

1.1.2 Thế giới nghệ thuật thơ 18

1.2 Những chặng đường thơ Tố Hữu 19

1.2.1 Trướ c cách mạng tháng Tám 19

1.2.2 Từ sau cách mạng tháng Tám đến thời đổi mới 22

1.2.3 Thời đổi mới 31

Chương 2: NỘI DUNG CẢM HỨNG VÀ HỆ THỐNG HÌNH TƯỢNG 2.1 Cảm hứng có sự chuyển đổi từ trữ tình chính trị, từ những vấn đề lớn lao của đất nước dân tộc sang thế sự, đời tư 34

2.1.1 Tiếp

tục cái tôi sử thi 34

2.1.1.1 Phát hiện vẻ đẹp đất nước thanh bình 34

2.1.1.2 Khát vọng cống hiến cho tổ quốc 36

2.1.1.3 Khẳng định niềm tin tưởng vào con đường cách mạng 40

2.1.2 Cảm nhận lẽ đời 42

2.1.3 Sự đổi thay trong đời sống chính trị 52

2.1.4 Tình yêu thắm thiết bền vững 59

2.1.4.1 Khẳng định bản lĩnh cá nhân 59

2.1.4.2 Tình yêu thắm thiết bền vững 63

2.1.4.3 Niềm trân trọng, tiếc thương những bạn bè nghệ sĩ 64

2.2 Hệ thống hình tượng 66

2.2.1 Nhữ ng hình ảnh tượng trưng quen thuộc 66

2.2.2 Nhữ ng hình ảnh khái quát có tính chất ước lệ 81

Chương 3: ĐỔI MỚI VỀ NGHỆ THUẬT THƠ 3.1 Thể thơ 84

3.1.1 Tăng cường thể thơ luật 84

3.1.2 Giữ vững thể lục bát truyền thống 85

3.2 Ngôn từ và giọng điệu 87

KẾT LUẬN 91

TÀI LIỆU THAM KHẢO 94-97

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Tố Hữu là nhà thơ cách mạng tiêu biểu của Việt Nam thời kỳ hiện đại Sự nghiệp sáng tác của ông gắn liền với đời sống dân tộc qua nhiều chặng đường cách mạng, để lại nhiều tác phẩm thi ca có giá trị Thơ Tố Hữu là bài ca của thời đại Hồ Chí Minh, thời đại đấu tranh anh hùng và thắng lợi vẻ vang, bài ca về lẽ sống lớn, về ân tình cách mạng sâu nặng, về niềm tin cách mạng mới mẻ, trong trẻo Sự nghiệp sáng tác của Tố Hữu gói gọn trong 7 tập thơ, so với một số nhà thơ cùng thời thì số lượng đó chưa phải là nhiều nhất Tuy vậy, giá trị thơ ông đã được khẳng định, đã “thực sự trở thành một bộ phận không thể tách rời đời sống tâm hồn Việt Nam”

Thế giới nghệ thuật thơ Tố Hữu trở thành đối tượng thu hút sự tìm hiểu, nghiên cứu của giới phê bình và bạn đọc yêu mến Hơn nửa thế kỷ qua, đã có rất nhiều công trình nghiên cứu, phê bình giới thiệu thơ Tố Hữu Thơ Tố Hữu hầu hết đã được đánh giá, phân tích về mọi mặt từ nội dung tư tưởng tới hình thức, phong cách; từ đề tài, chủ đề, hình tượng tới phương pháp sáng tác, thể loại, ngôn ngữ Với vốn tri thức mà giới nghiên cứu tích lũy được đã khẳng định sự phong phú về nội dung tư tưởng và hình thức nghệ thuật của thơ ông Hầu như không còn tập thơ, bài thơ nào có giá trị của ông mà không được bàn đến Tưởng như thế giới nghệ thuật thơ Tố Hữu đã được khai thác đến cạn kiệt Nhưng chưa có ai dám khẳng định đã đi tới tận cùng vẻ đẹp thơ ông, thơ Tố Hữu là một đối tượng đầy sức quyến rũ, hấp dẫn với những người yêu văn học Những năm hòa bình

là chặng đường mới của thơ Tố Hữu, hoàn thành trọn vẹn con đường thơ của ông Tìm hiểu cái tôi trữ tình trong thơ Tố Hữu chặng đường hoà bình là góp phần tìm hiểu đặc điểm diện mạo và giá trị của thơ Tố Hữu thời kỳ hoà bình Mặt khác nhằm giúp người đọc dễ dàng có cách nhìn, cách đánh giá đầy đủ hơn về đời thơ Tố Hữu

Tuy nhiên, thơ Tố Hữu qua hai tập “Một tiếng đờn” và “Ta với ta” cũng chưa có nhiều

công trình nghiên cứu, nhiều vấn đề chưa được thống nhất Bởi vậy trong giới hạn đề tài

