Triết học về quản lý

Càng ngày các t tởng lý luận quản lý càng tích lũy thêm nhiều tri thức mới, và chính điều đó đã đặt ra một vấn đề là: Liệu có một ngành Triết học nghiên cứu về lĩnh vực quản lý hay không

Góp phần tìm hiểu triết học quản lý.

(Bài đăng trên tạp chí Triết học số 3 – 2001 )

TS Phạm Ngọc Thanh

I Không phải bất kỳ một ngành khoa học cụ thể nào cũng có thể nâng lên trình độ t duy triết học đọc Có những khoa học cụ thể đã làm nên cơ sở khoa học cho sự phát triển của t duy triết học, nhng cha bao giờ thuộc về các khoa học triết học Song lại có những khoa học trong một thời gian dài đã đựoc hình thành và phát triển ngay trong lòng Triết học, rồi đến một thời gian nào

đó, lại tách ra thành một ngành khoa học độc lập Triết học nói chung cũng

đã tách ra thành các nhánh khác nhau nh Triết học nghệ thuật, Triết học lịch

sử, Triết học khoa học, v.v

Nghệ thuật quản lý xuất hiện và tồn tại cùng với sự phát triển của xã hội loài ngời Lý luận quản lý xuất hiện muộn hơn, hình thành ngay trong lòng Triết học nh là một bộ phận của Triết học Ngay từ thời cổ đại, Platon

đã trình bày học thuyết về nhà nớc và các phơng thức quản lý trong các tác phẩm “Luật pháp”, “Nhà nớc” Aristốt cũng trình bày lý luận quản lý nhà

n-ớc trong tác phẩm rất nổi tiếng “Chính trị” Các nhà triết học Ân độ cổ đại cũng trình bày t tởng quản lý nhà nớc trong tác phẩm “Arthasastra hay khoa học chính trị” Trong các hệ thống triết học Trung quốc cổ đại chúng ta cũng

có thể tìm thấy những t tởng quản lý trong các tác phẩm của Khổng Tử, Tuân

Tử, Mạnh Tử Ơ nhiều nớc khác cũng có hiện tợng tơng tụ nh vậy Và chỉ

đến khi chủ nghĩa t bản đợc xác lập trên phạm vi thế giới, sự phát triển của khoa học và kỹ thuật đạt những thành tựu rực rỡ, lý luận quản lý mới từng

b-ớc tách khỏi Triết học và dần dần trở thành một bộ môn khoa học độc lập Sự phát triển mạnh mẽ của khoa học quản lý làm cho một số ngời lầm tởng rằng

có thể thâu tóm tất cả các lý luận quản lý vào trong một khoa học duy nhất: khoa học quản lý Nhng thực tế cuộc sống cho thấy rằng, để nghiên cứu về quản lý, cần có nhiều môn khoa học khác nhau: một số môn chỉ nghiên cứu thuần tuý các vấn đề quản lý; một số môn khác chỉ góp phần vào việc nghiên cứu quản lý nh là cơ sở phơng pháp luận và cơ sở khoa học của chính khoa học quản lý Càng ngày các t tởng lý luận quản lý càng tích lũy thêm nhiều tri thức mới, và chính điều đó đã đặt ra một vấn đề là: Liệu có một ngành Triết học nghiên cứu về lĩnh vực quản lý hay không? Cho đến nay, chúng ta

đã có đầy đủ cơ sở để nói rằng: Đã hình thành một hớng khoa học mới nh

là một môn khoa học độc lập - đó là Triết học quản lý Chúng ta có thể

thấy rõ các dấu hiệu chủ yếu của nó là:

-Triết học quản lý có đối tợng nghiên cứu riêng, nó nghiên cứu bản chất của các qui luật và tính qui luật chung của nhân loại trong lĩnh vực quản

lý các xã hội và các nền văn minh khác nhau, trong việc phát hiên bản chất tồn tại của nhân loại

-Triết học quản lý có hệ thống tri thức chuyên ngành và liên ngành với sự hỗ trợ của nhiều khoa học liên quan nh Triết học, Kinh tế học, Toán học, Tâm lý học, Giáo dục học, v.v Nó có hệ thống các khái niệm, phạm trù, các qui luật chuyên ngành và liên ngành

