Thế giới nhân vật nữ trong tiểu thuyết y ban

Thế giới nhân vật nữ trong tiểu thuyết y ban Thế giới nhân vật nữ trong tiểu thuyết y ban Thế giới nhân vật nữ trong tiểu thuyết y ban Thế giới nhân vật nữ trong tiểu thuyết y ban Thế giới nhân vật nữ trong tiểu thuyết y ban Thế giới nhân vật nữ trong tiểu thuyết y ban Thế giới nhân vật nữ trong tiểu thuyết y ban Thế giới nhân vật nữ trong tiểu thuyết y ban Thế giới nhân vật nữ trong tiểu thuyết y ban

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

LÊ THỊ BÍCH NGỌC

NHÂN VẬT NỮ TRONG TIỂU THUYẾT Y BAN

Chuyên ngành: Lí luận văn học

Mã số: 60 22 01 20

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học: TS Phùng Gia Thế

HÀ NỘI, 2013

CÔNG TRÌNH ĐƯỢC HOÀN THÀNH TẠI TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

Người hướng dẫn khoa học: TS Phùng Gia Thế

Phản biện 1:

Phản biện 2:

Luận văn sẽ được bảo vệ tại Hội đồng chấm luận văn thạc sỹ họp tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 vào hồi giờ, ngày tháng năm 2013.

CÓ THỂ TÌM HIỂU LUẬN VĂN TẠI THƯ VIỆN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Nhân vật là yếu tố cơ bản của tác phẩm văn học Văn học không thể thiếu nhân vật,

bởi đó là tiêu điểm để nhà văn thể hiện những khái quát về hiện thực đời sống, bộc lộ tư tưởng, quan niệm nghệ thuật cũng như lý tưởng thẩm mỹ của mình về cuộc đời, con người Nghiên cứu tác phẩm văn học không thể không tiếp cận nhân vật văn học Việc nghiên cứu nhân vật giúp người nghiên cứu nhận diện những diễn biến tư tưởng, cảm quan đời sống và thi pháp nghệ thuật của nhà văn, từ đó có cơ sở để khẳng định những đóng góp riêng của nhà văn vào tiến trình văn học dân tộc

1.2 Văn học Việt Nam từ sau đổi mới ghi nhận những đóng góp quan trọng của các nhà

văn nữ, đặc biệt trong thể loại truyện ngắn và tiểu thuyết Điểm nổi bật trong sáng tác của các cây bút nữ là sự xuất hiện đặc biệt đông đảo và chiếm ưu thế của các nhân vật nữ Có thể nói, các nhà văn nữ, với những nỗ lực sáng tạo nhiều mặt đã khẳng định được vị trí của mình trên văn đàn Thông qua việc tìm hiểu nhân vật nữ trong các sáng tác của nhà văn nữ, người nghiên cứu có cơ sở khám phá sâu sắc và nhiều chiều hơn thế giới tâm hồn, những “ẩn mật bản ngã” của “một nửa nhân loại” Nghiên cứu đặc tính cấu trúc nhân vật nữ còn giúp người nghiên cứu tìm hiểu sâu hơn các vấn đề văn hóa đương đại đang đặt ra như vấn đề giới, ý thức nữ tính, cái nhìn của chủ thể nhà văn nữ

1.3 Trong số các nhà văn nữ đương đại, Y Ban là một cây bút có một vị trí nổi bật Từ hơn

mười năm trở lại đây, bà đã xuất bản hàng chục tập truyện ngắn và nhiều tiểu thuyết gây tiếng vang Với sự tự tin và bản lĩnh của một ngòi bút tài năng, đam mê sáng tạo cùng sự tri nhận sắc sảo về cuộc sống, Y Ban đã tạo dựng được một bản sắc văn xuôi độc đáo Phân tích đặc điểm cấu trúc nhân vật nữ trong tiểu thuyết của bà có thể nhận ra phần lớn đặc điểm này

Đọc tiểu thuyết Y Ban, có thể nhận ra, mảng đề tài được đề cập nhiều nhất và cũng là một thế mạnh trong sáng tác của bà là tình yêu và phụ nữ Bản thân tác giả, khi nói về ý đồ và quan điểm sáng tác của mình cũng nhấn mạnh: “Có thể nói, một mảng “ đặc sản” trong nghiệp văn của tôi là viết về đàn bà Mảng đề tài này là thuận tay, là niềm trăn trở, là món nợ nhất đối với tôi Trong một xã hội đang đánh mất quá nhiều giá trị như hiện nay thì người hứng chịu nhiều nhất không ai khác chính là những người đàn bà Họ buộc phải tự vươn lên để tìm cách giải tỏa, để đối kháng, để sống Trong tiểu thuyết của mình, tôi muốn những người đàn bà ấy phải sống cho mình, sống theo cách của mình, dù cho họ phá cách”

