BÀI GIẢNG VỀ TÌNH HÌNH LAO Ở TRẺ EM

Theo ước tính của WHO (2012), hàng năm trên tòan thế giới có gần 9 triệu trường hợp mắc mới và 1,3 triệu người chết do Lao, trong đó trên 95% số trường hợp mắc mới và tử vong xảy ra ở các nước đang phát triển (đặc biệt tại Châu Á và Châu Phi). Đáng chú ý là hàng năm có khoảng 530.000 trường hợp mắc mới và 74.000 trường hợp tử vong do Lao ở trẻ em.

Ts Phạm Quang Tuệ Trưởng nhóm Lao TE, CTCLQG

SƠ BỘ TÌNH HÌNH BỆNH LAO

TRẺ EM Ở VIỆT NAM

Mục tiêu của bài

1 Giới thiệu một số khái niệm liên quan đến

bệnh lao trẻ em.

2 Giới thiệu các yếu tố nguy cơ của nhiễm lao và

bệnh lao ở trẻ em

3 Giới thiệu sơ bộ dịch tễ bệnh lao trẻ em ở VN

và tình hình quản lý bệnh lao trẻ em trong

CTCLQG hiện nay.

I Một số khái niệm

1 Trẻ em:

Là nhóm người trong độ tuổi từ 0 – 14 tuổi (thường được chia thành 2 nhóm tuổi: 0-4 tuổi và 5 – 14 tuổi)

2 Nguồn lây:

Là người bệnh lao phổi

3 Phơi nhiễm lao:

Khi tiếp xúc với nguồn lây lao

4 Tiếp xúc gần gũi với nguồn lây:

Là sống trong cùng hộ gia đình với người bệnh lao phổi

II Một số khái niệm (tiếp)

5 Nhiễm lao:

Là khi hít phải vi khuẩn lao từ không khí vào cơ thể Nhiễm lao được xác định bằng phản ứng Mantoux chuyển

từ âm tính sang dương tính Tuy nhiên trong một số trường hợp nhiễm lao nhưng P/Ư Mantoux vẫn âm tính: người có HIV, trẻ em SDD…

6 Bệnh lao:

Khi có biểu hiện triệu chứng của một hoặc nhiều bộ phận trong cơ thể bị tổn thương do vi khuẩn lao gây ra Bệnh lao

có thể xuất hiện ở người đã bị nhiễm lao trước đó hoặc xuất hiện ngay tại thời điểm nhiễm lao do hít vào phổi thường xuyên, liên tục một số lượng lớn vi khuẩn lao

Risk factors for TB infection

and disease in children

Với nhiễm lao

• Tiếp xúc với nguồn lây

– Tiếp xúc gần gũi

– Thời gian tiếp xúc

• Nguồn lây

– Soi đờm dương tính

– Hình hang trên Xq phổi

• Tăng phơi nhiễm

– Sống trong cộng đồng có lưu

hành bệnh lao cao – Trẻ em trong gia đình có

người nhiễm HIV.

Với bệnh lao

• Tuổi nhỏ: Đặc biệt trẻ từ 0-2 tuổi

• Trẻ nhiễm HIV

• Nguyên nhân suy giảm miễn

dịch khác

– Suy dinh dưỡng – Sau mắc Sởi

• Không tiêm BCG

– Có nguy cơ cao mắc thể lao lan tràn (lao kê)

Các yếu tố nguy cơ gây nhiễm lao

và mắc lao ở trẻ em

Donald PR Curr Opin Pulm

Med 2002

Tỷ lệ % cac lao trẻ em <15 tuổi liên quan với tỷ lệ lao

mới mắc/100.000 dân và hình chóp đặc trưng của dân

số ở (A) các nước phát triển và (B) các nước đang

phát triển

Hình 1: Tỷ lệ % ca bệnh lao

Lao trẻ em

Số mắc lao mới /100.000 dân

Grzybowski S, et al Bull Int Union Tuberc 1975

Nguy cơ nhiễm lao cao nhất khi tiếp xúc gần gũi với người lao phổi

soi đờm dương tính

0

5

10

15

20

25

30

35

40

Tiếp xúc gần gũi

TX không thường xuyên

-Adapted from: Reider HL Epidemiological Basis of Tuberculosis Control, IUATLD 1999

