Giáo trình Kiểm toán TS Phan Trung Kiên

Giáo trình Kiểm toán TS Phan Trung Kiên, Thư viện số,Thư viện online, Thư viện chia sẻ sách, luận văn, đồ án, tài liệu, ebook, giáo trình, giáo án,bài giảng, báo cáo thực tập,luận văn tốt nghiệp,Đồ án tốt nghiệp,văn bản, biểu mẫu, quảng cáo, tập trung các lĩnh vực về giáo dục cho sinh viên, học sinh, giảng viên đại học, thạc sĩ, tiến sĩ.

TS PHAN TRUNG KIÊN

Giáo trình

KIỂM TOÁN

(D À N H C H O SIN H V IÊ N C ÁC TRUỒNG Đ Ạ I HỌC, C A O Đ A N G K H Ố l K IN H TẾ)

N H À XUẤT BẢN GIÁO DỤC VIỆT N A M

0 'i n ó i c tẦ u

T ừ lâu, k iể m toán đã trỏ' thành tln iậ í ngừ phổ b iế n tro n g quản lý K iề m toán

k h ỏ n a phải là h o ạt dộ ng v ị thân, tự thân mà xuất p h á i từ nhu cầu của quàn lý

T rá i qua quá tr in h phát triể n , k iế m loán đã không ngừ ng m ở rộ n g tầm ảnh hưởng

và kh ă n g đ ịn h v a i trò quan trọ n g tro n g quàn lý Từ nhữ ng hoạt đ ộ n g đơn lè m ang

lín h n g h iệ p cht\ k iể m toán đã phát triể n thành m ột h o ạ i đ ộ n g liê n kết, m ang tín h

c h u y ê n rì^ h iệ p X u ấ t phát từ khu vực công, kiếm toán đã phát triể n và m ờ rộng

sang khu vực h o ạt đ ộng vì lọ i nhuận, ờ nước ta, k iể m toán xu ấ t hiện k h á m uộn,

từ đầu nhữ ng năm 90 của thế k ỷ 20 C ho tớ i nay, k iề m toán đã có bước phát trie n

m ạnh mẽ cả về bề rộng lẫn chiề u sâu Các lĩnh vực k iể m toán được thự c hiện bởi các chủ thể k iể m toán khác nhau và từng bước trờ thành hoạt đ ộ n g m ang tín h

c h iiv ê n nghiệ p

V ớ i vai tr ò đem lạ i n iề m tin cho người sử d ụng th ô n g tin , đàm bảo hiệu quả

và h iệ u năng quản Iv cũn g như củng cố nề nép hoạt độ ng tài ch ín h , k iẻ m toán

h iệ n đại m ang n h iề u trọ n g trách hưn và đòi hỏi phải có sự th a v đ ỏ i nhằm đáp ứng

tố t hon nừa y ê u cầu cúa quản lý V ì thế, kiếm toán viê n đã và đang tìm k iế m

n h ữ n g p h ư o n g pháp tiế p cận m ớ i tro n g kh i thực hành k iể m toán nhằm c u n g cấp

m ộ t s ự đùm h à o h ọ p lý đ ố i vớ i ngưòi sử dụng th ô n g tin và phù h ọ p v ó i sự thay

đ ổ i của m ô i trư ò n g k in h doanh c ũ n g như m ô i írư ò n g xử lý dữ liệ u đ iệ n tử- C uốn

'G iá o tr ìn h K iế m to á n " được x â y dựng xuất phát từ cách Ihức tiế p cận k iể m

loá n dựa vào đá nh giá rủ i ro k in h doanh Đ ây là phươ ng pháp tiế p cận kiể m toán

đà đư ọc nhiều c ỏ n ỵ ty k iề m toán lớn trẽn thế g iớ i vận d ụ n g tro n g m ô i trư ò n g

k in h doanh có n h iề u th a y đ ố i

T rô n thực tế, ngay cả nhừng nhà quản lý k in h n g h iệ m hay nhữ ng nhà nghiên cứu c ũ n g khó có thế hình d u n g được sự thay đổi nhanh ch ỏ ng tro n g hoạt dộ ng

k in h doanh, nhanh hon cả sự phát triẻ n cùa công nghệ m áy tín h Các ké hoạch

k in h doanh ph ục vụ cho ch iế n lưọ'c phát triể n của doanh n g hiệ p cần dựa trên

th ô n g tin và sự hỗ trợ của c ô n g nghệ T u y nhiên, doanh n g h iệ p luô n phải đ ố i m ặt