“ Thế giới nghệ thuật thơ Tố Hữu thời kì đổi mới” chúng tôi muốn tìm hiểu những

phương diện cơ bản của thi pháp thơ trong một thời kì để chỉ ra những kế thừa và cách tân của thơ Tố Hữu ở chặng cuối so với những chặng đường thơ thời kì trước đổi mới

2 Lịch sử vấn đề

Thơ Tố Hữu từ những chặng đầu đã thu hút giới phê bình, nghiên cứu một cách đông đảo Mỗi tập thơ ra đời là một hiện tượng văn học lớn, và trở thành đối tượng nghiên cứu của hàng chục công trình phê bình, nghiên cứu văn học Đáng chú ý hơn cả là những công trình của các nhà thơ nổi tiếng như Xuân Diệu, Tế Hanh, Chế Lan Viên, Lưu Trọng Lư…và của các nhà nghiên cứu phê bình văn học có tên tuổi như, Hoài Thanh, Đặng Thai Mai, Hà Minh Đức, Nguyễn Đăng Mạnh, Trần Đình Sử, Nguyễn Văn Long…và còn một số bài viết của chính tác giả về đời mình và thơ của mình Các công trình nghiên cứu, các bài viết tập trung vào một số vấn đề sau, trong đời và thơ Tố Hữu

Tác giả Hà Minh Đức với công trình giới thiệu, phê bình Tố Hữu - Cách mạng và Thơ

(NXB Đại học quốc gia Hà Nội, 2004) tập hợp tất cả các bài viết của tác giả trong khoảng thời gian gần hai mươi năm Phần Trò chuyện và ghi chép về thơ có ý nghĩa như một món quà của nhà thơ với bạn đọc mà tác giả Hà Minh Đức là người trực tiếp lắng nghe và ghi chép đầy đủ Phần Tiểu luận văn học gồm những bài viết về quá trình sáng tác qua các lời giới thiệu thơ Tố Hữu, về một tác phẩm và cả lời bình về một vài bài thơ tiêu biểu của Tố Hữu Trong công trình này Hà Minh Đức có những khái quát lớn về đời thơ Tố Hữu Ông đánh giá Tố Hữu là “một tài năng thơ ca thuộc về nhân dân và dân tộc”, nêu bật được sáng tạo và thành tựu qua những chặng đường thơ Một lần nữa tác giả Hà

Minh Đức nhấn mạnh Từ ấy là một tác phẩm xuất sắc của nền thơ ca cách mạng, Ra trận

là khúc ca chiến đấu Cảm hứng về đất nước và nhân dân thể hiện sắc nét, phong vị Huế đậm đà trong thơ Tố Hữu Trong phần Tiểu luận văn học, tác giả có lời giới thiệu tập

thơ Ta với ta của Tố Hữu Ông khẳng định: “Trên sáu mươi năm đã qua những dòng thơ

của Tố Hữu vẫn đi giữa cuộc đời, vẫn giữ sức lay động và niềm tin ở con người, vẫn là những giá trị tinh thần cao đẹp gắn với đất nước và nhân dân” [21; 235] Qua công trình

“Tố Hữu cách mạng và thơ”, tác giả Hà Minh Đức đã góp phần vào giới thiệu, nghiên

cứu các sáng tác của Tố Hữu

Nhìn lại những chặng đường đã qua, những mốc lớn trong đời thơ Tố Hữu ta dễ dàng nhận ra: giới phê bình, nghiên cứu dành nhiều trang viết về các chặng đường thơ Tố Hữu trước 1975 và đều thống nhất khẳng định Tố Hữu là “Đỉnh cao thơ trữ tình chính trị”

Việt Nam thế kỷ XX Các tập “Một tiếng đờn” và “Ta với ta” ra đời trong những năm

đất nước hoà bình và công cuộc đổi mới đất nước, lúc đời sống văn học lại không hề yên tĩnh Phải thừa nhận một điều là thơ Tố Hữu chặng đường hoà bình không còn giữ vị trí

là đỉnh cao trong nền thơ ca Việt Nam như các chặng đường trước không thu hút đông đảo giới phê bình, nghiên cứu như trước nữa

Dù vậy, thơ Tố Hữu thời kỳ hoà bình vẫn trở thành đối tượng quan tâm của một số công trình đã xuất bản Là một nhà nghiên cứu đã từng dõi theo những chặng đường thơ