TX không thường xuyên

Tiếp xúc gần gũi

0.0

0.2

0.4

0.6

0.8

1.0

Soi (-) Cấy (+)

Soi (+) Cấy (+)

Phần bị nhiễm

do TX với AFB(+)

Grzybowski S, et al Bull Int Union Tuberc Lung Dis 1975

Thể lao phổi Trẻ < 15 tuổi bị nhiễm lao khi TX

Nhiễm lao có thể xảy ra khi tiếp xúc với người lao phổi AFB(-) nhưng ít

gặp hơn so với khi tiếp xúc với người lao phổi AFB(+).

Phần bị nhiễm

do TX với AFB(-)

Tỷ lệ trẻ em bị nhiễm lao theo mức độ soi đờm dương tính

của nguồn lây.

0 5 10 15 20 25 30 35 40 45

NL là bố

NL là mẹ

Mức độ soi đờm dương tính của nguồn lây

Kenyon TA et al, Int J Tuberc Lung Dis 2002

Nguy cơ mắc bệnh lao theo lứa tuổi sau khi trẻ bị nhiễm lao.

Năm tuổi

Lao Phổi

Lao lan tỏa

Bệnh lao ở trẻ em

• Đa số trẻ em mắc lao dưới 5 tuổi

• Đa số bệnh lao xuất hiện trong vòng 2 năm đầu sau khi bị

nhiễm lao (Phần lớn là trong năm đầu tiên)

• Đa số các ca bệnh lao ở trẻ em là lao phổi

– Phần lớn là lao phổi AFB(-) hoặc không làm được XN vi khuẩn

– Lao ngoài phổi cũng thường gặp và thể lao ngoài phổi phụ thuộc vào độ tuổi của trẻ em

– Lao phổi AFB(+) thường chỉ gặp ở trẻ lớn

DỊCH TỄ BỆNH LAO

Ở VIỆT NAM

TCYTTG xếp Việt Nam đứng thứ 12 trong số 22 nước

có số lượng bệnh nhân lao cao trên toàn cầu

Ước tính gánh nặng bệnh lao ở Việt

Nam - 2013 Số lượng (nghìn người) Tỷ lệ (Trên 100.000 dân)

Tủ vong do lao (loại trừ HIV) 17 (12-24) 19 (13 - 26)

Lao hiện mắc các thể (bao gồm cả HIV+) 190 (79 - 350) 209 (86 - 384) Lao mới mắc các thể (bao gồm cả HIV+) 130 (110 - 160) 144 (121 - 174) Lao/HIV dương tính mới mắc 9,4 (8 - 12) 10 (8,7 - 13)

Tỷ lệ phát hiện các thể (%) 76 (63 - 91)

Tỷ lệ MDR-TB ở bệnh nhân lao mới (%) 4 (2,5 – 5,4)

Tỷ lệ MDR-TB ở bệnh nhân điều trị lại 23 (17 - 30)

Tỷ lệ bệnh nhân lao được XN HIV 70%

Tỷ lệ bệnh nhân lao có HIV 6%

1 Các chỉ số dịch tễ bệnh lao ở Việt Nam

Báo cáo tổng kết hoạt động CTCLQG 2014 và phương hướng 2015.

2 1 Tỷ lệ trẻ em suy dinh dưỡng còn cao (1)

- Tỷ lệ trẻ em SDD:

+ Thể thấp còi: 29,3%

+ Thể gầy còm: 7,1%

- Số trẻ em < 5 tuổi bị suy dinh dưỡng các thể: 3,9 triệu trẻ

2.2 Trẻ em trong dân số cao (2)

- Tỷ lệ trẻ em 0 -14 tuổi: 24% dân số ~ 21 triệu

2 3 Số trẻ em nhiễm HIV (3):

- Không có báo cáo thường xuyên

- Ước tính năm 2012 có 10.000 trẻ em HIV (+)