v ó i nhCmg rủ i ro C uố n G iá o tr ìn h K iế m to á n v iế t về hoạt đ ộ n g k iể m toán báo

cáo tà i c lìín h tro n g m ô i trư ờ ng k in h doanh có n hiều th a y đ ô i lớn như vậy M ô i iruònt!, k in h doanh thav đ ồ i cho phép các công ty thự c hiện các hoạt đ ộ n g k in h

do an h da dạnu h o n vả có cả thành cỏng cùng như th ấ t bại trên th ị trư ờ ng V ì thế, các k ỹ thuật phán tích rủ i ro k in h doanh phải đưọ'c sử d ụ n g tro n g m ọ i cuộc kiern

loá n Các cuộc k iê m toán thườnụ íặp iru n íi vào ru i ro k in h doanh, quan lý côn g

ty ch ấ l lư ọ n u báo cáo tả i ch ín h và các dạne d ịc h vụ dam báo K iê m toán viê n

ih ư ò im dưọ'c kỳ v ọ n g sc phát hiện các sai ph ạiìì trọ n g yếu Các cóng ly đưọ'c kỳ

v ọ im sc trìn h bày th ô n u tin trcn in te rn e t và k iô n i loán \'ic n chứ ng thực những

th ô n u tin ấy N h ừ im xu hưcViiíi và k ỳ v ọ im cua nuưòi sử dụnu hiộn tại đặt kiêm toán v ic n và c ô n íi Iv k ic m toán trư ó c n h ữ n ii th ứ thách nuhề ní2,hiệp G iá o tr ì n h

K iế m to á n sẽ u iá i q u y c l nhừng vấn đề phát sinh cua k ic m toán theo hướng đ ố i

m ặl vớ i nh ừ n íỉ vấn đề trôn

V ớ i ke l cấu uồm 14 chương, G iá o ỉr ì n h K iê m ío á ỉĩ dã trìn h bày nhiìnR vấn đề

cua k iẽ m toán là i ch ín h từ nguvẽn lý CO' bàn đẻn nhừne van đe chuyên sâu như kiẻ m loán trẽn n hừ iìg phần hành cơ ban Bôn cạnh đó, G iá o Irin h dành riê n g m ột

ch irư n u đe Iiíih ic n cứu về kiể m toán nội bộ - M ộ t loại hình k iê m loán rấl phát

triê n lò n tạ i ben cạnh kiêm toán độc lập Tác ” ia hy vọ n ụ G iá o tr ìn h K iê m to á iĩ

sè là m ộ i là i liệ u íố l cho các bạn sinh viôn c h u ycn nuành kế toán, k ic m toán và

bạn đọc danu quan tâm ló i n iih ề k ic m toán Bôn cạnh G iá o tr ì n h K iếm to á n , bạn

dọc sc đưọ-c cu n u cấp cuốn H ệ th ố n ịỉ h ù i tậ p k iế m to á n , dây sẽ là tài liệ u bố ích

iiiú p bạn dọc keĩ h ọ p giừa !ý th u y e t và thực hành kiêm toán

l a c giả x in gửi lò’i cảm ơn đẽn các đ ó n g nehiộp tro n g K h o a K e toán - K iể m toán, rrưò'ní> D ại học K in h tế quốc dân, các đồng ng hiệ p đang công tác lạ i V ụ

C hé dộ K c toán - B ộ 'ĩà i ch ín h , tại K iê m toán nhà nưó'c lạ i m ột số cô n g ly kiốm

to á n , đà d ỏ n g góp nhCmg ý k iế n q u í báu cho lần x u ắ l ban này T ro n g lần đầu

x u ấ l bản nôn cuốn g iá o trìn h sè k h ô n g the Iránh kh ỏ i nhừng k h ic m k h u y ế t i'ác giả m o iiíi nhận đ irọ ‘c sự đ óng góp ý k iế n cúa bạn dọc đé lằn lá i bàn sau cuốn sách đưọ’c hoàn th iệ n hon M ọ i ý kiế n d ó n g góp x in đưọ'c gửi vổ theo địa c h i: C ôn g ty

C ô phân Sách D ại lìợc - D ạy nuhc, nlià x u â l ban G iá o dục V iẹ t N am , 25 llà n llu iy ê n Ilà N ộ i

Tác g iả

G '

