DE CUONG ON THI CAO HOC MON DIA LI DAI CUONG

Theo Bách khoa tòan thư Xô Viết: “Địa lí học là một hệ thống các khoa học tự nhiên và xã hội, nghiên cứu thể tổng hợp tự nhiên, thể tổng hợp sản xuất theo lãnh thổ và các thành phầ

Trang 1

ĐỀ CƯƠNG ÔN THI TUYỂN SINH TRÌNH ĐỘ THẠC SĨ

MÔN CƠ BẢN: ĐỊA LÍ ĐẠI CƯƠNG CHUYÊN NGÀNH: ĐỊA LÍ HỌC Chương 1 : ĐỐI TƯỢNG NHIỆM VỤ CỦA ĐỊA LÍ HỌC

1.1 ĐỐI TƯỢNG VÀ NHIỆM VỤ

1.1.1 Đối tượng và nhiệm vụ nghiên cứu của Địa lí học

Tên gọi Địa lí xuất phát từ tiếng Hy Lạp là Geography, chữ này có 2 thành tố geo có nghĩa là

trái đất, graphy có nghĩa là diễn giải khoa học.

Theo Hán-Việt thì chữ địa có nghĩa là đất hay trái đất, chữ lí được coi là hậu tố của chữ địa

mang ý nghĩa là một ngành học Người xưa có những nhận biết sơ khai về địa lí thông qua việc mô

tả các hiện tượng như sự thay đổi thời tiết, khí hậu, tìm phương hướng Khi có chữ viết, các kiến thức địa lí được ghi chép lại tạo nền móng cho sự phát triển của Khoa học địa lí ngày nay Theo Bách khoa tòan thư Xô Viết: “Địa lí học là một hệ thống các khoa học tự nhiên và xã hội, nghiên cứu thể tổng hợp tự nhiên, thể tổng hợp sản xuất theo lãnh thổ và các thành phần của chúng” Hệ thống khoa học: là sự kết hợp của nhiều bộ môn khoa học khác nhau với các chức năng riêng nhưng đồng thời lại được thống nhất bởi một chức năng chung Hay nói cách khác, tất cả các khoa học thuộc một hệ thống đều có đối tượng nghiên cứu chung, mặc dù mỗi khoa hoc có đối tượng nghiên cứu riêng Các khoa học bộ phận đều sử dụng một phương pháp luận chung, một hệ thống khái niệm chung và có thể cùng sử dụng một số phương pháp nghiên cứu chung Giữa các khoa học bộ phận tồn tại những nhiêm vụ chung phải giải quyết Trên cơ sở nhận thức được các quy luật phát sinh, phát triên của môi trường đia lí - xác định các đặc tính của mối quan hệ giữa hệ thống tự nhiên

và hệ thống KT – XH

Khái niệm về Địa lí học đã được định nghĩa khác nhau bởi các nhà khoa học nhưng đều chung bản chất là: chuyên ngành vừa thuộc lĩnh vực khoa học tự nhiên vừa thuộc lĩnh vực khoa học xã hội, chuyên nghiên cứu các hợp phần tự nhiên, kinh tế-xã hội, các hiện tượng tự nhiên, KT-XH diễn

ra trên bề mặt trái đất và mối tương tác giữa xã hội loài người và môi trường tự nhiên

Theo cách hiểu trên thì Địa lí học là một hệ thống khoa học chuyên nghiên cứu về các hiện tượng tự nhiên, kinh tế, văn hóa, xã hội, qui luật phân bố trong không gian và mối quan hệ của chúng (địa hình, khí hậu, thủy văn…dân cư, kinh tế, văn hóa và các mối quan hệ không thể tách rời nhau của chúng – vì thế thuật ngữ hợp phần xuất hiện để nêu lên bản chất của các hiện tượng đó).Vì vậy Địa lí học là khoa học tổng hợp, liên ngành, nó sử dụng và phối hợp các thông tin, các kết quả nghiên cứu từ nhiều lĩnh vực khác nhau: sinh học, vật lí học, hóa học…Địa lí học gồm hai nhóm ngành chính là: Địa lí tự nhiên và Địa lí kinh tế - xã hội

Địa lí Tự nhiên (TN) bao gồm: Địa lí TN bộ phận (Khí hậu học, Địa lí thủy văn, Địa lí sinh vật, Địa lí thổ nhưỡng, Địa mạo học); Địa lí TN tổng hợp (Cơ sơ địa lí TN, Khoa học Trái đất, Cảnh quan học, Cổ địa lí)

Địa lí kinh tế-xã hội (KT – XH) bao gồm: Địa lí KT – XH bộ phận (Địa lí Dân cư, Địa lí Nông nghiệp, Địa lí Công nghiệp, Địa lí giao thông vận tải, Địa lí du lịch, Địa lí dịch vụ); Địa lí KT – XH tổng hợp (Địa lí nông nghiệp thế giới giới và Việt Nam, Địa lí công nghiệp thế giới và Việt Nam… Địa lí các vùng lãnh thổ)

Bản đồ học

Mối quan hệ giữa Địa lí tư nhiên và Địa lí KT – XH – Địa lí thống nhất: Địa lí KT - XH không thể tồn tại nếu tách rời Địa lí tự nhiên vì XH muốn tồn tại và phát triển thì con người phải tác động vào tự nhiên và sống trong tự nhiên Do đó, con người cần phải hiểu tự nhiên, đặc điểm và qui luật

Trang 2

tự nhiên mới có thể khai thác và sử dụng tốt tự nhiên Địa lí tự nhiên không thể tách Địa lí KT – XH vì nếu tách ra nó sẽ mất đi mục đích nghiên cứu của mình là phục vụ sản xuất

Ở Việt Nam hiện nay có xu hướng muốn tách ra 2 ngành: Địa lí học là ngành tương đương với Địa lí kinh tế-xã hội; Địa lí tự nhiên được đưa vào ngành Khoa học về trái đất

1.1.2 Địa lí tự nhiên ̣

+ Đối tượng nghiên cứu: là tự nhiên bề mặt trái đất, xem như hệ thống hoàn chỉnh không thể chia cắt được, hình thành từ các bộ phận cấp thấp nhất (tướng địa lí) thể tổng hợp ĐLTN (5 quyển) cấp cao nhất là lớp vỏ địa lí Lớp vỏ địa lí là bề mặt không gian 3 chiều của Trái đất, tồn tại các thể tổng hợp trên Bề dày của lớp vỏ địa lí – nơi mà con người có thể vừa tiến hành nghiên cứu vừa chung sống chưa đến 40 km (phần trên 25 – 30 km, phần dưới khoảng 11 km), nghĩa là chỉ nghiên cứu các bộ phận phức tạp nhất của Trái đất