Nguồn: (1) Viện DD 2011, (2) Tổng cục TKDS 2010, (3): Cục quản lý HIV/AIDS

2 Các yếu tố nguy cơ chính làm tăng số ca

bệnh lao trẻ em ở VN

2 Các yếu tố nguy cơ chính làm tăng số ca bệnh

lao trẻ em ở VN (tiếp)

2.4 Nguồn lây nhiễm lao trong cộng đồng ở nước ta cao (1):

- VN đứng thứ 12 trong 22 nước có số người măc lao cao nhất thế giới (CTCLQG – WHO, 2011)

- Số bệnh nhân lao phổi soi đờm có trực khuẩn kháng cồn kháng toan (viết là AFB +), là nguồn lây bệnh chủ yếu trong cộng đồng cao:

114/100.000 dân,

2.5 Số trẻ em nhiễm lao hàng năm (2):

-Nguy cơ nhiễm lao hàng năm (R) = 1,67%

-Số trẻ nhiễm lao mới hàng năm = 351.000 trẻ

Nguồn : (1) và (2): CTCLQG

* Theo ước tính của TCYTTG - 2013, số ca lao trẻ em mắc mới hàng năm tính trung bình:

- 10% ở 22 nước có gánh nặng bệnh lao cao (có VN)

* Việt Nam có 130.000 ca lao mới mắc/năm, như vậy số ca lao trẻ em ước tính là13.000 ca/năm

3 Ước tính số ca lao trẻ em ở nước ta (tiếp)

Nguồn (1): TCYTTG, 2012

4 Tình hình phát hiện và quản lý

bệnh lao TE trong CTCLQG, 2010 – 2014 (*)

Năm

Thể bệnh lao

Tổng số

ca lao trẻ em

Tỷ lệ lao TE trong bn lao mới AFB (+) AFB (-) NgPh

2010 138 ( 11,6%) 259 ( 21,8%) 789 ( 66,5%) 1.186 1.20%

2011 437 (31%) 230 (16 ,8%) 705 (51,4 %) 1.372 1.37%

2012 130 ( 11,4%) 317 ( 27,9%) 691 ( 60,7%) 1.138 1.10%

2013 137 ( 11.7%) 324 ( 27.6%) 712 ( 60,7%) 1.173 1 2%

2014 145 (10,8%) 512 (38,3%) 681 (50,9%) 1.338 1,2%

(*) Nguồn: Báo cáo số liệu hàng năm của CTCLQG

- Thiếu nguồn lực để triển khai hoạt động quản lý lao TE

- Thiếu sự phối hợp giữa CTCLQG với hệ thống Nhi khoa

và Đa khoa trong việc phát hiện ca bệnh lao trẻ em

- Hướng tiếp cận chẩn đoán chưa phù hợp: chẩn đoán lao TE dựa

XN vi khuẩn, Mantoux,…

5 Nguyên nhân phát hiện và thu nhận ca lao trẻ em ít

1 Đăng ký quản lý và sàng lọc bệnh lao cho trẻ em sống cùng nhà với người bệnh lao phổi

2 Dự phòng lao bằng INH x 6 tháng cho trẻ từ 0 - 4 và trẻ 5-14 tuổi HIV(+) sống trong cùng nhà với người bệnh lao phổi , tại trạm y tế xã/ph, khi trẻ chưa mắc bệnh lao.

3 Tăng cường phát hiện ca bệnh = Áp dụng phác đồ mới nên có thể chẩn đoán lao trẻ em ngay ở tuyến quận/huyện.

4 Huy động sự tham gia của cả hệ thống y tế bằng sự phối hợp giữa

CTCLQG – Hệ thống Y tế chung (hệ thống nhi khoa đóng vai trò quan trọng)

5 Cải thiện hệ thống thu thập quản lý thông tin: Báo cáo thu nhận, Báo cáo kết quả điều trị, Báo cáo kết quả dự phònglao bằng INH

NỘI DUNG TRIỂN KHAI QUẢN LÝ LAO TRẺ EM