-Triết học quản lý có chức năng, nguyên tắc, hệ phơng pháp nghiên cứu của mình Nó có những hớng nghiên cứu rất có triển vọng và có đội ngũ những ngời nghiên cứu trong lĩnh vực này ở nhiều nớc khác nhau

Nhiệm vụ của Triết học quản lý : Một là, chỉ rõ bản chất của quá trình phát sinh, hình thành và phát triển của các t tởng- lý luận quản lý trong tính thống nhất thế giới của nó với tồn tại xã hội Hai là, giải thích bản chất các quan hệ quản lý “ngời-ngời”, “ngời-máy” trong sự tác động qua lại của con ngời với con ngời, với tự nhiên và không gian vũ trụ Ba là, làm sáng tỏ bản chất của các phơng thức quản lý nh là phơng thức nhận thức thế giới,

ph-ơng thức tồn tại và phát triển của xã hội loài ngời Bốn là, chỉ ra bản chất của các qui luật và tính qui luật của quản lý, dự báo về các định hớng phát triển của quản lý đối với xã hội, tự nhiên và không gian vũ trụ

Và ở đây Triết học quản lý đã thực hiên 4 chức năng chủ yếu: chức năng thế giới quan, chức năng phơng pháp luận, chức năng liên kết, chức năng dự báo Thực hiện những chức năng này, Triết học quản lý trở thành cơ

sở phơng pháp luận cho lý luận quản lý, các khoa học quản lý chuyên ngành, góp phần tổng hợp, tái tạo thế giới lý luận quản lý, tìm kiếm con đờng phát hiện những qui luật mới, những lý luận mới trong lĩnh vực quản lý, dự báo triển vọng phát triển trong lý luận và thực tiễn quản lý Triết học quản lý bỏ qua cái ngẫu nhiên của quản lý, cái biểu hiện có tính chất bộ phận của tính qui luật nào đó hay sự mô tả thực nghiệm của các công nghệ quản lý Triết học quản lý tập trung nghiên cứu cái bản chất của lý luận và thực tiễn quản

lý trong việc phát hiện những đặc điểm quan trọng nhất của hoạt động sống của con ngời trong mối quan hệ với xã hội, tự nhiên và không gian vũ trụ

Triết học quản lý là khoa học về bản chất của các qui luật và tính qui luật của quản lý trong quá trình phát hiện bản chất tồn tại của xã hội loài ngời.

II Cần nhấn mạnh rằng, có rất nhiều vấn đề của quản lý đang đợc đặt

ra mà các khoa học quản lý cụ thể không thể giải quyết đợc Và chỉ có

liên kết tất cả các lý luận quản lý, các khoa học quản lý với Triết học quản

lý, chúng ta mới giải quyết đợc những vấn đề nh vậy Có thể nêu ra một vài vấn đề nh: Bản chất của quản lý và các quá trình quản lý là gì? Bản chất của mối quan hệ giữa chủ thể quản lý và khách thể quản lý? Bản chất qui luật quản lý trong thế giới vĩ mô và thế giới vi mô? Bản chất các qui luật quản lý trong các mối quan hệ Con ngời-Xã hội-Tự nhiên-Không gian vũ trụ? Vai trò của lý thuýet hệ thống và điều khiển học trong một “trờng” quản lý phức tạp? Bản chất các sai lầm trong các hệ thống quản lý? Dân chủ và quản lý trong các chế độ xã hội khác nhau? v.v

Trong lịch sử phát triển lý luận và khoa học quản lý, đã không ít lần các khoa học quản lý muốn đứng lên làm nhiệm vụ của Triết học quản lý mà không thành Trớc hết có thể nói đến Điều khiển học Trong những năm

30-50 của thế kỷ XX đã xuất hiện khả năng thực tế cho khoa học quản lý trở thành khoa học quản lý có tính chất toàn cầu với những qui luật quản lý thống nhất Hy vọng đó xuất hiện cùng với sự luận chứng quan điểm hệ thống va sự ra đời của Điều khiển học Điều khiển học đã tạo ra một bớc ngoặt quan trọng trong sự phát triển của khoa học quản lý, mở đột phá khẩu vào sự phát triển tơng lai Và dờng nh mọi lĩnh vự của đời sống xã hội đã đợc quản lý một cách khoa học dới sự quản lý có tính chất điều khiển học Công lao của Điều khiển học trong lĩnh vực quản lý là hết sức to lớn Nó đã đa ra nhiều qui luật quan trọng, ví dụ nh tính thông tin của bất kỳ quá trình quản

lý nào; sự cân bằng của mối liên hệ thẳng và mối liên hệ ngựoc, v.v Đến những năm 50-60, tính ứng dụng rộng rãi của điều khiển học trong các lĩnh vực khác nhau làm cho nhiều ngời nghĩ rằng chỉ tồn tại một kiểu quản lý là