Vỏ trái đất ngày nay là một hệ thống tự nhiên hoàn chỉnh (một địa tổng thể) trong đó bao gồm các hợp phần và các đơn vị kết hợp theo quy luật nhất định Một địa tổng thể có cấu trúc ngang (các hợp phần tự nhiên và mối quan hệ của chúng) và cấu trúc thẳng đứng (các địa tổng thể và mối quan hệ của chúng) Theo cách hiểu này, đối tượng nghiên cứu của địa lí tự nhiên bao gồm: Các hợp phần tự nhiên (các thành phần tự nhiên – địa hình, khí hậu, thủy văn, thổ nhưỡng…với sự tồn tại đan xen trong mối quan hệ tương tác giữa chúng); Các địa tổng thể (ở tất cả các cấp) và mối quan hệ của chúng

+ Nhiệm vụ nghiên cứu: Mô tả, thu thập, đi sâu nghiên cứu chi tiết tự nhiên bề mặt trái đất nói chung và các vùng lãnh thổ nói riêng Phân tích sự phân dị của các thành tố tự nhiên; các mối quan hệ và tác động qua lại giữa các hiện tượng, các thành tố cấu tạo nên lớp vỏ địa lí; tác động qua lại giữa tự nhiên với xã hội loài người và ngược lại Hệ thống, phân tích, xử lý các tư liệu địa lí thu thập được trên toàn cầu, xác định bản chất hiện tượng, mối liên hệ giữa các hiện tượng, các thành tố, xây dựng các mô hình địa lí trên cơ sở Toán học, Sinh học, Hóa học, Kinh tế học v.v… rút ra các quy luật địa lí Đẩy mạnh nghiên cứu địa lí địa phương, xây dựng các bản đồ chuyên ngành, bản

đồ cảnh quan, phân vùng cảnh quan, tiến tới cải tạo toàn diện hoặc từng mặt các điều kiện tự nhiên góp phần xây dựng phát triển KT - XH địa phương và vùng

Trên cơ sơ nghiên cứu địa lí tự nhiên tổng hợp hay từng bộ phận, cần mở rộng nghiên cứu cổ địa lí và phát triển dự báo ngắn hoặc dài hạn Đẩy mạnh địa lí ứng dụng, địa lí cải tạo, sử dụng hợp

lí, tái sản xuất tài nguyên tự nhiên để giúp cho ngành khoa học địa lí mang ý nghĩa thực tiễn và trở thành lực lượng sản xuất trong xã hội Tăng cường nghiên cứu, bảo vệ môi trường địa lí – môi trường sống của xã hội loài người, đảm bảo việc phát triển bền vững của toàn cầu và từng quốc gia Tận dụng, khai thác hệ thống thông tin địa lí; thực hành nối mạng thông tin toàn cầu (Internet) để làm giàu nhanh chóng, cập nhật kịp thời các tri thức địa lí, để có đủ khả năng xử lý, phân tích khối

tư liệu thực tế khổng lồ; cập nhật bản đồ trên tất cả các lĩnh vực tự nhiên, KT – XH; năng động trong giảng dạy ở các trường PTTH, nhất là Đại học nhằm quy hoạch, quản lý không gian lãnh thổ trong mọi ngành kinh tế, sản xuất tối ưu, quản lý tài nguyên, bảo vệ môi trường

Theo quan điểm hiện đại, Địa lí tự nhiên có nhiệm vụ nghiên cứu các hợp phần tự nhiên (các yếu tố tự nhiên và mối quan hệ tương tác, bền chặt giữa chúng) và cấu trúc lãnh thổ của chúng (địa

lí vùng) Các nhiệm vụ này được mô tả cụ thể như sau:

+ Nghiên cứu các hợp phần tự nhiên có nghĩa là phải mô tả vừa định tính, vừa định lượng được các thành phần tự nhiên trong mối quan hệ tương tác giữa chúng (các hợp phần); phải tìm ra sự phân dị về không gian của chúng (Địa lí tổng hợp)

+ Trên cơ sở của các kết quả nghiên cứu về các hợp phần tự nhiên tìm ra sự tồn tại khách quan của địa tổng thể các cấp (từ điểm cho đến lớp vỏ địa lí – Địa lí vùng)

Xu hướng của Địa lí tự nhiên hiện nay là đẩy mạnh nghiên cứu địa lí ứng dụng, vì thế nhiệm vụ nghiên cứu địa lí vùng với xu hướng định lượng trở thành nhiệm vụ sống còn của khoa học này

Trang 3

1.1.3 Địa lí KT – XH

+ Đối tượng nghiên cúu: Theo định nghĩa các hội địa lí toàn Liên Xô (1995) thì Địa lí KT – XH

là khoa học xã hội thuộc hệ thống các Khoa học địa lí, nghiên cứu sự phân bố địa lí của sản xuất, các hệ thống sản xuất, các quan hệ sản xuất, các điều kiện và đặc điểm của sự phát triển sản xuất ở những nước và khu vực khác nhau Theo Z.E.Dzenis (bản dịch Lê Thông, NXBGD,1984), đối tượng nghiên cứu chủ yếu của địa lí KT – XH là các địa hệ KT – XH, mà một trong các bộ phận cơ bản của nó là hệ thống kinh tế Địa hệ này là tập hợp của 5 nhóm yếu tố chính (các nguồn tài nguyên tự nhiên, các nguồn thiết bị vật chất, thiết bị sản xuất, phân vùng kinh tế, kinh tế chính trị)

và các ngành địa lí KT – XH bộ phận (Địa lí công nghiệp, Địa lí nông nghiệp, Địa lí dịch vụ, Địa lí dân cư, Địa lí đô thị, Địa lí tài nguyên, Địa lí chính trị, Địa lí y tế…)

