Điờ̀u đó lại càng đúng với những nghợ̀ sĩ chõn chớnh, những nhà nhõn đạo chủ nghĩa từ trong cụ́t tủy như Nam Cao.. - Tác phẩm xoay quanh hai đờ̀ tài chớnh: người trớ thức nghe
Trang 1MOON.V N
* Lời vào bài:
Nazim – Hikmet (1902- 1963)- nhà thơ, nhà hoạt động chớnh trị Thổ Nhĩ Kỳ từng có lời tha thiờ́t: “Con hãy nghe nụ̃i buụ̀n của rừng cõy héo khụ, của hành tinh lạnh ngắt, của chim muụng què quặt…nhưng trước nhṍt, xin con hãy nghe tiờ́ng kờu thụ́ng thiờ́t của nụ̃i đau con người”
Võng, từ bao giờ đờ́n bõy giờ, tiờ́ng kờu con người bao giờ cũng khiờ́n lòng ta đau đớn Điờ̀u đó lại càng đúng với những nghợ̀ sĩ chõn chớnh, những nhà nhõn đạo chủ nghĩa từ trong cụ́t tủy như Nam Cao
Ở lớp 8, các em đã cảm nhọ̃n nụ̃i buụ̀n cắn xé từng trang trong nụ̃i đau của Lão Hạc khi con người đáng kớnh ṍy thà chịu chờ́t đờ̉ cụ́ giữ bằng được mảnh vườn cho con, giữ tròn nhõn cách Cùng viờ́t vờ̀ đờ̀ tài người nụng dõn, nhưng giờ học này, chúng ta sẽ chứng kiờ́n một nụ̃i đau khác, day dứt, dữ dội hơn trong nụ̃i đau của một thõn phọ̃n sinh ra là người nhưng khụng được làm người qua truyợ̀n ngắn Chớ Phèo
* Giới thiợ̀u cṍu trúc bài học:
Tiết 1: Tác giả, tác phẩm, tỡm hiờ̉u văn bản (Hỡnh tượng nhõn vật Chớ Phốo: quóng đời lương thiện) Tiết 2: Tỡm hiờ̉u văn bản (Hỡnh tượng nhõn vật Chớ Phốo: bi kịch bị từ chối quyền làm người)
Tiết 3: Tỡm hiờ̉u văn bản (Hỡnh tượng nhõn vọ̃t thị Nở, Bá Kiờ́n- giá trị của tác phẩm
I - Tỡm hiểu chung
1 Tác giả: (1915-1951)
- Nhà văn hiợ̀n thực xuṍt sắc của nờ̀n VHVN hiợ̀n đại
- Tác phẩm xoay quanh hai đờ̀ tài chớnh: người trớ thức nghèo và người nụng dõn nghèo trước cách mạng tháng Tám
- Nhưng dù viờ́t vờ̀ đờ̀ tài nào, Nam Cao võ̃n trăn trở, day dứt đờ́n đau đớn trước vṍn đờ̀ nhõn phẩm, đạo đức của con người bị xói mòn, thọ̃m chớ bị hủy hoại cả vờ̀ nhõn hỡnh lõ̃n nhõn tớnh Điờ̀u đó được
thờ̉ hiợ̀n tọ̃p trung và xuṍt sắc trong tác phẩm Chí Phèo
2 Tác phõ̉m
2.1 Xuất xứ
- Ra đời năm 1941, tác phẩm là đỉnh cao trong sự nghiệp văn học của Nam Cao, là kiệt tác bất hủ viết về ng-ời nông dân tr-ớc cách mạng
2.2 Nhan đề
- Nhan đờ̀ đầu tiờn của truyợ̀n ngắn này là Cỏi lũ gạch cũ, nhưng khi in thành sách lần đầu năm 1941, nhà xuṍt bản Đời mới tự ý đợi thành Đụi lứa xứng đụi; đờ́n năm 1946, tác giả mới đặt lại là Chớ
Phốo
- Đặt tờn truyợ̀n là Cỏi lũ gạch cũ :
+ sự luẩn quẩn bờ́ tắc của những người nụng dõn nghèo trước Cách mạng tháng Tám, gắn với hỡnh
ảnh Chớ Phèo ở đầu truyợ̀n , cuụ́i truyợ̀n Cỏi lũ gạch cũ như là biểu tượng tất yếu của hiện tượng
