Thế giới nghệ thuật thơ gia định tam gia (tt)

Nhưng hiện tại vẫn chưa có nhiều công trình nghiên cứu chuyên sâu và chưa công bố toàn diện tư liệu về tác phẩm thơ, chưa nghiên cứu các phương diện nội dung, nghệ thuật của riêng Tam Gi

i

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

- -

PHẠM THỊ HOÀNG ANH

THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT THƠ GIA ĐỊNH TAM GIA

CHUYÊN NGÀNH : VĂN HỌC VIỆT NAM

MÃ SỐ : 60 22 01 21

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC

TS TÔN THẤT DỤNG

HUẾ, NĂM 2014

Demo Version - Select.Pdf SDK

ii

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi Các số liệu, cũng như các kết quả nghiên cứu trong luận văn là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Tác giả luận văn

Phạm Thị Hoàng Anh

Demo Version - Select.Pdf SDK

iii

LỜI CẢM ƠN

Trân trọng cảm ơn Khoa Ngữ Văn, Phòng Đào tạo Sau Đại học, Trường Đại học Sư phạm – Đại học Huế, cùng quý thầy cô giáo đã tham gia giảng dạy lớp Cao học - khoá 21 đã giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu

Trân trọng cảm ơn TS Tôn Thất Dụng – Thầy đã tận tình giúp đỡ tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận văn

Xin cảm ơn bạn bè và người thân đã động viên và giúp đỡ tôi trong suốt thời gian qua

Mặc dù đã hết sức cố gắng, nhưng chắc chắn luận văn tốt nghiệp sẽ không tránh khỏi những thiếu sót, kính mong nhận được sự góp ý và chỉ dẫn thêm của Quý Thầy cô giáo và các bạn

Huế, tháng 9 năm 2014 Tác giả luận văn

Phạm Thị Hoàng Anh

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỤC LỤC

-

PHỤ BÌA i

LỜI CAM ĐOAN ii

LỜI CẢM ƠN iii

MỤC LỤC 4

A MỞ ĐẦU 6

1 Mục đích, ý nghĩa đề tài 6

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 6

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 9

4 Phương pháp nghiên cứu 9

5 Đóng góp của luận văn 10

6 Cấu trúc luận văn 11

NỘI DUNG 11

CHƯƠNG 1.GIA ĐỊNH TAM GIA CUỘC ĐỜI VÀ SỰ NGHIỆP 11

1.1 Bối cảnh lịch sử và văn học Nam Bộ từ thế kỷ XVIII đến đầu thế kỷ XX 11

1.1.1 Bối cảnh lịch sử xã hội 12

1.1.2 Bối cảnh văn học 13

1.2 Gia Định Tam Gia tác giả và tác phẩm 15

1.2.1 Gia định 15

1.3.2 Gia định Tam Gia 16

1.3.2.1 Trịnh Hoài Đức 16

1.2.2.2 Ngô Nhân Tĩnh 20

1.2.2.3 Lê Quang Định 23

1.3 Sự nghiệp sáng tác của Gia định Tam gia 24

1.3.1 Trịnh Hoài Đức 25

1.3.2 Ngô Nhân Tĩnh 28

1.3.3 Lê Quang Định 29

Demo Version - Select.Pdf SDK

CHƯƠNG 2 THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT THƠ GIA ĐỊNH TAM GIA NHÌN