TỔNG QUAN VỀ KIỂM t o á n v à Tổ CHỨC KIỂM t o á n đ ộ c l ậ p

1.1 BẢN CHÁT CỦA KIẾM TOÁN

1.1.1 S ự cần th iế t phải kiểm toán

Ngảy nay, kiểm toán đã trớ thành một nhân tố không thể thiếu trong quản lý nói chung và quản trị doanh nghiệp nói riẽng Ngay từ khi xuất hiện, kiểm toán đã chứng minh vai trò

to lớn của mình đối vởi quản lý Cùng với sự phát triển không ngừng của nền kinh tế, xu hướng hội nhập và sự biến động phức tạp của môi trường kinh doanh, các nhà quản lý

sử dụng kiểm toán như một phương sách quản lý hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp Kiểm toán không những đáp ứng được yêu cầu quản trị trong nội bộ, mà còn đáp ứng yêu cầu của những người sử dụng thông tin báo cáo tài chính bên ngoài Vì vậy, kiểm toán đã mang lại lợi ích to lớn cho doanh nghiệp vả cho những đối tượng sử dụng thông tin do doanh nghiệp cung cấp với trách nhiệm và sự thận trọng nghề nghiệp đúng mực Kiểm toán xuất hiện từ rất sớm: ở thời kỳ đầu, kiém toán tồn tại dưới hình thức những hoạt động kiểm tra đơn lẻ và giới hạn trong một vài lĩnh vực, Trong những giai đoạn tiếp theo, kiểm toán phát triển và không ngừng hoàn thiện với việc phối hợp cùng nhiều hoạt động và mờ rộng sang nhiều lĩnh vực bao gồm cả lĩnh vực tài chính, phi tài chinh, trong đơn vị công ich và các đơn vị hoạt động kinh doanh Trải qua quá trình phát triển, kiểm toán có nhiều thaỵ đồi về bản chất và nhận thức đối với một hoạt động kiểm tra, kiém soát đặc biệt như kiểm toán Sự phát triển này hoàn toàn phù hợp nhằm đám bảo cho kiểm toán vẫn và sẽ đáp ứng được đầy đủ những nhu cầu khác nhau của quản lý trong điều kiện môi trường kinh doanh luôn luôn biến động

Lịch sứ các giai đoạn phát triển của kiểm tra tài chính cho thấy, có nhiều hình thức kiểm tra khác nhau được vận dụng ở khu vực còng Ban đầu, các hoạt động kiểm tra íhư ờng tập trung vào kiểm tra đối vởl những cá nhân có liên quan tới quản iý các quỹ (tiền) có nguồn gốc từ thuế hay từ ngân sách, đặc biệt là những nghiệp vụ thanh toán Vào thời kỳ Đế chế Roman, những hoạt động tương tự được thực hiện định kỳ với mục đích kiểm tra các báo cáo số liệu (kế toán) về công quỹ (do cá nhân quản lý cổng quỹ

lập) Sau đó, một công chức cao cấp đọc báo cáo kế toán trước nhà vua và các quan Người đọc cũng tà người nghe thông tin trên báo cáo Vì thế, từ AUDITO R {người

nghe) bắt nguồn từ đỏ Sau khi Đế chế Roman sụp đồ, nhiều thương gia nước Ý đâ sử

dụng KTV giúp họ kiểm tra ghi chép của thuyền trưởng sau mỗi chuyến buòn Như vậy,

hoạt động kiẻm toán hoặc tương tự như kiểm toán đâ xuất hiện khoảng giữa thế ký XVI Trong giai đoạn này, lần đầu tĩên kiểm toán được thiết kế để kiểm tra vè tinh trung

thực trong lập và trinh bày thông tin và vể trách nhiệm của họ Trong các giai đoạn phát

triển tiếp theo, kiểm toán đà có nhiều thay đồi trong mục tiêu và các thủ tục kiểm toán, cách thứ c tiếp cận, Sự thay đổi là cần thiết đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của quản

lý và những người sử đụng thông tin Sự thaỵ đổi tích cực của kiểm toán cũng thể hiện írong quá trình phát triển cả về !ý thuyết và thực hành kiểm toán