Tố Hữu, Giáo sư Hà Minh Đức đã quan sát quá trình vận động của thơ Tố Hữu từ “Từ

ấy” đến “Một tiếng đờn” đã nói về “Vui buồn trong thơ Tố Hữu” Theo giáo sư :“Một tiếng đờn” là một khúc riêng tư, không dễ tạo ngay được sự đồng cảm như một khúc ca ở

giữa đời Trong tập thơ này điệu thơ của Tố Hữu vẫn như xưa nhưng ông đến với đời chỉ với tư cách thi nhân, cái tôi từng trải và nhiều chiêm nghiệm của thơ muốn tìm đến sự giao cảm

Đọc “Một tiếng đờn” nhà phê bình Lê Quang nhận xét: Có thể nói tình yêu đất nước, ca ngợi cuộc sống, lý tưởng là âm điệu chủ đạo trong “Một tiếng đờn” đó là sự tiếc

nuối nhất quán trong dòng chảy về cảm xúc, hình tượng thơ của Tố Hữu trong giai đoạn lịch sử mới, khi đất nước đang trăn trở năng động vươn tới hạnh phúc, dân giàu nước mạnh

Nói như vậy không có nghĩa là vẻ đẹp thơ Tố Hữu đã được khai thác đến tận cùng Đặc biệt là ở chặng cuối của quá trình sáng tác của ông cũng chưa có nhiều công trình lớn Trong khi đây là đề tài thú vị và là vấn đề có ý nghĩa trong nghiên cứu sự vận động

và phát triển của tư tưởng nhà thơ

3 Đối tƣợng, phạm vi, mục đích nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu:

Thế giới nghệ thuật thơ Tố Hữu thời kì đổi mới

3.2 Phạm vi nghiên cứu:

Phạm vi nghiên cứu của đề tài là những sáng tác của Tố Hữu tập hợp trong 2 tập thơ:

“Một tiếng đờn “và “ Ta với ta “

3.3 Mục đích nghiên cứu:

Với đề tài “ Thế giới nghệ thuật thơ Tố Hữu thời đổi mới ” chúng tôi mạnh dạn bước

đầu tìm hiểu, nghiên cứu giá trị của hai tập thơ “Một tiếng đờn “ và “Ta với ta “ đối với

hành trình thơ Tố Hữu nói riêng và thơ ca Việt Nam giai đoạn này nói chung

4 Phương pháp nghiên cứu

4.1 Phương pháp thống kê

Sử dụng phương pháp thống kê, hệ thống hóa những tập thơ của tác giả từ đó rút ra những đặc diểm về thế giới nghệ thuật thơ Tố Hữu

4.2 Phương pháp tiếp cận thi pháp học

Sử dụng phương pháp phân tích để đi vào từng bài thơ, tập thơ cụ thể, khai thác thế giới nghệ thuật, cái tôi trữ tình Từ đó nhằm làm nổi bật những đặc điểm quan trọng về nội dung và nghệ thuật thơ Tố Hữu

Sử dụng phương pháp tổng hợp để khái quát lại, rút ra đặc điểm chung và riêng của thơ

Tố Hữu ở chặng trước và thời kì đổi mới

4.3 Phương pháp so sánh:

So sánh thế giới nghệ thuật thơ Tố Hữu trong những chặng đường sáng tác của nhà thơ Từ đó làm nổi bật tính kế thừa cũng như những đổi mới trong thơ ông

5 Cấu trúc luận văn:

Ngoài phần mở đầu và kết luận, luận văn được triển khai thành 3 chương:

Chương 1: Khái niệm thế giới nghệ thuật và hành trình thơ Tố Hữu

Chương 2: Nội dung cảm hứng và hệ thống hình tượng

Chương 3: Những đổi mới về nghệ thuật thơ

Chương 1: KHÁI NIỆM THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT VÀ HÀNH TRÌNH THƠ TỐ HỮU

1.1 Thế giới nghệ thuật

1.1.1 Khái niệm thế giới nghệ thuật

Thế giới nghệ thuật là một cụm từ càng gần đây càng được sử dụng nhiều cả trong đời sống và trong học thuật Từ điển thuật ngữ văn học cho rằng: Thế giới nghệ thuật là một thế giới được tạo ra trong nghệ thuật Nó hoàn toàn khác với thế giới thực tại vật chất hay thế giới tâm lí của con người mặc dù nó phản ánh thế giới ấy.Thế giới nghệ thuật nhấn mạnh rằng sáng tác nghệ thuật là một thế giới riêng được tạo ra theo các nguyên tắc tư tưởng và nghệ thuật Mỗi thế giới nghệ thuật như một mô hình nghệ thuật trong việc phản ánh thế giới, ứng với một cách quan niệm về thế giới, một cách cắt nghĩa về thế giới