+ Nhiệm vụ nghiên cứu: Nghiên cứu phân bố sản xuất, các điều kiện và đặc điểm phát triển KT – XH trên toàn thế giới hay từng khu vực, từng quốc gia, hoặc từng thể tổng hợp sản xuất Nghiên cứu các cấu trúc, chức năng, sự phát triển của các địa hệ KT – XH với nhiều hình thái và quy mô khác nhau Nghiên cứu các quá trình hình thành, phát triển, hoạt động của các hệ KT – XH và việc quản lý chúng Kiến thiết và dự báo sự phát triển KT - XH trên toàn cầu hoặc các vùng lãnh thổ, các khu vực khác nhau, thể hiện trong việc xây dựng mô hình, cấu trúc các thể tổng hợp KT – XH hiện tại và tương lai Chọn lọc và xây dựng các địa hệ KT – XH tối ưu để áp dụng vào thực tiễn Việt Nam Coi trọng việc nghiên cứu địa lí dân cư – động lực phát triển KT – XH của từng quốc gia, khu vực Đẩy mạnh phát triển nghiên cứu địa lí du lịch để biến chúng thành ngành công nghiệp không khói Nghiên cứu các mối quan hệ hữu cơ, tác động qua lại giữa các ngành với nhau, đặc biệt là mối quan hệ giữa dân số - môi trương và sự phát triển KT – XH bền vững Tận dụng khai thác tối đa mạng thông tin toàn cầu, hệ thống thông tin địa lí làm phong phú tri thức KT – XH, phục vụ tốt cho việc nghiên cứu, giảng dạy, học tập ở Đại học cũng như ở phổ thông

1.1.4 Bản đồ học

Là khoa học nghiên cứu và phản ánh sự phân bố không gian của các hiện tượng tự nhiên, KT -XH; mối quan hệ của các hiện tượng đó Nó được biểu thị bằng các mô hình, kí hiệu tượng trưng đặc biệt – đó là sự biểu thị bản đồ Bản đồ là phương pháp và phương tiện học tập, nghiên cứu có hiệu quả nhất Vì vậy, bản đồ được xem là ngôn ngữ thứ 2 của Khoa hoc địa lí, là công cụ của Khoa học địa lí

Theo cách hiểu này, thì đối tượng nghiên cứu của Địa lí học là các hợp phần tự nhiên, kinh tế, văn hóa, xã hội và các qui luật phân bố trong không gian của chúng Nghiên cứu về các hợp phần tự nhiên (các hợp phần của đất, nước, khí hậu, sinh vật…) và con người sống trên các hợp phần tự nhiên đó thuộc về Địa lí tự nhiên, nghiên cứu về kinh tế, văn hóa, xã hội thuộc về Địa lí kinh tế-xã hội

Để thực hiện tốt những nhiệm vụ trên đòi hỏi phải có sự liên kết chặt chẽ giữa địa lí tổng hợp

và địa lí vùng; phải liên kết chặt chẽ với các ngành khác như: toán học, tin học, vật lí học, sinh vật học, địa chất học…kinh tế học Vì thế Địa lí học là một khoa học tổng hợp có tính đa ngành, liên ngành và xuyên ngành

1.2 Các phương pháp nghiên cứu chính của Địa lí học

1.2.1 Phương pháp pháp nghiên cứu truyền thống

- Nghiên cứu thực địa

- Thống kê, phân tích, so sánh, xử lý các tư liệu

- Phương pháp bản đồ

- Phương pháp sinh thái – cảnh quan

- Phương pháp sinh thái – kinh tế v v…

1.2.2 Các phương pháp hiện đại

- Xây dựng, tính toán các mô hình toán học Địa lí

Trang 4

- Phương pháp không ảnh (máy bay và vệ tinh-RS)

- Sử dụng GPS (global positioning system) để định vị, xác định tọa độ ngoài thực địa

- Sử dụng công nghệ thông tin (GIS, đĩa CD ROM) để cập nhật tư liệu, quản lý không gian lãnh thổ, xây dựng bản đồ

- Phương pháp phỏng vấn chuyên gia giàu kinh nghiệm (Càng nhiều chuyên gia càng tốt, ít nhất 5 chuyên gia cho một topic)

- Phương pháp hội thảo, lấy ý kiến đóng góp cho các Dự án, hay đề tài; cũng có thể hội thảo theo từng vấn đề chuyên sâu

1.3 Lịch sử phát triển của Địa lí học

Những hiểu biết về đia lí có từ hàng ngàn năm TCN Khỏang 2400 năm TCN, người Phênixi sống ơ ven Địa Trung Hải (Xiri – Libăng ngày nay) đã đi biết thám hiểm và buôn bán khắp Địa Trung Hải, biển Đỏ, sang Đại Tây Dương Bản đồ cổ nhất thế giới bằng đất nung có tuổi 2500 năm TCN thể hiện vùng đất Lưỡng Hà với châu thổ của 2 sông Tigrơ và Ơphrat đổ ra biển và ở 2 bên có

2 dãy núi bao quanh Ở Ai câp, các Vua đã tiến hành đo đạc đất đai châu thổ sông Nin để có cơ sở đánh thuế Nhiên cứu lịch sử phát triển của khoa học này cho thấy, cùng với một số ít khao học khác địa lí học là ngành khoa học hình thành và phát triển sớm nhất của nhân loại và có thể chia thành các giai đọan chính với những đặc điểm khác nhau:

1.3.1 Thời kì cổ đại (từ thế kỉ thứ V TCN đến thế kỉ thứ IV SCN)

Đây là thời kì bắt đầu xuất hiện những ý niệm địa lí thông qua những cuộc đi biển, những hành trình dài trên đất liền đã được con người đã ghi chép, mô tả các sự kiện Những ý niệm ấy được chia thành 2 hướng chính: Địa lí đại cương và Địa lí khu vực - Thế kỉ thứ V TCN: Hêrôđốt lần đầu tiên đưa ra những thông tin có tổ chức về nhiều mặt khi ông mô tả các vùng đất và biển mà ông đã đi qua ở Biển Đen, Địa Trung Hải, Ai cập, Tiểu Á, vùng Lưỡng Hà Trường phái Pitago với những khái nịêm về một Trái đất hình tròn Trường phái Pacmênit với tính địa đới - Thế kỉ thứ III TCN: Êratôxten đã chú ý đo đạc Trái đất xác định phương hướng và vị trí ̣địa lí đặt tên và định nghĩa cho khoa học địa lí, mô tả các quyển của Trái đất (thạch quyển, khí quyển) Địa lí học mang tính định lượng, sử dụng tóan học và thiên văn học Ông đã xác định chiều dài kinh tuyến khoảng 39.500 km (chính xác là 40.075,7 km); xây dựng bản đồ thế giới có người ở với chiều dài từ Đai Tây Dương đến sông Hằng kèm theo hệ thống kinh – vĩ độ, chiêu rộng không đi xa quá về phía bắc và nam Địa Trung Hải, trên đó thể hiện châu Á, Âu, Phi - Thế kỉ thứ II TCN đến đầu CN: Crates xây dựng quả địa cầu và đã tưởng tượng ra 3 lục địa là Bắc Mĩ, Nam cực, Úc Strabon chuyển sang nghiên cứu địa

lí nhân văn, chú ý đến dân tộc và chiều lịch sử - Thế kỉ thứ II SCN: Khoa học địa lí có bước thụt lùi với “Thuyết địa tâm hệ” của Ptôlêmê Song ông cũng đã có những đóng góp rất lớn về bản đồ và trắc địa Công trình quan trọng nhất của ông là cuốn “Đia lí học” gồm 8 tập (Tập 1 – các nguyên tắc, trong đó có cách xây dựng quả địa cầu và cách chiếu khi vẽ bản đồ; Tập 2, 3,4,5,6,7 – danh mục gồm hơn 8000 địa danh kèm theo tọa độ kinh – vĩ để xác định vị trí; Tâp 8 – về địa lí, tóan học, thiên văn học, phép chiếu hình nón 1 bản đồ tòan thế giới, 26 bản đồ chi tiết các khu vực Đây là atlat đầu tiên của thế giới bằng phép chiếu hình nón Bản đồ thế giới theo Ptôlêmê thế giới dài đến