Quan niệm về kiểm toán trước đây cho rằng, kiểm toán là sự ‘lắ n g nghe" nhưng ngày naỵ, quan niệm này không còn thích hợp, K TV trư ớ c hết phải là ''một người ỉighe

t ố t và phải có khả năng thực hiện được nhiều công việc khác nhau đẻ có thể làm việc

hiệu quá Nước Anh và thế giới đã chứng kiến sự phát triển mạnh mẽ của các đơn vị kinh doanh quy mõ ỉởn sau cách mạng công nghiệp Trong bối cánh đó, nhà quản lý có

xu hướng sử dụng ý kiến của những cá nhân - là các chuyên gia, hơn nhũng nhân viên kiểm tra nghiệp dư Đối với nhà đầu tư (ví dụ các cổ đông), họ gặp nhiều khó khăn trong giảm sát khi mà hoạt động kinh doanh của công ty (nơi họ đã đầu tư) phát triển

mở rộng đa ngành, đa lĩnh vực Trong môi trường kinh doanh phứ c tạp, đa dạng, các

nhà đầu tư đâ tìm đến sự "bảo v ệ ’ và “đảm bảo" cho những khoản đầu tư vào các

cống ty bằng những dịch vụ của các công ty kiểm toán độc ỉập ở V iệ t Nam trong giaỉ đoạn trước năm 1986, với cơ chế quản lý kế hoạch hoá trong đỏ chủ sờ hữu và chủ thể quản !ý tài sản ỉà một, kiểm toán chưa xuất hiện Sau nâm 1986, với chích sách cải cách nền kinh tế, chuyển đổi từ cơ chế quản lý kế hoạch hoá sang kinh tế thị trường thì nhu cầu kiểm toán xuát hiện và nhanh chóng phát triển Đ ây cũng là điểm khời đầu cho

sự phát triển cả về lý luận và thực hành kiểm toán ờ V iệt Nam

Như vậy, cho dù điều kiện hình thành và phát triển của kiểm toán có khác nhau nhưng kiểm toán phát sinh và phát triển đều xuất phát từ nhu cầu của người sử dụng nói chung vả nhả quản iý doanh nghiệp nói riêng C ác đối tư ợ ng sử dụng thông tin kiểm toán rất đa dạng, cỏ thể lả nhà quản lý cao cấp, giám đốc, cổ đông, các định chế tài chính, các cơ quan chính phủ, các chuyên gia, nhả hoạch định chính sách, nhũ’ng

nhà đầu tư tiềm nàng, người tiêu dùng,,., Các đơn vị đư ợ c kiểm toán gọi !à khách thể

kiểm toán (auditee) Khách thể kiểm toán cũng rất đa dạng, có thể là đơn vị kinh

doanh, các bộ phận của Chính phủ, các tổ chức phị lợi nhuận, bộ phận hay phòng ban cúa một đơn vị hoạt động kinh doanh,.,

Khách thể kiểm toán cung cáp thông tin về các hoạt động của đơn vị cho các đối tượng sử dụng khác nhau bao gồm cả bên trong và bẽn ngoài doanh nghiệp Trong phạm ví một cuộc kiểm toán, khách thể kiểm toán có trách nhiệm hợp tác, cung cấp thông tin cho KTV Tuy nhiên, giá trị/tính hữu dụng của thông íin có thể bị ảnh hưởng vi nhiều nguyên nhân khác nhau Một số yếu tố chính có thề ảnh hưởng tới chất lượng thông tín do khách thề kiểm toán cung cấp gồm:

■ Dựa vào "sự hiều b iế t hoặc "'kỹ năng" của mình, khách thẻ kiểm toán có thể

cung cấp hoặc không cung cấp thông tin có ích cho người sử dụng:

■ Người sử dụng thông tin thường không cỏ khả năng đánh giá tinh hữu dụng của thông tin do khách thể kiểm toán cung cấp vì những hạn chế trong việc kiếm tra thông tin, thiếu bằng chứng, thiếu kỹ nàng để phân tích và hiểu biết về những thông tin ấy,,.,;

■ Khách thể kiểm toán cùng có lợi ích từ việc cung cấp thông tin về hoạt động của

đơn vị Vỉ vậy, néu xung đột lợ i ỉch xảy ra giữa khách thể kiểm toán và người sử dụng

thông tin thỉ xung đột áy có thể ảnh hường tiêu cự c tới độ tin cậy của thông tin cung cấp cho người sử dụng Chẳng hạn, người chịu trách nhiệm đối với một hoạt động với người cung cáp thông tin về hoạt động Trong trư ờ ng hợp này, người sử dụng thông

tin phải tìm kiếm sự "đảm bảờ ' về độ tin cậy của thông tin được cung cáp Đây !à một yêu cầu tát yếu nhằm đảm bảo iợí ích của họ Thông thLPỜng, KTV tập trung vào khả

năng ghi chép đầy đủ, đúng mục tiêu và không thiên lệch của thông tin trình bày,

Xem xét và phân tích những yếu tổ trên chính là điều kiện cơ bản cho việc hình thành hoạt động kiểm toán cụ thể đối với mỗi khách thẻ kiểm toán khác nhau