TỪ CẢM QUAN HIỆN THỰC ĐỜI SỐNG 31

2.1 Cảm quan về tình yêu quê hương đất nước 31

2.1.1 Tình yêu quê hương đất nước 31

2.1.2 Bức tranh thiên nhiên tươi đẹp 39

2.2 Những cái nhìn riêng về cuộc sống và con người 45

2.2.1 Trịnh Hoài Đức – Tiếng thơ Gia Định- Đồng Nai 46

2.2.2 Thơ Ngô Nhân Tĩnh – Cái tình kín đáo, u uẩn 57

2.2.3 Thơ Lê Quang Định- sự suy tư về cuộc đời 61

CHƯƠNG 3 67

THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT THƠ GIA ĐỊNH TAM GIA NHÌN TỪ PHƯƠNG THỨC THỂ HIỆN 67

3.1 Ngôn ngữ thơ 67

3.1.1 Ngôn ngữ mang tính biểu tượng tượng trưng 68

3.1.2 Ngôn ngữ mang tính sắc thái 72

3.2 Hình ảnh thơ dân giã, gần gũi 74

3.3 Thể thơ 76

3.4 Thủ pháp nghệ thuật 82

3.4.1 Nghệ thuật ẩn dụ tượng trưng 82

3.4.2 Thủ pháp điển cố, điển tích 86

3.5 Giọng điệu 88

3.5.1 Trịnh Hoài Đức – Một giọng thơ trang nhã 89

3.5.2 Ngô Nhân Tĩnh – Một giọng chiêm nghiệm, suy tư 92

3.5.3 Lê Quang Định – Giọng thơ Ung dung, thong thả 94

KẾT LUẬN 97

TÀI LIỆU THAM KHẢO 99 PHỤ LỤC

Demo Version - Select.Pdf SDK

A MỞ ĐẦU

1 Mục đích, ý nghĩa đề tài

Thế giới nghệ thuật là một chỉnh thể nghệ thuật bao gồm tất cả các yếu tố, cấp

độ của sáng tạo nghệ thuật Mỗi cấp độ yếu tố này lại có một chỉnh thể nhỏ hơn đặt

trong mối quan hệ biện chứng nhất định, xâu chuỗi với các yếu tố khác Nghiên cứu

thế giới nghệ thuật là để tìm hiểu quy luật sáng tạo của chủ thể, quan niệm về nghệ

thuật, cuộc sống nhân sinh của người nghệ sĩ đó

Cho đến nay xét trong bối cảnh văn học Nam bộ nói riêng và cả nước nói

chung thì Gia Định Tam Gia là những nhà thơ lớn ở buổi đầu của nền văn học Nam

Bộ Nhưng hiện tại vẫn chưa có nhiều công trình nghiên cứu chuyên sâu và chưa

công bố toàn diện tư liệu về tác phẩm thơ, chưa nghiên cứu các phương diện nội

dung, nghệ thuật của riêng Tam Gia, do đó chưa thấy được vị trí của Tam Gia trong

văn học sử Chính điều này đã thúc đẩy tôi tập trung và tìm hiểu về thế giới nghệ

thuật thơ Tam Gia - các nhà thơ đã tạo cho riêng mình một khu vườn sáng tác với

một thứ nghệ thuật độc đáo, không lẫn với ai

Chính vì lẽ đó tôi chọn đề tài “Thế giới nghệ thuật thơ Gia Định Tam Gia” để

thực hiện Luận văn Thạc sĩ

Nghiên cứu đề tài này để thấy được cái nhìn của tác giả về cuộc đời, nhận ra

cái hay, cái sâu sắc của Gia Định Tam Gia khi sáng tạo ra cả một thế giới nghệ

thuật trong tác phẩm, đồng thời người viết có thể nhận rõ những nét tiêu biểu trong

phong cách của ba nhà thơ này Luận văn cũng góp phần đánh giá đúng vai trò của

Trịnh Hoài Đức, Ngô Nhân Tĩnh, Lê Quang Định trong quá trình đa dạng hóa văn

học nước nhà

Bên cạnh đó, nghiên cứu đề tài để củng cố kĩ năng phân tích, giúp người viết

có thêm nhiều kiến thức về những tác giả trong văn học Nam Bộ Ngoài ra, nghiên

cứu đề tài cũng giúp phục vụ cho công tác học tập, giảng dạy của chúng tôi sau này

đạt được nhiều kết quả mong muốn

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Theo TS Huỳnh Văn Tới - Bùi Quang Huy, thì từ trước tới nay cũng đã có

một số công trình nghiên cứu nhưng chưa đủ “mặt” của Gia Định Tam Gia Khi

Demo Version - Select.Pdf SDK

xuất bản bộ Hợp tuyển thơ văn Việt Nam (NXB Văn học, tập III, tái bản 1978),

nhóm biên soạn do GS Huỳnh Lý chủ biên chỉ mới tuyển dịch 11 bài của Trịnh

Hoài Đức Công trình Sài Gòn - Gia Định qua thơ văn xưa (Nguyễn Thị Thanh

Xuân chủ biên, Nxb TP.HCM, 1987) cũng chỉ giới thiệu một số thơ của họ Trịnh

mà không có “nhị vị” Lê - Ngô còn lại Chưa thể gọi là đầy đủ, nhưng Gia Định

Tam Gia sẽ giúp cho bạn đọc thêm vốn kiến thức về di sản văn hóa – lịch sử dân

tộc với ba danh nhân - ba hồn thơ tài danh nhất Nam Bộ trong vòng 50 năm cuối thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX.[3]