Điều khiển học Nhng rõ ràng quan niệm đó là không thực tế, bởi vì thực tiễn

rộng lớn hơn rất nhiều so với phạm vi hoạt động của điều khiển học Sự phân chia các lĩnh vực quản lý và theo chân điều khiển học, các lĩnh vực quản lý này không giải quyết đợc toàn bộ các vấn đề, nhất là các lĩnh vực phức tạp

nh giáo dục, pháp luật, văn hóa, v.v Và ngời ta không thể tập hợp lại, thâu tóm lại những t tởng dựa trên sự áp dụng máy móc các qui tắc điều khiển học vào việc quản lý xã hội Các hiện tợng xã hội lại mang tính chất biện chứng

và phức tạp hơn rất nhiều so với những qui tác này Và điều khiển học đã không làm sáng tỏ đợc cái bản chất có tính chất triết học của các qui luật và tính qui luật trong lĩnh vực quản lý Nó chỉ thực hiện nhiệm vụ của khoa học

cụ thể, đóng vai trò cơ sở khoa học cho Triết học quản lý và Triết học quản lý

là cơ sở phơng pháp luận của điều khiển học

Một khoa học quản lý khác cũng đã có kỳ vọng trở thành Triết học quản lý mà không đợc: đó là Quản trị học (Management) Cuối thế kỷ XIX, Phrêđêrich Taylor và những ngời kế nghiệp ông ở Mỹ, ở các nớc khác,

đã tuyên bố về việc xuất hiện một nghề mới rất phức tạp: quản trị học! Nắm lấy quản trị học là trở thành nhà quản trị, và ai muốn thành ngời lãnh đạo cũng phải nắm vững quản trị học Thoạt đầu, Ph Taylor đã cố gắng luận chứng các qui luật quản lý xí nghiệp Sau đó, A Fayol cố gắng phát triển hệ thống này vào lĩnh vực xã hội rộng lớn hơn Họ cố gắng để giải quyết các phạm trù của quản lý trên các phơng diện khác nhau của đời sống xã hội Quản trị học dần dần thâm nhập vào Kinh tế học, Xã hội học, Giáo dục học, Tâm lý học, trở thành phơng pháp đặc thù, một dạng đặc thù của quản lý, xoay quanh con ngời nhằm tăng cờng hiệu quả hoạt động của tập thể và của cá nhân trong tập thể Quản trị học đã phát triển mạnh tới mức khó có thể xác định đợc biên giới của no, vì nó đã thu nhận thêm tri thức của rất nhiều ngành khoa học khác nhau Nó cũng đã tạo ra đợc một tổng thể chiến lợc, nguyên tắc, phơng pháp, biện pháp, hình thức quản lý của con ngời Nhng do vậy, nguồn gốc tồn tại của Quản trị học lại không rõ ràng Với t cách là một lĩnh vực của tri thức quản lý, ngời ta cho rằng nó xuất hiện ở Mỹ vào cuối thế

kỷ XIX, ở Đức và Pháp vào đầu thế kỷ XX, ở Anh vào những năm 40 của thế

kỷ XX Ơ các nớc Đông Âu xã hội chủ nghĩa trớc đây, các nớc thuộc Liên xô

cũ, ở Việt nam, ở Trung quốc, trong những năm gần đây, thị trờng sách về Quản trị học, các lớp học Quản trị học tăng nhanh một cách chóng mặt Và dờng nh ngời ta nghĩ rằng Quản trị học đã thay thế cho lý luận quản lý nói chung và lên ngôi khoa học quản lý bao trùm lên tất cả Trên thực tế, lý luận quản lý chung rộng lớn hơn rất nhiều so với quản trị học Quản trị học đã có