1800 kinh tuyến (từ đảo Canari đến Trung quốc) và rộng từ 700 B đến 150 N, bao gồm châu Âu, châu

Á, châu Phi và Đại Tây Dương, Địa Trung Hải, biển Caxpi, vịnh Ba Tư, biển Đỏ và Ấn Độ Dương 1.3.2 Thời kì trung cổ (từ thế kỉ thứ V SCN đến đầu thế kỉ XV)

Đây là thời kì suy toái của địa lí học và nhiều ngành khoa học khác Nhiều thành tựu của khoa học địa lí đã đạt được từ trước bị phủ định Người ta bắt buộc phải chấp nhận lời phán có sẵn của nhà thờ Thiên chúa giáo, như quả đất là mặt phẳng hay dáng đĩa; Các bản đồ không thể hiện thực tại

mà vẽ theo trí tưởng tượng và theo giáo lí Thiên chúa giáo (bản đồ được đặt theo hướng Đông – Tây, có thêm một vùng thiên đường của chúa ở chính giữa trên cùng) Song vẫn có những thành tựu: Ngươi Ả rập khẳng định lại chiều dài kinh tuyến, băt́ đầu nói Măt trời là trung tâm vũ trụ

Trang 5

Ngươi Noocmăng có những hành trình trên biển ở Đại Tây Dương, chiếm Băng đảo và đảo Grơnlen, sang bán đảo Labrađo và đi dọc biển châu Mĩ; gia đình Maccô Pôlô ở Trung Âu đến Trung Hoa, Mông Cổ bằng đường bộ và đi vòng quanh Nam Á và tiểu Á bằng đường biển

1.3.3 Thời kì phục hưng (từ cuối thế kỉ XV đến thế kỉ XVI) ̣

Các quan hệ buôn bán mang tính chất hàng hóa được mở rộng nên nảy sinh nhu cầu tìm kiếm thị trường Đông thời, các câu chuyện và sản vật được các nhà du hành và thương nhân mang về từ phương Đông đã kích thích các nước phương Tây Trong khi đó, ở Tiểu Á xuất hiện đế quốc Thổ Nhĩ Kì mà các cuộc đánh chiếm rộng lớn đã ngăn chặn con đường thủy bộ sang phương Đông Các nước châu Âu bắt buộc phải tìm con đường mới sang phương Đông bằng cách đi về phía Tây Đây

là thời kì của các cuộc phát kiến địa lí vĩ đại xuất hiện - Christophe Colomb (Cơrixtôp Côlông, 1451 – 1506, người Ý): đã tiến hành 4 hành trình từ Châu Âu (Tây Ban Nha) sang Châu Mĩ đến quần đảo Bahama, Hati, Giamaica… (1492 – 1502) biết được những sinh vật của “Tân thế giới”, dân cư, dòng biển, tín phong… - Vasco de Gama (Vatxcô đờ Gama, 1469 – 1524, người Bồ Đào Nha): đã tìm đường sang Ấn Độ bằng cách đi vòng qua Châu Phi, tìm được thị trường rộng lớn ở Nam Á, Đông Nam Á - Magellan (Magienlăng, 1470 – 1521, người Bồ Đào Nha): là người đâu tiên đi vòng quanh thế giới bằng đường biển Lúc này con người đã khẳng định sự tồn tại của đại dương nối liền với nhau và phân cách bởi lục địa, phát hiện ra các vành đai gió trên địa cầu Chứng minh được những thành tựu của địa lí cổ đại: Trái đất hình cầu, tính địa đới của khí hậu do góc tới khác nhau của Mặt trời, quan hệ giữa khí hậu – sinh vât – con người, sơ bộ hình thành các quy luật địa lí, phát hiện thêm đặc điểm của các đới gió, hiểu thêm nhiều dân tộc địa phương Bản đồ tòan cầu chính xác hơn Lần đầu đưa America vào bản đồ với vai trò của Meccato Năm 1570, tập Atlát đầu tiên hiện đại nhất thời bấy giờ được xuất bản, gồm 53 bản đồ in từ các bản khắ bằng đồng, tô màu bằng tay, tham khảo tài liệu của 87 nhà địa lí và bản đồ

1.3.4 Thời kì tiền TBCN (từ thế kỉ thứ XVII đến thế kỉ thứ XVIII)

Khoa học địa lí tiếp tục phát triển theo hướng phát hiện và khảo sát những vùng đất chưa được biết đến Những cuộc thám hiểm tập trung vào việc nghiên cứu các đại dương (nổi bật vai trò của J Cook), nghiên cứu nội địa của các châu lục (Humbolt – thám hiểm Nam Mĩ, Trung Mĩ), nghiên cứu các xứ ở cực (Mĩ, Nga, Anh, Pháp…) Nhưng ấn tượng nhất là các phát minh công nghệ, sự giải thích và lập luận khoa học, các công trình tổng kết Cụ thể: Phát minh ra cac dụng cụ nghiên cứu,