Chớ Phốo, gắn liờ̀n với tuyờ́n chủ đờ̀ chớnh của tác phẩm
+ Mặt khác, hỡnh ảnh cái lò gạch cũ còn đổ bóng xuụ́ng khụng gian và thời gian của tác phẩm, hằn
in trờn sụ́ phọ̃n các nhõn vọ̃t, định vị trong ta mảnh đṍt chọ̃t hẹp khép kớn của làng Vũ Đại ngày xưa Khụng gian tù túng, chọ̃t hẹp, bức bụ́i; sự hoang vắng, trụ́ng trải, ảm đạm, u buụ̀n Nờ́u một lần đặt chõn lờn mảnh đṍt của làng Đại Hoàng xưa, bờn bờ sụng Chõu, với những vườn chuụ́i dài ngút mắt,
CHÍ PHẩO – NAM CAO (tiết 1)
Trang 2MOON.V N
những ngụi nhà nằm rải rác, đõy đó lách cách tiờ́ng thoi đưa người cần cù dợ̀t vải, ta võ̃n cảm nhọ̃n khụng khớ Nam Cao đã miờu tả trong truyợ̀n ngắn Chớ Phèo Dù cảnh vọ̃t và con người đã khác xưa
nhiờ̀u lắm
- Nhan đờ̀ Đụi lứa xứng đụi :
+ Hướng sự chú ý vào Chớ Phèo và Thị Nở, một con “quỷ dữ của làng Vũ Đại” mặt mũi bị vằm
ngang dọc và một mụ đàn bà xṍu “ma chờ quỷ hờn” Cách đặt tờn Đụi lứa xứng đụi là một cách gõy
sự tò mò, kớch thớch thị hiờ́u tầm thường của một lớp cụng chúng bạn đọc
+ Tác phẩm khụng tọ̃p trung vào chuyợ̀n ái tỡnh, nhưng với độc giả, cái tờn ṍy ớt nhiờ̀u võ̃n gợi sự xa xót : họ là đụi lứa nhưng chẳng được xứng đụi Cái khát vọng nhỏ nhoi được có một gia đỡnh với người vợ xṍu ma chờ quỷ hờn như thị Nở, với Chớ Phèo võ̃n ngoài tầm tay với Như vọ̃y, xét vờ̀ một phương diợ̀n nào đó, cái tờn đó khụng phải khụng có ý nghĩa
- Dùng tờn nhõn vọ̃t chớnh Chí Phèo làm tờn truyợ̀n, đó khụng phải là điờ̀u mới mẻ Nhưng sức sụ́ng
tự thõn của nhõn vọ̃t khiờ́n ta có cảm giác dứt khoát cái tờn ṍy phải là của nhà văn ṍy, tác phẩm ṍy, khụng thờ̉ khác Chúng sinh ra là phải thuộc vờ̀ nhau, giả sử Nam Cao có đặt lại tờn nhõn vọ̃t một lần
nữa, bạn đọc võ̃n cứ gọi tác phẩm là Chớ Phèo, như nhõn dõn võ̃n gọi Đoạn trường tõn thanh của Nguyờ̃n Du là truyện Kiều Nói như vọ̃y đờ̉ thṍy rằng :
+ Chớ Phốo là nhõn vọ̃t trung tõm, là nơi hội tụ sức sụ́ng và linh hụ̀n của tác phẩm, là nhõn vọ̃t làm
nờn sức mạnh tư tưởng và nghợ̀ thuọ̃t của văn- nhõn vọ̃t độc đáo, có một khụng hai trong lịch sử văn học Viợ̀t Nam Toàn bộ ý nghĩa của nội dung truyợ̀n ngắn hầu như toát ra từ hỡnh tượng nhõn vọ̃t này ; Chớ Phèo “là kờ́t tinh những thành cụng của Nam Cao trong đờ̀ tài nụng dõn”
+ Một cái tờn giản dị, bỡnh thường, dờ̃ nhớ và đã trở nờn đáng nhớ nhṍt của văn học hiợ̀n thực phờ phán Viợ̀t Nam 1930-1945
2.3 Đề tài
- Tác phẩm viết về đề tài ng-ời nông dân tr-ớc Cách mạng tháng Tám nh-ng có sự khám phá
hết sức mới mẻ Chị Dậu trong “Tắt đèn” của Ngô Tất Tố quá đau đớn khi phải bán con, bán sữa, bán