Trước năm 1975, do nhiều lý do, thơ Gia Định Tam Gia chưa được chú ý giới thiệu, khai thác Có thể kể ra vài công trình tiêu biểu như: Tác giả Huỳnh Minh

trong sách Gia Định xưa, cũng dành một phần giới thiệu về Gia Định Tam Gia,

Gia Định Sơn Hội, đồng thời trích dẫn vài bài thơ Nôm của Trịnh Hoài Đức

[31,tr118-310] Năm 1963, giáo sư Huỳnh Lý (chủ biên) biên soạn công trình Hợp

tuyển thơ văn Việt Nam nhằm mang lại cho người đọc cái nhìn toàn cảnh văn học

Việt Nam, trong đó, tập 3, giới thiệu thơ một số bài thơ của Gia Định Tam Gia, được xem như một đại biểu trong dòng thơ chữ Hán ở Nam Bộ với lời nhận xét:

“Với triều Nguyễn, Trịnh Hoài Đức, Ngô Nhân Tĩnh, Lê Quang Định…họ thừa nhận đạo đức một cách êm thấm, nhiều khi họ biểu dương cuộc sống trước mắt” [30, tr 29]

Nguyễn Văn Sâm trong Văn học Nam Hà giới thiệu được 13 bài thơ chữ Hán trong Thoái thực truy biên và phiên âm 18 bài thơ Nôm của Trịnh Hoài Đức,

nhưng vẫn chưa thể giới thiệu thơ của Ngô Nhân Tĩnh và Lê Quang Định Ông

đánh giá về Trịnh Hoài Đức “… là bậc danh thần hạng nhất…” [44]

Sau năm 1975, đã có thêm những công trình giới thiệu nghiên cứu về thơ Gia Định Tam Gia chuyên biệt bên cạnh những công trình, bài viết mang tính chất chung, tiêu biểu có: Nguyễn Thị Thanh Xuân, Nguyễn Khuê, Trần Khuê trong công

trình Sài Gòn – Gia Định qua thơ văn xưa, xuất bản năm 1987, giới thiệu 07 bài

thơ của Trịnh Hoài Đức ở phần Thơ văn chữ Hán, phần hai của tập sách Công

trình nghiên cứu Địa chí văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh, do Giáo sư Trần Văn

Giàu và Trần Bạch Đằng chủ biên với sự tham gia của các nhà nghiên cứu uy tín,

xuất bản từ năm 1987-1990, tập II, có bài “Văn học Hán Nôm ở Gia Định” của

Demo Version - Select.Pdf SDK

Cao Tự Thanh, đã khái quát diện mạo văn học Hán Nôm trong tiến trình văn hóa ở Gia Định, đồng thời trích dẫn thơ của Tam gia Trịnh Hoài Đức, Ngô Nhân Tĩnh, Lê

Quang Định Năm 1990, cuốn Những danh sĩ miền Nam của Hồ Sĩ Hiệp và Hoài

Anh cũng dành nhiều trang viết về tác giả và điểm qua các tác phẩm của Trịnh Hoài Đức, Lê Quang Định và Ngô Nhân Tĩnh [1]

Năm 1997, công trình Tổng tập văn học Việt Nam, tập 16, cũng có giới thiệu

tiểu sử tác giả, tác phẩm của Tam Gia Số bài thơ của Tam Gia trong Tổng tập này

trích lại từ Hợp tuyển thơ văn Việt Nam nói trên… Năm 2005, Trịnh Hoài Đức,

Lê Quang Định, Ngô Nhân Tĩnh, Gia Định Tam Gia của tác giả Hoài Anh, [3]

xuất bản nhân dịp trùng tu và tôn tạo di tích lịch sử văn hóa văn miếu Trấn Biên, Đồng Nai, cũng đóng góp đáng kể vào công việc nghiên cứu thơ của ba nhà Trịnh, Ngô, Lê Có thể nói, đây là công trình biên khảo về thơ Gia Định Tam Gia nhiều nhất từ trước đến nay

Năm 2007, công trình Văn học Việt Nam thế kỷ X-XIX, những vấn đề lý

luận và lịch sử, có bài viết “Văn học Đàng Trong” của Cao Tự Thanh[46], thêm

một lần nữa đề cập đến Gia Định Tam Gia trong dòng chảy văn học Đàng Trong Bài viết đi sâu phân tích tình hình lịch sử, tình hình văn học Hán Nôm từ phương diện nội dung, đồng thời phác hoạ những nét nghệ thuật của văn học Hán Nôm Đàng Trong