đo lường: phong vũ biểu, hàn thư biểu, kính viễn vọng, bàn đạc, máy kinh vĩ, phương pháp tam giác đạc quan sát không gian và vẽ bản đồ chính xác hơn - Các nhân vật nổi tiếng: James Cook đã mở ra thời kì du hành khoa hoc, có muc đích và phương pháp rõ rang Ông đã thám hiểm châu Đại Dương Varenius với công trình “Đia lí đại cương” công bố năm 1650; xác định rõ đối tượng của địa lí là lớp vỏ địa lí, gồm lục địa, đại dương, khí quyển, nghiên cứu trong khung cảnh toàn bộ Trái đất và theo từng khu vực; đề xuất phân chia ra địa lí tự nhiên và đia lí KT – XH Kepler đưa ra lí thuyết về các quy luật chi phối sự vận động của các hành tinh xung quanh Măt trời I.Newton khám phá ra quy luật hấp dẫn trong vũ trụ Kant cho rằng “địa lí là sự mô tả theo không gian” và đưa ra hệ thống cấu tạo vũ trụ Lômônôxôp đã nghiên cứu dự án khai thác Bắc cực, dự án nghiên cứu tòan diện các lực lượng sản xuất tự nhiên của nước Nga và vẽ bản đồ Nga Humbolt xác định độ cao trung bình các lục địa, quy luật giảm nhiệt độ theo độ cao, thu thập 6.000 loài cây Ơ Việt Nam: Lê Quý Đôn (Vân đài loại ngữ, Phủ biên tạp lục, Kiến văn tiểu lục), Phan Huy Chú (Lịch triều hiến chương loại ngữ, trong đó có cuốn Dư địa chí) - Trong ngành bản đồ: Ngành bản đồ Pháp lên ngôi với việc xây dựng bản đồ nước Pháp của Cassini (1744) Nước Anh thành lập “Cục bản đồ quôc gia” năm 1791

1.3.5 Thời kì TBCN (thế kỉ XIX)

Khoa học địa lí có tính chuyên nghiệp, có đào tạo, có tổ chức nghiên cứu rõ ràng và mang tính quốc tế Sự phân ngành ngày càng mạnh với 2 bộ môn là khoa học đia lí tự nhiên và khoa hoc đia lí

Trang 6

kinh tế-xã hội – Nhiều khoa học chuyên ngành mới tách ra từ địa lí: Địa chất, Khí hậu học, Thổ nhưỡng học, Thực vật học, Động vât hoc, Thiên văn học, Trắc địa học – Bản đồ, Hải dương học Thế mạnh thuộc địa lí tự nhiên nên nó được xếp vào Khoa học tự nhiên Tuy nhiên, sự phân ngành bộc lộ nhược điểm xuất hiện xu thế nghiên cứu đia lí tự nhiên tổng hợp Đia lí kinh tế ra đời cuối thế kỉ XIX – được kích thích bởi sự phân công lao động theo lãnh thổ trong sản xuất hàng hóa TBCN, sự phát triển của Thống kê học và học thuyết về sự định vị các ngành sản xuất Bản đồ học có những bước tiến: Bản đồ thế giới không con chỗ trắng; nền kinh tế cơ giới hóa, mâng lưới đường sắt, đáy đai dương cũng được thể hiện; phương pháp bình độ thay thế cho nét gạch khi thể hiện độ cao; dùng kí hiệu màu và nền màu để thể hiện các đối tượng địa lí thay cho bản đồ đen trắng; xuất hiện các átlát chuyên đề Bản đồ không chỉ mô tả mà có nội dung khoa học, thể hiện các hiện tượng, các kết quả phân loại và phân vùng Humbolt đưa ra quy luật địa đới và quy luật đai cao Rite đã thu thập các hiện tượng tự nhiên và KT – XH, hệ thống hóa chúng trong các chuyên khảo về địa lí địa phương ở châu Á, Phi; đặt nền móng cho “Địa lí quyết định luận” - Có 3 khuynh hướng nghiên cứu chính: Nghiên cứu vùng: Các vùng được phân ra dựa vào địa chất, địa hình, khí hậu, thủy văn, sinh vât, thổ nhưỡng ở quy luật phân hóa không gian của lớp vỏ địa lí, có xét đến đặc điểm riêng của mỗi vùng tạo ra bởi sự két hợp giữa các hợp phần tự nhiên Nghiên cúu quan hệ con ngươi – môi trường địa lí: Môi trường là điều kiện cơ bản, ̣tiên đề để phát triển KT – XH Con người là chủ thể, quyết định cách sử dụng môi trường sao cho có lợi nhất cho mình Cần giải quyết hài hòa, hợp lí mối quan hệ này theo đúng quy luật quan hệ giữa con người và môi trường

Địa lí phải xuất phát từ việc nghiên cứu một cái gì cụ thể, trông thấy và cảm nhận được – cảnh quan Nó được nhào nặn, xây dựng từ sự phối hợp giữa các lực lượng tự nhiên và các tác động của con người Cảnh quan trở thành đối tượng nghiên cứu của Địa lí, cả 3 khuynh hướng đều bổ sung cho nhau, mỗi khuynh hướng đi sâu vào một khía cạnh của thực tại phân hóa không gian của tự nhiên và xã hôi

1.3.6 Thời kì hiện đại

* Giai đọan 1900 – 1950 Khoa học địa lí gần như chững lại, lúng túng trước sự thiếu thống nhất trong cơ sơ lí luận Các nhà địa lí vẫn chỉ áp dụng các quan điểm, các thành tựu của 30 năm cuối thế

kỉ trước thể hiện trong 3 khuynh hướng chính Giải pháp tình thế được đưa ra là xây dựng các trường phái quốc gia, căn cứ vào đặc điểm tự nhiên và nhu cầu riêng trong sự phát triển KT – XH tại mỗi nước mà tìm hướng đi cho thích hợp

- Trường phái địa lí Pháp: thống nhất về quan điểm vùng trong mối quan hệ con người – môi trường và về phương pháp nghiên cứu từ trên xuống – dưới lên, theo cấu trúc ngang giữa các vùng lớn nhỏ

- Trường phái địa lí Đức: khuynh hướng cảnh quan, đặc biệt nghiên cứu cảnh quan văn hóa, coi việc nghiên cứu cảnh quan như là nơi tiếp giáp giữa thạch quyển, sinh quyển (chú ý lớp phủ thực vật), khí quyển Nghĩa là quan tâm đến mối quan hệ giữa con người và môi trường (chú ý đến tác động của chủng tộc) nhưng vẫn thiên về địa lí tự nhiên Ngoài ra có các khuynh hướng mới như: Địa lí – chính trị (nghiên cứu, cắt nghĩa các điều kiện chính trị trên quan điểm và phương pháp địa lí), Địa chính trị (xác định các chiến lược chính trị căn cứ vào điều kiện địa lí), Địa lí văn hóa (sử dụng ngôn ngữ bản đồ để phân vùng văn hóa, rồi mô tả và giải thích đặc trưng của các vùng văn hóa trong mối quan hệ với môi trường tự nhiên và cư dân sinh sống ở đó), Địa lí kinh tế (nghiên cứu sự phân bố trong không gian của các hiện tượng kinh tế và các vùng địa lí kinh tế lớn nhỏ, xây dựng lí thuyết định vị cho từng ngành kinh tế, xác định các mô hình không gian của kinh tế và chiến lược phát triển vùng kinh tế