chó của mình trong mùa s-u thuế nh-ng Chí Phèo đi đến tột cùng của nỗi đau vì phải bán dần nhân phẩm, linh hồn của mình cho Bá Kiến mà bán rất rẻ, mỗi lần chỉ lấy một vài đồng uống r-ợu Vì thế,
khi tiểu thuyết “B-ớc đ-ờng cùng” của Nguyễn Công Hoan ra đời năm 1938, “Tắt đèn” của Ngô Tất
Tố ra đời năm 1939, ng-ời ta nghĩ rằng khó có thể nói gì thêm về nỗi đau thân phận ng-ời nông dân
Vậy mà năm 1941, “Chí Phèo” ngọ̃t ngưỡng bước ra từ trang sách của Nam Cao, người ta mới nhọ̃n
ra “đây mới là hình ảnh thê thảm nhất của kiếp sống ng-ời dân cày trong xã hội thực dân phong kiến”
(GS Nguyễn Đăng Mạnh) Như vọ̃y, vṍn đờ̀ của Chớ Phèo khụng phải bi kịch cơm áo gạo tiờ̀n, mà là
bi kịch bị xói mòn vờ̀ nhõn phõ̉m Đó là cạnh sắc khỏc trong tác phẩm của Nam Cao khiờ́n ụng
vượt hơn hẳn những tác phẩm viờ́t vờ̀ nụng dõn và nụng thụn cùng thời
- Chớ Phèo trước hờ́t là vṍn đờ̀ nụng dõn và nụng thụn Viợ̀t Nam trước Cách mạng tháng Tám, nhưng nó khụng chỉ là vṍn đờ̀ nụng dõn và nụng thụn, đó còn là vṍn đờ̀ con người, là bi kịch của con người
bị từ chụ́i quyờ̀n làm người, vṍn đờ̀ có tính triết học và mang ý nghĩa khái quát xã hụ̣i Chớ Phèo
vừa tiờu biờ̉u cho sụ́ phọ̃n cùng cực của người nụng dõn bị đè nén, bóc lột, vừa tiờu biờ̉u cho sự tha hóa phổ biờ́n trong xã hội tàn phá tõm hụ̀n con người, đó là sự phờ phán mãnh liợ̀t, sõu sắc ớt có ở ngòi bút Nam Cao
2.4 Chủ đề tỏc phẩm
Qua tác phẩm Chớ Phèo, Nam Cao
+ tố cáo mạnh mẽ xã hội thực dõn nửa phong kiờ́n tàn bạo đã cướp đi của người dõn lương thiợ̀n cả
nhõn hỡnh lõ̃n nhõn tớnh
+ Đụ̀ng thời nhà văn cũng trõn trọng phát hiợ̀n và khẳng định bản chṍt tụ́t đẹp của những con
người này ngay khi tưởng chừng họ đã bị biờ́n thành quỷ dữ
Trang 3MOON.V N
II Đọc hiểu văn bản
1 Tóm tắt cốt truyện
- Xoay quanh cuộc đời của nhân vật chính ;
+ Chí Phèo sinh ra trong thân phận một đứa trẻ bị bỏ rơi- Bất hạnh nhưng lớn lên, vẫn trở thành anh
canh điền khỏe m ạnh, hiền lành, có lòng tự trọng Khi ấy, anh khoảng 20 tuổi, làm thuê cho nhà lí
Kiến- Đoạn đời 1 : Bất hạnh nhưng lương thiện- Sự vận động tính cách Chí Phèo khá thuần nhất
+ Chỉ vì ghen tuông vô cớ, bị đẩy vào tù Sau 7,8 năm, ra tù, trở thành lưu manh, quỷ dữ, làm tay sai cho Bá Kiến- Đoạn đời 2 : Bi kịch bị tha hóa- tính cách lưỡng hóa, phức tạp
+ Gặp thị Nở, muốn được trở lại làm người Bị bà cô thị Nở + định kiến xã hội ngăn cản, tuyệt vọng, CP đã tìm đến cái chết đau đớn trong tiếng kêu bàng hoàng nhân thế- Đoạn đời 3 : Bi kịch bị cự tuyệt quyền làm người