Những bài viết đăng trên các báo và tạp chí liên quan đến việc nghiên cứu tác giả tác phẩm Gia Định tam gia, tiêu biểu có: Trên báo Tân văn tuần báo năm 1935

có giới thiệu bài thơ Từ giã mẹ đi sứ của Trịnh Hoài Đức, báo Đại Việt tạp chí năm

1941 đã bắt đầu trích đăng giới thiệu thơ của Trịnh Hoài Đức Nguyễn Triệu với

bài Công thần triều Nguyễn: Ngô Nhân Tĩnh đăng trên tuần báo Tri Tân, số 6, ngày 8-7-1941 Nguyễn Khuê với bài Trịnh Hoài Đức và Cấn Trai thi tập đăng trên tập

san Lửa Thiêng, số 2, tháng 2 năm 1975, được in lại trong Ba mươi năm cầm bút, giới thiệu về tiểu sử, hành trạng của Trịnh Hoài Đức và tập thơ Cấn Trai thi tập

một cách tỉ mỉ và công phu và bài Mai Sơn tự và Mai Khâu tự đăng trên Tập văn số

20, Ban Văn hoá Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam xuất bản năm 1991 Cao Tự Thanh có bài “Về bài thơ của Trịnh Hoài Đức tặng hoà thượng Viên Quang” đăng trên Tập văn Phật đản, Giáo hội Phật giáo Việt Nam, số 23, tháng

4-Demo Version - Select.Pdf SDK

1992 Nguyễn Đình Phức có bài “Về bài viết Lời bình của thi hào Nguyễn Du trong

Hoa Nguyên thi thảo của PGS.TS Nguyễn Đăng Na”, đăng trên Tạp chí Hán Nôm

số 1, 2008, đã đưa ra những khảo sát của mình về văn bản khắc in Hoa Nguyên thi

thảo của Lê Quang Định một cách xác đáng…

Từ tình hình trên cho thấy, các nhà nghiên cứu đã quan tâm tìm hiểu Gia Định Tam Gia từ phương diện tác giả, tác phẩm nhưng còn tản mạn và chưa tập trung Công trình của tác giả Hoài Anh có thể nói là tập trung và dày dặn nhất Những công trình trên sẽ là những gợi ý quý báu để chúng tôi triển khai đề tài này

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu chính trong công trình này là thơ Gia Định Tam Gia

qua các tập chính là: Cấn Trai thi tập của Trịnh Hoài Đức, Thập Anh đường thi tập của Ngô Nhân Tĩnh và Hoa Nguyên thi thảo của Lê Quang Định

Riêng với Trịnh Hoài Đức, ông còn sáng tác thơ bằng chữ Nôm nhưng tôi sẽ không tìm hiểu trong phạm vi đề tài này

Phạm vi nghiên cứu: thế giới nghệ thuật thơ nhìn ở nội dung tư tưởng và nghệ thuật thể hiện

4 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn vận dụng các phương pháp nghiên cứu sau: Phương pháp tiểu sử, phương pháp thực chứng lịch sử: cùng được vận dụng để tìm hiểu tác phẩm thông qua tiểu sử tác giả và ngược lại, đồng thời muốn hiểu đúng tác phẩm không thể không bắt đầu từ những sự kiện lịch sử Ngoài ra chúng tôi còn vận dụng các phương pháp và thao tác khác như phương pháp phân tích, so sánh, thống kê, hệ thống để đưa ra những nhận định có giá trị và ý nghĩa khi nghiên cứu về Gia Định Tam Gia trong toàn cảnh nền văn học Nam Bộ

4.1.Phương pháp phân tích

Đây là phương pháp nghiên cứu được sử dụng chủ yếu trong luận văn này Từ những tài liệu nhận xét, đánh giá của các nhà phê bình nghiên cứu cùng sự tìm tòi sáng tạo của bản thân, tôi vận dụng và xử lý đề tài Qua đây chúng ta sẽ thấy rõ được những khám phá sáng tạo của các nhà thơ

4.2 Phương pháp so sánh

Demo Version - Select.Pdf SDK

Trong quá trình phân tích “thế giới nghệ thuật thơ Gia Định Tam Gia”, tiến

hành liên hệ, so sánh điểm khác biệt của ông với các nhà thơ cùng thời Như vậy sẽ giúp cho đề tài thêm sức thuyết phục và góp phần khẳng định tài năng cùng những đóng góp của Tam Gia cho nền văn học nước nhà