- Trường phái địa lí Nga: Theo khuynh hướng cảnh quan với các đại diện Docussaep, Vưxôxki, Becgơ, Pôlưnôp… Họ đã phát hiện ra thổ nhưỡng là một thành phần địa lí mới với quan điểm tổng hợp, gọi đới tự nhiên là đới cảnh quan; phát hiện ra cấu trúc ngang của cảnh quan đia lí với 2 đơn vị

Trang 7

cấu tạo cơ bản cấp dưới là dạng và diện địa lí; nghiên cứu cả Trái đất (hướng đại cương), phát hiện

và định nghĩa lớp vỏ địa lí với ranh giới và những quy luật chung; nêu lên tính thống nhất cũng như phân hóa của bề mặt Trái đất; đối tượng và nhiệm vụ của địa lí là nghiên cứu lớp vỏ ngòai của Trái đất

Về mặt kinh tế, nổi bật là N.N.Baranxki với việc phân vùng và kế họach hóa nền kinh tế Liên Xô; chú ý địa lí khu vực (địa lí kinh tế quốc gia) và đưa ra một kết cấu để đặc trưng về địa lí kinh tế một nước; phân công lao động theo lãnh thổ và tổ chức xã hội theo lãnh thổ

* Giai đoạn 1950 đến nay

+ Hòan cảnh kinh tế – xã hội và khoa hoc - công nghệ – Chiến tranh lạnh và chạy đua vũ trang giữa phe XHCN và TBCN chấm dứt khi Liên Xô và Đông Âu sụp đổ - Đấu tranh vũ trang, bán vũ trang của các nước thuộc địa đã khiến CN đế quốc bị sụp đổ và sự ra đời hàng trăm quốc gia độc lập mới Ngòai ra đã hình thành tình trạng chia cắt một số nước làm đôi Lúc này địa lí chính trị và địa chính trị được quan tâm - Từ 1950, KT – XH phát triển các nước giàu phát triển bằng mọi giá đã huỷ hoại môi trường nhưng đã thay đổi cơ cấu lao động, cơ cấu dân cư, dich vụ phát triển từ những năm 1980 là khủng hỏang mà mầm móng là 2 cú sốc dầu mỏ năm 1973 và 1979 Biểu hiện: Sản xuất chỗ thừa chỗ thiếu, ô nhiễm môi trường trầm trọng, chênh lệch giàu nghèo ngày càng tang, xu thế tòan cầu hóa nền kinh tế thế giới, “hệ thống thế giới” được hình thành và chi phối nhiêu quốc gia Mỗi quốc gia là một bộ phận của hệ thống thế giới, chịu sự tác động của hệ thống Khoa học địa lí tham gia vào sự tăng trưởng kinh tế, bảo vệ môi trường, đấu tranh cho công bằng xã hội, tổ chức hợp lí các lãnh thổ sản xuất, các đô thị nhằm phát triển kinh tế bền vững và đồng đều giữa các vùng - Các ngành KH-XH phát triển, khoa học Địa lí vận dụng các thành tựu đó vào phân tích các thành phần cấu trúc tự nhiên trong tổng hợp thể không gian hoàn chỉnh TN – KT – XH – NV + Sự hiện đại hóa khoa học Địa lí

- Xu thế xếp Khoa học địa lí vào Khoa học xã hội thắng thế

- Đối tượng nghiên cứu là tổng hợp thể không gian mà các sự vật, hiện tượng tồn tại trong đó Nhiệm vụ là định vị (xác định vị trí và vị thế của sự vật, hiện tượng), đánh giá các tổng hợp thể không gian như các điểm, đường, vùng, trường, mạng lưới và đưa ra các mô hình để tổ chức không gian lãnh thổ sao cho hoat động KT – XH diễn ra đạt hiệu quả tốt nhất Phương pháp nghiên cứu là hệ thống phân vị (quan hệ của đối tượng với các vùng, đơn vị cấp lớn hay nhỏ hơn) hay nghiên cứu theo nhiều tỉ lệ

- Khi nghiên cứu chiều không gian theo quan điểm địa lí thống nhất tự nhiên – kinh tế – xã hôi – nhân văn, thì xuất phát điểm là xem không gian trên Trái đất là không gian của con người, do con người tạo ra, sản xuất ra, vì lợi ích của con người Đặt con người vào trung tâm của tổng hợp thể không gian địa lí thống nhất, hoàn chính, đặt con người vào vị trí làm chủ môi trường tự nhiên, sử dụng môi trường tự nhiên và khai thác nó tuỳ vào mục đích và khả năng của mình nhưng đồng thời con người phải chăm sóc, bảo vệ môi trường tự nhiên, cho mình và các thế hệ sau

- Phương pháp tiếp cận hệ thống Khi tiếp cận hệ thống một tổng hợp thế lãnh thổ thống nhất, hoàn chỉnh phải coi nó là một hệ thống TN – KT – XH – NV với đầy đủ các tính chất của một hệ thống động lực hở như tính thống nhất, tính có cấu trúc, có tổ chức, tính tương tác giữa các thành phần và giữa các bộ phận, thông qua dòng trao đổi vật chất, năng lượng, thông tin trong pham vi ranh giới của hệ thống, tính tương tác giữa hệ thống với môi trường bên ngoài Các hợp phần và tương tác giữa chúng thường được gọi là cấu trúc thẳng đứng còn các bộ phận và tương tác giữa chúng thường được goi là cấu trúc ngang Với địa lí, việc nghiên cứu cấu trúc ngang là quan trọng nhất vì đó là cấu trúc không gian đặc thù; cấu trúc thẳng đứng phải nằm trong và thuộc về một đơn

vị cấu trúc ngang lớn nhỏ nào đó, không có cấu trúc không gian, cấu trúc thẳng đứng không có chỗ bám Quan hệ giữa hệ thống với môi trường được thực hiện qua dòng từ môi trường vào hệ thống

và dòng đi từ hệ thống ra môi trường Quá trình này diễn ra liên tục, tác động đến cấu trúc và chức

Trang 8

năng của hệ thống Muốn tồn tại lâu dài, hệ thống phải có biện pháp kiểm soát được quá trình vào ra