(Sơ đồ hóa bằng bốn hình tượng không gian : Đoạn đời 1: Cái lò gạch- Nhà Bá Kiến- Lương thiện Đoạn đời 2 : Nhà Bá Kiến- Nhà tù- Túp lều làng Vũ Đại : Quỷ dữ Đoạn đời 3 : Túp lều- Cái lò gạch : bi kịch bị cự tuyệt quyền làm người)
2 Cấu trúc thời gian, không gian và kết cấu của truyện
- Thời gian : Tác phẩm mở đầu bằng cái buổi chiều Chí Phèo uống say và lên cơn chửi Buổi chiều đó kéo dài qua những đoạn hồi cố nhằm dựng lại cuộc đời Chí, trượt xuống thành buổi tối khi cái
bóng xệch xạc dưới trăng làm hắn quên ý định báo thù, nảy sinh từ sự vô vọng của tiếng chửi, và rẽ
vào nhà Tự Lãng Sau cuộc rượu với kẻ tri kỷ cuồng, đêm đó hắn gặp kẻ tri âm của đời mình: Thị
Nở Sáng hôm sau hắn tỉnh, không chỉ là tỉnh khỏi giấc ngủ đêm hôm trước, mà tỉnh khỏi cơn say mênh mông suốt đời hắn, tỉnh khỏi kiếp sống sinh vật, kiếp quỷ dữ Và năm ngày tiếp theo, quãng
thời gian sống trong tình yêu với Thị Nở, hắn đã làm một người lương thiện thực sự Câu chuyện về
Chí dừng lại ở cái buổi trưa ngày thứ sáu, sau khi bị Thị Nở chối từ, Chí Phèo giết Bá Kiến và tự vẫn Nhưng tác phẩm chỉ thực sự kết thúc với những lời bàn tán xì xầm của làng Vũ Đại và thái độ của Thị Nở một ngày sau khi Chí chết (sang ngày thứ 7) Như vậy, Chí Phèo - con quỷ dữ và quá trình biến thành quỷ dữ đã thuộc về quá khứ, còn hiện tại của câu chuyện được mở ra từ cái thời điểm khởi đầu cho sự hồi sinh của Chí, cũng là khởi đầu cho một kết thúc đau đớn sẽ đến kề
ngay sau đó
- Không gian: Cái lò gạch- Nhà Bá Kiến- Nhà tù- Túp lều- Cái lò gạch- những không gian nghệ
thuật giàu ý nghĩa, góp phần thể hiện sâu sắc nội dung hiện thực và nhân đạo của tác phẩm, đem lại những giá trị thẩm mĩ cao
- Cấu trúc dồn nén sự kiện, vừa có những biến hóa bất ngờ, độc đáo Toàn tác phẩm là một sức
căng Vừa diễn đạt tính quyết liệt của mâu thuẫn xã hội, vừa làm nổi bật tính cách nhân vật, tạo sức
hấp dẫn cho người tiếp nhận
3 Phân tích hình tượng nhân vật Chí Phèo
Bước 1 : Khái quát về tác giả, tác phẩm, vị trí của nhân vật (Đây là nhân vật trung tâm, hội tụ những giá trị đặc sắc của tác phẩm)
Bước 2 : Sơ lược về cốt truyện và cuộc đời nhân vật (các em nói như phần tóm tắt)
Có thể chia cuộc đời Chí Phèo làm ba giai đoạn Giai đoạn thứ nhất: từ lúc Chí ra đời tới lúc bị đẩy
vào tù: Quãng đời lương thiện Giai đoạn hai: từ khi Chí Phèo ra tù tới khi gặp thị Nở : Bi kịch tha
hóa Giai đoạn ba: từ khi gặp thị Nở đến khi bị thị Nở khước từ tình yêu: Bi kịch bị từ chối quyền làm người
Bước 3: Phân tích hình tượng nhân vật