4.3 Phương pháp hệ thống

Nhận thấy rằng sáng tác bao giờ cũng là một chỉnh thể nghệ thuật mang tính hệ thống nên khi nghiên cứu cần đặt đặt nó trong một hệ thống chung để nhận diện và lý giải

Ngoài những phương pháp nêu trên luận văn còn vận dụng lý thuyết Thi pháp

học, Tự sự học, văn hóa học để giải mã những vấn đề mà đề tài đặt ra

5 Đóng góp của luận văn

Luận văn nghiên cứu chủ yếu về thơ Gia Định Tam Gia để thấy những giá trị

và đóng góp về nội dung và nghệ thuật thơ của các tác giả đối với tiến trình phát triển của văn học Nam Bộ Tư tưởng trung quân yêu nước gắn liền với lòng tự hào dân tộc là nội dung thường thấy trong thơ Tam Gia

Ngoài mảng đề tài khá hẹp, chủ yếu vịnh vật, vịnh sử với thể loại khá ổn định: thể Đường luật, các ông còn làm thơ vịnh hoạ theo các bộ vần và dài hơi khá đặc thù trong phong cách vừa phóng khoáng vừa cứng rắn của người Nam Bộ (một lối chơi thơ trước đó ít thấy xuất hiện ở những nơi khác như Đàng ngoài) Riêng Trịnh Hoài Đức là người sử dụng nhiều thể thơ khác nhau để sáng tác nhất trong Tam Gia, cho thấy khả năng làm chủ nhiều thể loại và văn phong trang nhã của Trịnh Hoài Đức

Ở phương diện nội dung, để khẳng định những đóng góp của thơ Gia Định Tam Gia đối với nền văn học Nam Bộ, trước hết phải nói đến tình cảm yêu nước, tinh thần tự hào dân tộc, trung với vua, nối tiếp tinh thần của những nhà thơ tiền bối Trịnh Hoài Đức với lòng yêu quê hương và con người Nam Bộ ông dành gần như toàn bộ sáng tác của mình để nói về cảnh vật, sinh hoạt, con người ở đây Nếu không có những dòng thơ này, cảnh sinh hoạt trên quê hương Nam Bộ sẽ thiếu đi rất nhiều Thơ Ngô Nhân Tĩnh thì mang cái tình kín đáo mà ẩn chứa nhiều tâm sự sâu sắc.Trịnh Hoài Đức là những suy tư thời cuộc Tất cả tạo nên sự đa dạng về mặt nội dung cho văn học của vùng đất mới này

Demo Version - Select.Pdf SDK

Ở phương diện nghệ thuật, thơ Gia Định Tam Gia có những đóng góp tích cực

về đề tài và thể loại Nó không những tạo ảnh hưởng đến các nhà thơ ở Bắc Hà cùng thời mà còn cả ở Nam Bộ giai đoạn sau Điều đó chứng tỏ sự nối nguồn và khơi mạch của các ông đối với văn học Nam Bộ Với ba giọng điệu và phong cách riêng, các ông là cột mốc trong nền văn học Nam Bộ được các thế hệ sau kế thừa và phát huy Về ngôn ngữ thơ, đáng chú ý là sự kết hợp từ ngữ khá sáng tạo theo nếp nghĩ dân tộc, đồng thời đã thấy ít đi những sáo ngữ Những hình ảnh dân dã đời thường cũng đi vào thơ chữ Hán của Tam Gia Thơ của ba nhà thơ có những sắc thái riêng biệt

Nghiên cứu đề tài“Thế giới nghệ thuật thơ Gia Định Tam Gia” sẽ góp phần

nhận diện và đánh giá đúng về Trịnh Hoài Đức, Ngô Nhân Tĩnh, Lê Quang Định đưa ra được cái nhìn đầy đủ và có hệ thống về Gia Định Tam Gia

6 Cấu trúc luận văn

Không kể phần Mở đầu, Kết luận, luận văn được chia thành 3 chương:

Chương 1: Gia Định Tam Gia cuộc đời và sự nghiệp

Chương 2: Thế giới nghệ thuật thơ Gia Định Tam Gia nhìn từ cảm quan hiện

thực đời sống

Chương 3: Thế giới nghệ thuật thơ Gia Định Tam Gia nhìn từ phương thức thể

hiện

NỘI DUNG CHƯƠNG 1 GIA ĐỊNH TAM GIA CUỘC ĐỜI VÀ SỰ NGHIỆP

1.1 Bối cảnh lịch sử và văn học Nam Bộ từ thế kỷ XVIII đến đầu thế kỷ XX

Demo Version - Select.Pdf SDK