để thích nghi với những biến đổi của quá trình

- Hệ thống thông tin địa lí (GIS-Geographic Information System) – công cụ đắc lực cho việc phân tích hệ thống không gian, nhất là cho phép phân tich cấu trúc ngang với các đặc tinh không gian và quan hệ không gian Xây dựng GIS phải trải qua các giai đoạn: Xác định mục đích; xây dựng cơ sơ dữ liệu thực hiện các phân tích địa lí; trình bày kết qủa - Nhiêm vụ quy hoạch tổ chức không gian lãnh thổ một cách tòan diện, đồng bộ và tổng thể là chức năng khoa học và xã hội của địa lí Còn chiều thời gian là của khoa học lịch sử và các công việc chi tiết là của các khoa hoc tự nhiên và khoa học xã hội khác, nhưng tất cả có thể và cần phải hợp tác liên ngành

Tóm lai: Sự tiến bộ nhanh chóng của máy móc đã làm cho Địa lí học có sự phát triển mạnh, giải quyết được một trong những vấn đề lớn nhất của thời đại là vấn đề quan hệ giữa con người và môi trường sống Địa lí trở thành một ngành Khoa học động với xu hướng dự báo, thực nghiệm và cải tạo Một ngành khoa học có tính liên ngành và xuyên ngành

1.4 Vai trò của Địa lí học trong công cuộc đổi mới

Giúp cho nước nhà có hoạch định sách lược, chiến lược và các kĩ thuật đúng đắn trong

quản lý vĩ mô ở giai đoạn CNH, HĐH

Tạo cơ sở khoa học giúp cho các nhà quản lý có quyết định đúng đắn trên cơ sở có qui

hoạch, tổ chức các lãnh thổ tự nhiên, cũng như các lãnh thổ sản xuất, các địa hệ KT-XH

Tạo hiệu quả cao trong quản lý tài nguyên (đất đai, nước, con người, khoáng sản, sinh

vật…) để dảm bảo duy trì sự phát triển KTXH

Giúp cho việc sử dụng hợp lý tài nguyên (tự nhiên – con người – kinh tế) và bảo vệ

môi trường Địa lí (cả tự nhiên lẫn nhân tạo)

Trên cơ sở phân vùng tự nhiên – phân vùng KTXH là cơ sở khoa học tổng hợp để đẩy

mạnh công cuộc đổi mới, quản lý hiệu qủa KTXH v.v…

Giúp cho lãnh đạo các cấp, các nhà quản lý, hiểu rõ hơn bản chất các hiện tượng, nắm

vững các qui luật đại lý tự nhiên, KTXH để biết cùng tồ tại chung sống cùng với chúng, phát triển KTXH một cách bền vững lâu dài

Chương 2: NHỮNG NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA ĐỊA LÍ TỰ NHIÊN

2.1 CÁC QUY LUẬT ĐỊA LÍ CHUNG CỦA TRÁI ĐẤT

2.1.1 Tính hoàn chỉnh của lớp vỏ cảnh quan

Sự thống nhất của hệ thống vật liệu mà sự trao đổi vật chất và năng lượng quy định sự

thống nhất đó Sự phối hợp hoạt động của tất cả các thành phần biến chúng thành một hệ

thống vật liệu thống nhất, phụ thuộc và tác động lẫn nhau Sự thống nhất và hoàn chỉnh đó

đến mức chỉ cần một khâu thay đổi dẫn đến sự thay đổi tất cả hệ thống Về toàn thể, vỏ cảnh quan vừa là hệ thống hoàn chỉnh, cân bằng, nhưng vừa không cần bằng Ta gọi là cân bằng động Quy mô thay đổi của toàn thể hệ thống, phụ thuộc vào qui mô thay đổi của các bộ phận

cấu thành riêng biệt

Tốc độ phát triển của các thành phần khác nhau, về chất không giống nhau, tùy theo

mức độ bảo thủ theo thứ tự giảm dần như sau :

Nham thạch = địa hình – khí hậu – nước – thổ nhưỡng – thực – động vật

Cường độ vận động khác nhau được quy định bởi đặc điểm chất lượng của mỗi đối

tượng đó

Trong vỏ cảnh quan thành phần này có thể kìm hãm bước tiến hóa của các thành phần

khác hoặc ngược lại có tác dụng thúc đẩy nhanh lên

Ý nghĩa thực tiễn của quy luật rất to lớn: Vỏ cảnh quan là một bộ máy hoàn chỉnh vô cùng

Trang 9

nhạy bén Mỗi thành phần của vỏ cảnh quan dù tồn tại và phát triển theo những qui luật riêng của

nó nhưng không bao giờ tồn tại, phát triển riêng lẻ mà không chịu ảnh hưởng của các thành phần khác Sự trao đổi vật chất và năng lượng giữa các bộ phận cấu thành qui định tính hoàn chỉnh của

vỏ cảnh quan Sự hoạt động đồng bộ của các thành phần biến chúng thành một hệ thống hoàn chỉnh trong đó thành phần này phụ thuộc vào thành phần khác, thành phần này ảnh hưởng đến thành phần khác Cũng cần phải nói thêm rằng, tính hoàn chỉnh của vỏ cảnh quan luôn ở thế không cân bằng theo nghĩa của thuật ngữ này mà chúng ta cần phải hiểu là cân bằng ở đây là cân bằng động Sự thay đổi của các thành phần trong hệ thống luôn không giống nhau ở mọi nơi và mọi lúc làm cho chúng luôn ở trạng thái tự điều chỉnh để bảo đảm thế cân bằng

Những hiểu biết này là rất quan trọng khi tác động vào tự nhiên phục vụ lợi ích của con người Mọi hoạt động kinh tế của con người chẳng qua là quá trình tác động vào tự nhiên ở các mức độ khác nhau nhằm tạo ra của cải vật chất Khi tác động vào một thành phần nào đó của tự nhiên có nghĩa là con người đã làm mất thế cân bằng của nó Tác động vào tự nhiên cũng có nghĩa là con người đã tạo ra phản ứng ban đầu từ đó tự nhiên sẽ phải tự sinh ra chưỗi phản ứng phù hợp với chiều hướng của phản ứng ban đầu để tạo ra thế cân bằng cho chúng Hiểu biết sâu sắc về tính hoàn chỉnh của vỏ cảnh quan giúp con người dự đoán được sự phát triển của vỏ cảnh quan theo xu hướng nào khi tác động vào chúng, hiểu biết này cũng giúp con người xác định mức độ tác động vào vỏ cảnh quan sao cho phù hợp nhất

Muốn phát triển KT-XH bền vững lâu dài, bất cứ công trình, dự án kinh tế nào cũng

đều phải tính toán cân nhắc đến hai mặt “sinh thái” và “kinh tế”