a Sự xuất hiện của nhân vật :
- Thường có ý nghĩa quan trọng, tạo ấn tượng ban đầu với bạn đọc
Trang 4MOON.V N
- Một trong những nét đặc sắc của Nam Cao là vào truyện rất nhanh, bỏ qua bằng hết những chi tiết
thừa Chưa kịp bước chân vào làng Vũ Đại, ta đã gặp hắn, chưa kịp biết hắn là ai, diện mạo, lai lịch
thế nào, ta đã phải nghe một tràng chửi tới tấp Thế là, giữa buổi trưa hè nắng gắt trên con đường làng Vũ Đại vắng ngơ vắng ngắt, Chí Phèo đột ngột xuất hiện với bước chân ngật ngưỡng và những
tiếng lè bè của một kẻ say, một loạt đối thoại chỉ có một phía: Hắn vừa đi vừa chửi
- Đó là sự xuất hiện tự nhiên (như là nhìn thấy hắn đi, nghe thấy hắn chửi, rút gần khoảng cách với nhân vật); hấp dẫn, độc đáo (Có đối tượng nhưng đối tượng luân chuyển, không hướng về ai Thông thường không ai thích nghe người ta chửi lại, nhưng ở đây ngược lại, hắn rất thèm nghe chửi Chửi
mà không hả dạ, ngược lại, càng chửi càng tức tối) LẠ ! => thu hút sự chú ý của người đọc, tạo nên sức căng cho tác phẩm, cuốn ta vào không khí âm ỉ, quyết liệt của hận thù đòi được trả thù, báo hiệu cuộc đời đầy giông bão của nhân vật Hãy nghe cụ thể xem Chí Phèo chửi ai ? Chửi cái gì ? Vì sao lại thế ?
Trời Có hề gì ? Trời có của riêng nhà
nào ? Đời Cũng chẳng sao ! Đời là tất cả
nhưng chẳng là ai Tất cả làng Vũ Đại Không ai lên tiếng (chắc nó trừ
mình ra)
Tức thật ! Ờ ! Thế này thì tức thật ! Tức đến chết được mất ! Đã thế, hắn chửi cha đứa nào
không chửi nhau với hắn
không ? Thế thì có khổ hắn không ?
Đứa chết mẹ nào đã đẻ ra hắn
(Trong câu nói đã có ngấn
nước mắt rồi !)
Hắn không biết Cả làng Vũ Đại cũng không ai biết
A ha ! Phải đấy hắn cứ nghiến
răng vào mà chửi
THU HẸP DẦN
Nhu cầu thèm được giao
tiếp
ĐÔNG ĐẢO- IM LẶNG
(Tiếng chửi rơi tõm vào khoảng không, Chí xa lạ với chính mình, lạc lõng với đồng loại)
ỒN ÀO, SÔI SỤC- CÔ ĐƠN Ngày càng vật vã, đau đớn
khủng khiếp
- Đoạn văn không một trạng ngữ chỉ thời gian, như những tháng năm triền miên trong cơn say của Chí là dài vô tận ; không một trạng ngữ chỉ không gian, như con đường say mà Chí đang đi thăm thẳm vô cùng Cuộc đời như bóng đen khủng khiếp mà càng khao khát sẻ chia càng nhận về hoang
mạc Nhà phê bình Chu Văn Sơn cho rằng : tiếng chửi của Chí Phèo là tiếng hát lộn ngược của tâm
hồn méo mó Có phải vậy chăng mà trong im lặng, ta nghe âm vang tiếng lòng đang quằn quại của
một nhân cách đòi được sống làm người ? Ta lắng nghe khát khao giao cảm trong tiếng chửi Chí Phèo, ta lặng người trước khoảng không đáng sợ của sự hững hờ vô cảm ?