Ở Liên Xô cũ vào những năm 70 của thế kỉ XX đã có một số công trình nghiên cứu về

khái niệm này như : “Thế giới nghệ thuật củaM.Gorki”, “'Thế giới nghệ thuật của

Sôlôkhốp” Ở Việt Nam khái niệm được nhắc đến vào những năm 80 nhưng cách hiểu

của các tác giả chưa hoàn toàn cụ thể về nội dung của nó

Năm 1985 trong luận án Tiến sĩ khoa học: "Sự hình thành và những vấn đề của chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa trong văn học Việt Nam hiện đại” Nguyễn Nghĩa Trọng

đã xác định hàm nghĩa khái niệm thế giới nghệ thuật như sau: “Thế giới nghệ thuật là

một phạm trù mĩ học bao gồm tất cả các yếu tố của quá trình sáng tạo nghệ thuật và tất

cả kết quả của quá trình hoạt động nghệ thuật của nhà văn Nó là một chỉnh thể nghệ thuật và một giá trị thẩm mĩ Thế giới nghệ thuật bao gồm hiện thực - đối tượng khách quan của nhận thức nghệ thuật, cá tính sáng tạo của nhà văn hay chủ thể nhận thức nghệ thuật, ngôn ngữ hay chất liệu nghệ thuật Trong thế giới nghệ thuật chứa đựng sự phản ánh hiện thực, tư tưởng, tình cảm của nhà văn Thế giới nghệ thuật không chỉ tương đương đối với tác phẩm nghệ thuật mà còn rộng hơn bản thân nó Nó có thể bao gồm tất

cả các tác phẩm nghệ thuật của một nhà văn, một trào lưu nghệ thuật,một thời kỳ nhất định của văn học, một nền văn học của dân tộc hay nhiều dân tộc nhưng đồng thời cũng

có thể liên quan đến nhiều yêu tố khác của sáng tạo nghệ thuật nhỏ hơn khái niệm hình tượng nghệ thuật Thế giới nghệ thuật là thiên nhiên thứ hai được người nghệ sĩ tạo dựng trong đó chứa đựng hiện thực và quan niệm về hiện thực, tự nhiên và con người …là thế giới sinh động và đa dạng vô cùng, mỗi nhà văn, mỗi trào lưu văn học mỗi dân tộc, mỗi thời kỳ lịch sử để có thế giới nghệ thuật riêng của mình”

Năm 1992 nhóm tác giả Lê Bá Hán - Trần Đình Sử - Nguyễn Khắc Phi đã định nghĩa:

"Thế giới nghệ thuật là khái niệm chỉ tính chỉnh thể của sáng tạo nghệ thuật (một tác phẩm, một loại hình tác phẩm, một tác giả, một trào lưu) Sáng tác nghệ thuật là một thế giới riêng được tạo ra theo các nguyên tắc riêng của nghệ thuật Thế giới nghệ thuật có

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Aristot đến Lưu Hiệp (1999), Nxb Văn học

2 Lại Nguyên Ân (biên soạn, 2003), 150 thuật ngữ văn học, Đại học quốc gia Hà Nội

3 Phạm Quốc Ca (2003) Mấy vấn đề thơ Việt Nam 1975-2000 (chuyên luận), Nxb Hội

nhà văn

4 Nguyễn Phan Cảnh (2001), Ngôn ngữ thơ, Nxb Văn hoá thông tin

5 Xuân Cang (1997), Phác thảo chân dung một số nhà văn Việt Nam hiện đại bằng các

quẻ Kinh dịch

6 Nguyễn Việt Chiến (2008), Thơ Việt Nam 30 năm cách tân 1975-2005, Nxb Quân đội

nhân dân

7 Nguyễn Văn Dân (2000), Lý luận văn học so sánh, Nxb Đại học quốc gia Hà Nội

8 Phan Cự Đệ (chủ biên, 2004), Văn học Việt Nam thế kỷ XX, Nxb Giáo dục

9 Nguyễn Đăng Điệp(2002), Giọng điệu thơ trữ tình, Nxb Văn học

10 Nguyễn Đăng Điệp (2006), Thơ Việt Nam sau 1975 - từ cái nhìn toàn cảnh, Nghiên

cứu văn học (11)

11 Hà Minh Đức (1994), Nhà văn nói về tác phẩm, Nxb Giáo dục

12 Hà Minh Đức (1998), Thơ và mấy vấn đề trong thơ Việt Nam hiện đại, Nxb Giáo dục

13 Hà Minh Đức (chủ biên, 1999), Lý luận văn học, Nxb Giáo dục

14 Hà Minh Đức (1999), Văn học Việt Nam hiện đại, Nxb Hà Nội

15 Hà Minh Đức (2008), Tố Hữu cách mạng và thơ, Nxb Văn học

16 Hà Minh Đức (2009), Tố Hữu toàn tập –tập 1, Nxb Văn học

17 Hà Minh Đức (1995), Một số tài năng thơ ca thuộc về nhân dân và dân tộc (Lời giới

thiệu tập thơ Tố Hữu), Nxb Giáo Dục