Muốn bảo vệ tốt môi trường sống của xã hội loài người trên trái đất, phải tôn trọng giữ

gìn tính hoàn chỉnh của lớp vỏ cảnh quan, tuyệt nhiên không được phá “cân bằng sinh thái”

mà thiên nhiên có sẵn, v.v…

2.1.2 Sự tuần hoàn của vật chất – năng lượng :

Đặc điểm quan trọng, đặc trưng của vỏ cảnh quan trái đất là sự tồn tại ở đó các vòng

tuần hoàn vật chất – năng lượng có liên quan đến vật chất đó Có các dạng tuần hoàn chính trong lớp vỏ cảnh quan:

a Các dạng tuần hoàn

+ Tuần hoàn của nước trên các đại dương bao gồm các dòng hải lưu nóng – hải lưu lạnh + Tuần hoàn của nước trên lục địa bao gồm:

- Vòng tuần hoàn nhỏ

- Vòng tuần hoàn lớn

Tuần hoàn nước thường kéo theo tuần hoàn năng lượng nhiệt Ví dụ : lượng nước mưa trên trái đất là 519.000 km, nhưng lượng hơi nước trong khí quyển chỉ có 13.000km, vì vậy lượng hơi nước trong khí quyển phải quay vòng 40 lần trong năm, nghĩa là 9 ngày đêm phải thay đổi một lần Để thực hiện 40 vòng quay, để bóc hơi hết 519.000km , cần đến 20% năng lượng mặt trời đến trái đất

+Sự tuần hoàn trong khí quyển : Do sự chênh lệch khí áp từ xích đạo đến cực, giữa lục địa – đại dương

+ Đại tuần hoàn địa chất

+ Tuần hoàn sinh vật được thực hiện trên cơ sở hấp thụ khoáng vật, các chất hữu cơ, năng lượng hoặc giải phóng vật chất hay năng lượng

b Cơ sở của tuần hoàn:

Đó là sự di chuyển, phân bố lại các yếu tố hóa học, mà khả năng di chuyển của các yếu tố phụ thuộc vào tính di động của chúng Hiđrô, oxy, cacbon, nitơ dưới dạng khí di chuyển dễ dàng, còn các nguyên tố hóa học trong nước : các anion di động nhanh, các cation di động trung bình, kali, bari, silic, photpho, v.v di động yếu

Trang 10

Qua các vòng tuần hoàn có thể rút ra các nhận xét

Các vòng tuần hoàn khép kín: tất cả các vòng tuần hoàn nói trên chúng ta phải hiểu, chúng

không lặp lại (không đóng kín), nghĩa là giai đọan đầu và giai đoạn cuối của vòng là hoàn toàn khác nhau Sự đứt quảng giữa đầu và cuối tạo thành một vec tơ biến đổi về phương hướng, đó

chính là sự phát triển Ví dụ, thực vật hoàn lại cho đất một số lượng vật chất lớn hơn số lượng mà nó đã thu nhận từ đất bởi vì khối lượng hữu cơ của nó được tạo thành chủ yếu do khí cácbonic của khí quyển chứ không phải từ sự tiếp nhận của đất qua rễ Tất cả các vòng tuần hoàn đều có sự góp mặt của vất chất và năng lượng Như vậy phải thấy rằng, bản chất của các vòng tuần hoàn trong vỏ cảnh quan là các chu kì trao đổi vật chất và năng lượng, tất nhiên vật chất và năng lượng tham gia vào các vòng tuần hoàn đã được tổ chức lại thông qua các khâu trung gian Ví dụ, thực vật sẽ trả lại cho khí quyển oxy tự do thuộc nguồn gốc khác với oxy mà nó nhận từ khí quyển Các chu kì này là không bao giờ lặp lại

Sự tuần hoàn vật chất trong bất kì hệ thống nào của vỏ cảnh quan đều mang tính chất của

sự phân công độc đáo giữa các hệ thống trong thành phần

Các vòng tuần hoàn có mức độ phức tạp khác nhau

2.1.3 Hiện tượng nhịp điệu của vỏ cảnh quan

Nhịp điệu là một biến trạng độc đáo của các vòng tuần hoàn trong vỏ cảnh quan, là dạng “hô hấp” đọc đáo của vỏ cảnh quan tạo thành hệ thống toàn vẹn Sự thay đổi cấu trúc không gian đã dẫn đến sự biến đổi của nhịp điệu về phương diện thời gian và không gian Hiện tượng nhịp điệu là hệ thống mở

a Có hai dạng nhịp điệu

Nhịp điệu thời kỳ là nhịp điệu có khoảng thời gian kéo dài đồng nhất – ví dụ nhịp điệu ngày đêm, bốn mùa trong năm

Nhịp điệu theo chu kỳ là nhịp điệu có thời gian hay thay đổi Ví dụ: sự thay đổi tích cực của mặt trời, chu kỳ trung bình là 11 năm, nhưng khoảng thời gian của các chu kỳ 9 năm, cũng có chu kỳ kéo dài 14 năm

Nhịp điệu theo chu kỳ chia làm hai nhịp điệu trong phạm vi thế kỷ (<100 năm), nhịp điệu ngoài phạm vi thế kỷ (>100 năm)

b Những nguyên nhân tạo nên nhịp điệu:

Sự chiếu sáng không đồng đều của mặt trời đến với trái đất

Do vị trí thay đổi của trái đất tương ứng với mặt trời

Sự thay đổi các lực gây nên thủy triều, hoặc là sự thay đổi không đồng đều của trọng lực

Các thay đổi vật lý xảy ra trên mặt trời (vết đen, đốm sáng, bướu lửa, v.v…)

c Ý tưởng của hiện tượng nhịp điệu:

Các dạng nhịp điệu đã dược hình thành trong hàng ngàn năm qua, có tác động trực tiếp đến mọi thành phần sinh vật của cảnh quan, đặc biệt là đối với xã hội loài người Các nhịp điệu này, ngày nay trở thành điều kiện cần thiết cho sự tồn tại và phát triển của sinh vật

2.1.4 Quy luật địa đới và phi địa đới :

a Quy luật địa đới :là sự thay đổi các thành phần và đơn vị cảnh quan (đơn vị tự nhiên) theo

hướng vĩ độ liên quan đến sự thay đổi góc nhập xạ của tia mặt trời

- Nguyên nhân dẫn đến địa đới :

+ Hình dạng trái đất và vị trí của nó so với mặt trời

+ Sự phụ thuộc trực tíếp hay gián tiếp vào sự thay đổi góc rọi chiếu của tia mặt trời tới

bề mặt trái đất

- Phạm vi biểu hiện của tính địa đới :

+ Các yếu tố sau đây mang tính địa đới: nhiệt độ, không khí, nước, đất, sự bốc hơi,

Định dạng
Số trang	18
Dung lượng	73,34 KB