- Tại sao hắn phải chửi vung lên như thế ? Tại rượu ? Đúng ! Từng tiếng chửi như phả ra nồng nặc men rượu Câu chữ, giọng điệu Nam Cao cũng như ngất ngưởng chuệnh choạng, con đường làng (hẳn thế !) cũng ngả nghiêng theo bước chân ngật ngưỡng Vừa đi vừa chửi, rõ là hắn đã say mèm!
- Nhưng nếu để ý, không khó để nhận thấy, đối tượng của tiếng chửi ngày càng thu hẹp dần và trở
nên tấy buốt : dám chửi Trời : đấng linh thiêng, tối cao của muôn loài : thật là phạm thượng ! Không biết kiêng nể một ai- Kế đó là Đời : to tát nhưng vu vơ ; Làng : không gian sinh tồn, cộng đồng làng xã là đất sống, nếu phải bỏ làng mà đi, bị làng chối bỏ là chết Đứa nào không chửi nhau với hắn-
Trang 5MOON.V N
tột cùng của sự tha hóa Chụ́i bỏ nguụ̀n gụ́c, giụ́ng nòi Một sự miờu tả như vọ̃y, hẳn khụng phải là vụ tỡnh
- Qua tiờ́ng chửi, hiợ̀n lờn hai tầng chõn dung nhõn vọ̃t :
+ Kẻ lưu manh cụn đụ̀, cứ rượu vào là chửi
+ Nạn nhõn đau khổ cùng cực, ra sức quõ̃y cựa, như con cá mắc cạn, càng quõ̃y càng đau Có lẽ chưa bao giờ người ta được chứng kiờ́n nụ̃i khát thèm hơi ṍm của cộng đụ̀ng đau đớn như thờ́ : thèm được nghe người ta chửi nhau với mỡnh đờ̉ còn được thṍy mỡnh cũng được là người bỡnh thường như họ !
- Với ngụn ngữ đa thanh đa giọng, vừa trần thuọ̃t, vừa bỡnh luọ̃n, người trần thuọ̃t và nhõn vọ̃t đa giọng, song thanh, ta thṍy nụ̃i trăn trở và hơi thở nóng hực của nhà văn, xót thương cho kiờ́p người đau khổ, sinh ra nhưng khụng được là người
- Tiờ́ng chửi mở đầu và kờ́t thúc cõu chuyợ̀n (hiờ̉u theo cả nghĩa bóng), lặp đi lặp lại nhiờ̀u lần trong tác phẩm, tạo nờn kờ́t cṍu liờn hoàn, làm tăng tớnh kịch cho cõu chuyợ̀n Cả cuộc đời Chớ Phèo sẽ nằm trọn trong những tiờ́ng chửi ṍy Như vọ̃y, ngay từ đầu, với tiờ́ng chửi này, ta đã nhọ̃n ra vṍn đờ̀ trung tõm của tác phẩm : bi kịch bị từ chụ́i quyờ̀n làm người Nhưng làm sao đờ́n nụng nụ̃i ṍy ? Nam Cao đã khụng vội vàng Từ đoạn văn mở đầu tác phẩm, Nam Cao sẽ dõ̃n ta ngược dòng thời gian, truy
tỡm nguyờn nhõn, nguụ̀n cội đờ̉ trả lời cõu hỏi: ai đã đẻ ra Chí Phèo !