đóng góp lớn trong việc làm sáng tỏ bản chất triết học của các khoa học quản

lý, nhng tự nó không trở thành Triết học quản lý đợc Điều đó lại càng thể hiện rõ hơn, khi mà Quản trị học ngày càng lạm dụng các phơng pháp Tâm

lý học để giải quyết các vấn đề của mình và rơi vào lĩnh vực Tâm lý học quản lý

Sự phát triển của khoa học và công nghệ, những biến đổi to lớn trong lĩnh vực lý luận - t tởng và trong đời sống xã hội đã tác động mạnh mẽ đến các khoa học quản lý Những cuộc cải tổ cơ cấu sản xuất, việc nâng cao hiệu quả và năng suất lao động, sự xuất hiện các tổ hợp kinh tế xuyên quôc gia, việc sử dụng hải phận quốc tế, không phận quốc tế, thậm chí không gian vũ trụ, đã đặt ra các vấn đề quản lý mới Giải quyết những vấn đề mới này theo một t tởng triết học quản lý nào đó không phù hợp với tiến bộ lịch sử, thờng thờng gây ra những hậu quả không lờng trớc đợc Ví dụ, chủ nghĩa phát xit Hitle là sản phẩm lịch sử của nhiều nguyên nhân lịch sử khác nhau Nó đã

gây ra cuộc chiến tranh thế giới thứ hai để phân chia lại thị trờng thế giới và các khu vực ảnh hởng do nớc Đức quốc xã quản lý Xét về góc độ triết học quản lý, học thuyết về “sự thống trị thế giới của dân tộc Đức” đã là định h-ớng trớc khi chiến tranh nổ ra và nó đã để lại hậu quả khủng khiếp nhất trong lịch sử nhân loại Và ngày nay, đế quốc Mỹ vẫn theo đuổi triết lý “Nớc Mỹ

sẽ cai trị thế giới” bằng mọi thủ đoạn, phơng tiện có đợc

Trên thế giới hiện nay có hàng loạt các vấn đề mang tính chất toàn cầu trong lĩnh vực quản lý Việc giải quyết nó không chỉ dừng lại ở phạm vi kỹ thuật-công nghệ của các khoa học quản lý cụ thể, mà phải giải quyết chúng trên cơ sở của một triết học quản lý sáng suốt Nếu nh trong các khoa học cơ bản, nhiều hệ thống lý luận kinh điển bi lật đổ với sự xuất hiện của những lý thuyết mới, thì trong khoa học quản lý cũng diễn ra những biến đổi có tính chất cách mạng nh vậy Và cũng phải thừa nhận rằng, ngày nay trên thế giới

đang hoạt động nhiều tính qui luật mới mà lý luận khoa học quản lý cha nhận thức đợc Và do vậy, chỉ có một phơng pháp luận triết học đúng đắn để liên hợp tất cả các lý luận khoa học quản lý, phát hiện những tính qui luật mới, dự báo đợc những định hớng phát triển của xã hội và quản lý, chúng ta mới có hy vọng tìm kiếm đợc những lý luận quản lý mới thích hợp với những

điều kiện mới, bảo đảm cho sự tồn tại và phát triển của xã hội loài ngời Không phải ngẫu nhiên mà trong nhiều nớc văn minh đều thừa nhận rằng thế

kỷ XXI là thế kỷ của giáo dục và quản lý./

Tài liệu tham khảo

1.A.G.Xpirkin Triết học xã hội, NXB Tuyên huấn, Hà nội 1989

2.N.N.Môiseev Chủ nghĩa xã hội và tin học, Viện Thông tin KHXH, Hà nội 1989

3.G.Kh.Pôpôp, L.I.Abankin, Một số vấn đề lý luận, nguyên tắc, phơng pháp quản lý kinh tế xã hội chủ nghĩa, NXB Sự thật,

Hà nội 1980

4.Harold Koontz, Cyril O Donnell, Heinz Weihrich Những vấn đề cốt yếu của quản lý, NXB Khoa học và Kỹ thuật, Hà nội 1999 5.Nguyễn Hải Sản Quản trị học, NXB Thống kê, Hà nội 1997

6.Thomas J.Robbins,Wayne D.Morrison Quản lý và kỹ thuật quản lý,

NXB Giao thông Vận tải, Hà nội 1999