b Lai lịch cuụ̣c đời- quãng đời bṍt hạnh nhưng lương thiợ̀n
- Lai lịch : Con sụ́ Khụng- Khụng gia đỡnh, khụng ai làm giṍy khai sinh cho Chớ
Sau dòng đời sụi sục, ngả nghiờng, giọng văn trở nờn trầm lắng, xa xụi trong hụ̀i ức Tác giả đưa ta vờ̀ với một buổi sáng tinh sương, người ta nhặt được đứa trẻ trần truụ̀ng, xám ngắt trong một cái váy đụp đờ̉ bờn một cái lò gạch bỏ khụng Như vọ̃y, khổ hơn cả phọ̃n mụ̀ cụi, ngay từ thuở lọt lòng, Chớ đã khụng biờ́t đõu là nguụ̀n cội, chưa bao giờ biờ́t đờ́n bàn tay chăm sóc của mẹ cha, thiờ́u hẳn tỡnh ṍp ủ yờu thương của những người thõn, khụng biờ́t ai là ruột thịt Trở thành vọ̃t trao tay hờ́t người này
đờ́n người khác : anh thả ụ́ng lươn rước lấy, người đàn bà góa mù đem về nuụi, bán cho bác phó cụ́i
khụng con, rụ̀i bác phó cụ́i qua đời, Chớ lại trở vờ̀ khụng nơi nương tựa
- Số phọ̃n, tính cách : Đau đớn tủi nhục như thờ́ nhưng Chớ võ̃n lăn lóc sụ́ng như một mầm cõy
mạnh mẽ Dù tuổi thơ bơ vơ đi ở cho hờ́t nhà này đờ́n nhà khác, khụng một ai thõn thớch họ hàng, khụng một mái nhà che thõn, nhưng những người như Chớ hỡnh như cũng tuyợ̀t nhiờn khụng biờ́t đờ́n tủi cực oán hờn, khụng kờu than cho sụ́ phọ̃n Từ trong lṍm láp, lầm lũi, Chớ võ̃n cứ lớn lờn, trở thành anh canh điờ̀n khỏe mạnh, mang bản tớnh tụ́t đẹp của những người dõn lương thiợ̀n: thọ̃t thà, chṍt phác, ngay thẳng, trung thực, làm thuờ làm mướn tự kiờ́m sụ́ng nuụi thõn, khụng nhờ vả cướp giọ̃t
của ai “hiờ̀n như đṍt” là bản tớnh đã được chớnh Bá Kiến, Nam Cao, sau này là thị Nở xác nhọ̃n, hiờ̀n đờ́n mức nhỳt nhỏt, đáng thương, nhưng đằng sau vẻ nhát sợ và nhịn nhục cụ́ hữu của những người yờ́u thờ́, ta thṍy ở trong con người ṍy có hạt nhõn cụ́t lõi của lòng tự trọng Vỡ tự trọng nờn
anh nụng dõn hai mươi tuổi này chỉ thṍy nhục khi bị bà ba bóc lột Còn biờ́t nhục, chứng tỏ Chí có
nhân phẩm của một con ng-ời biết phân biệt giữa cao th-ợng- thấp hèn; biờ́t đõu là tỡnh yờu chõn chớnh và đõu là những cái xấu xa cần khinh bỉ Không có tầm hiểu biết cao rộng nh-ng Chí có nhân cách “20 tuổi, ng-ời ta không là gỗ đá nh-ng cũng không hoàn toàn là xác thịt” Còn lí trí, Chớ không
chấp nhận cuộc sống bản năng, thú vật Đõy là điểm sáng lṍp lánh của nhõn cách Chớ Phèo trong thử thách đầu tiờn của hoàn cảnh
- Những phõ̉m chṍt tốt đẹp của Chí :
+ Chớ thọ̃t thà, chṍt phác, ngay thẳng, trung thực, làm thuờ làm mướn tự kiờ́m sụ́ng nuụi thõn + Bản tớnh rṍt hiờ̀n lành, có phần nhút nhát
+ Có lòng tự trọng
Trang 6MOON.V N
+ Có ước muốn giản dị về một cuộc sống gia đình- “có một gia đình nho nhỏ Chồng cuốc mướn, cày thuê Vợ dệt vải Chúng lại bỏ một con lợn nuôi để làm vốn liếng Khá giả thì mua dăm
ba sào ruộng làm”
- Giai đoạn thứ nhất- Đoạn đời lương thiện lướt qua cuộc đời Chí Phèo như cơn gió thoảng, lướt
qua bằng mấy câu ở đầu tác phẩm, đến giữa truyện mới có một số chi tiết như là ngẫu nhiên kể tạt
ngang, tất cả chỉ gói gọn trong không quá mươi dòng Còn lại phải chăng chỉ là những năm tháng tù
tội, những lần rạch mặt ăn vạ và sự khinh miệt của người đời ? Không ! Hai chữ lương thiện hiện ra
không chỉ trong một đoạn đời, nó vừa là Khát vọng, cũng là Bi kịch, là vấn đề cốt lõi trở đi trở lại trong suốt mấy chục trang văn, làm nên hạt nhân cơ bản của cả tác phẩm
- Như vậy, quãng đời lương thiện đúng nghĩa của Chí chỉ nằm trong 20 năm đầu cuộc đời- tuổi ấu
thơ và thời trai trẻ- nhưng lại được kể quá ngắn ngủi, chưa đầy 01 trang trong tổng số 25 trang truyện với 14 ngàn chữ Ngắn vì nó nhanh chóng bị cướp mất, ngắn vì nó bị tầng tầng lớp lớp những tủi nhục và định kiến đè lên Nhưng ngắn ngủi mà không mờ nhạt, cái gì làm cho người ta đau khổ
người ta thường nhớ về nó rất lâu Sau này, khi gặp thị Nở, sự lương thiện lại hiện hữu trong âm
thanh cuộc sống đời thường với tiếng chim hót, tiếng cười nói của người đi chợ, là xã hội bằng phẳng thân thiện mà Chí mơ ước được làm hòa, là thị Nở và hơi cháo hành; là những giây phút được
khóc cười và hạnh phúc bên thị Nở Nó là quá khứ để anh Chí nhớ về, là ảo ảnh để anh mơ mộng, là sợi dây hiện thực đã níu Chí ở lại được với cõi người Từ trong hố sâu tuyệt vọng, Chí đã cố sức bám lấy và leo lên, nhưng gần đến nơi, anh lại bị định kiến xã hội đẩy xuống sâu hơn Khao khát được quay trở về quãng đời lương thiện cuối cùng chỉ là giấc mơ khởi đầu bằng nước mắt (hắn thấy mắt hình như ươn ướt) và khép lại cũng bằng nước mắt (hắn ôm mặt khóc rưng rức)
- Tác phẩm kết thúc trong một dấu chấm hết bằng máu, khi Chí Phèo giãy đành đạch giữa bao nhiêu
là máu tươi, miệng còn ngáp ngáp như muốn nói điều gì? Chí muốn nói điều gì với chúng ta? Những điều mà Chí muốn nói với dân làng, với cái xã hội của những người lương thiện không bao giờ còn
được nói ra nữa Chí Phèo đã dám chết để không phải tiếp tục phạm tội nhưng lại không thể làm một thành viên của xã hội lương thiện Nam Cao đã đẩy Chí tới tận cùng nỗi bất hạnh khi sự lương thiện của Chí lại phụ thuộc vào người khác chứ không phải vào chính bản thân hắn
Để được làm người lương thiện thực sự sao mà khó khăn? Bao năm rồi, câu hỏi ấy vẫn có giá trị thức tỉnh lương tâm con người mỗi khi bị đặt trong những hoàn cảnh khắc nghiệt để giữ gìn nhân cách Nam Cao lớn vì thế, người vẫn đàng hoàng sống giữa cõi bất diệt của đời sống nhân sinh bởi đã gợi nên được những vấn đề lớn lao và tầm vóc
* Kết thúc giờ học: Trong cuốn “Chí Phèo mất tích”, nhà thơ Nguyễn Đức Mậu đã đề dòng chữ:
“Kính tặng hương hồn nhà văn Nam Cao”, dưới đó có bốn câu thơ:
"Nam Cao mất và Chí Phèo vẫn sống
Nào có dài chi một kiếp người Nhà văn chết, nhân vật từ trang sách Vẫn ngày ngày lăn lóc giữa trần ai"
Gần một thế kỉ đã trôi qua, vượt qua gió bụi thời gian, giá trị nghệ thuật và ý nghĩa tư tưởng của tác phẩm đã chứng minh sức sống mạnh mẽ của Chí Phèo Thậm chí, chỉ cần với hình tượng nhân vật này, Nam Cao có thể đàng hoàng đi vào cõi bất diệt Mỗi thời đại, với mỗi góc nhìn, ta lại phát hiện
ra những giá trị và vẻ đẹp khác nhau của tác phẩm