Với tất cả những lí do lí thuyết – lịch sử nêu trên, chúng tôi quyết định nghiên cứu đề tài

“Nhân vật nữ trong tiểu thuyết Y Ban” 2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Y Ban là một cây bút văn xuôi độc đáo Cho đến thời điểm hiện nay, đã có nhiều bài nghiên cứu, phê bình phân tích sáng tác của bà trên nhiều khía cạnh khác nhau Tiêu biểu trong số

đó là các bài: Một giọng nữ trầm trong văn chương của nhà phê bình Bùi Việt Thắng, Y Ban và

những thân phận đàn bà của nhà văn Xuân Cang, Đọc truyện ngắn Y Ban của Lê Hương Thủy, Trò chơi hủy diệt cảm xúc - Nhịp điệu của văn xuôi của nhà phê bình Hoài Nam, Y Ban viết về nỗi đau rất đàn bà của tác giả Dương Cầm.

Trên các trang báo điện tử, các bài viết về tác phẩm của Y Ban trên mạng khá phong phú Điều này cũng cho thấy các cách đọc và cảm nhận khác nhau của độc giả về truyện ngắn và tiểu

thuyết của bà Có thể kể đến các bài như: Buồn ơi! Y Ban chào mi của Xuân Anh; Nhà văn Y Ban

– văn chương vẫn cần trời cho; Y Ban: Bốp chát & nữ tính của Hòa Bình; Y Ban không thấy nhục cảm là phi đạo đức của Tú Cầu; Đối thoại Y Ban – Nguyễn Khắc Phục của Lê Hà; Nhà văn Y Ban

bị sốc khi “I am đàn bà” bị thu hồi của Nguyễn Hằng; Nhà văn Y Ban: “Chúng ta đang quay cuồng trong bức xúc” của Hoàng Hường; “Lát cắt” Y Ban của Cao Minh, Trần Thanh Hà trong Xuân Từ Chiều - chua xót vì nỗi con người,…

Có thể thấy, các bài viết, công trình nghiên cứu về sáng tác của Y Ban trên các báo và tạp chí khá phong phú về số lượng Tuy nhiên, tác giả của các bài viết đó mới chỉ dừng lại tìm hiểu một số khía cạnh hoặc giới thiệu, nhận định chung về tác giả mà chưa đi sâu nghiên cứu vấn đề nhân vật nữ trong các tiểu thuyết của bà

Trên cơ sở kế thừa ý kiến của các nhà nghiên cứu đi trước, luận văn của chúng tôi tập trung nghiên cứu đề tài “Thế giới nhân vật nữ trong tiểu thuyết Y Ban” Chúng tôi xem đây là con đường hợp lí nhất để đánh giá những nét độc đáo trong tiểu thuyết Y Ban, ngõ hầu ghi nhận kịp thời những đóng góp của bà vào tiến trình tiểu thuyết Việt Nam đương đại

3 Mục đích nghiên cứu

- Phân tích đặc tính của nhân vật nữ trong tiểu thuyết Y Ban nhằm chỉ ra một phương diện độc đáo trong thế giới nghệ thuật của nhà văn

- Khẳng định những đóng góp quan trọng về tư tưởng và thi pháp nghệ thuật của tác giả vào tiến trình tiểu thuyết Việt Nam đương đại

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Loại hình hóa thế giới nhân vật nữ và phân tích đặc điểm nhân vật nữ trong tiểu thuyết Y Ban

- Các thủ pháp nghệ thuật xây dựng nhân vật nữ trong tiểu thuyết Y Ban

- Đối sánh loại hình với một số cây bút đương đại ( đặc biệt là các cây bút nữ) để thấy những nét độc đáo trong cảm quan đời sống và thi pháp nghệ thuật của Y Ban

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

5.1 Đối tượng nghiên cứu:

Thế giới nhân vật nữ trong tiểu thuyết Y Ban với những biểu hiện cụ thể của nó ( đặc điểm loại hình, nghệ thuật biểu hiện)

5.2 Phạm vi nghiên cứu:

Các tiểu thuyết đã công bố của Y Ban:

- Đàn bà xấu thì không có quà, Nxb Hội nhà văn (2004);

- Xuân Từ Chiều, Nxb Phụ nữ (2008);

- Trò chơi hủy diệt cảm xúc, Nxb Trẻ ( 2012).

6 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp hệ thống, Phương pháp phân tích - tổng hợp, Phương pháp so sánh, so sánh

hệ thống và so sánh loại hình

7 Đóng góp mới của luận văn

7.1 Luận văn là công trình nghiên cứu chuyên sâu về đặc tính cấu trúc nhân vật nữ trong

tiểu thuyết của một nhà văn nữ nổi tiếng Thực hiện đề tài này giúp người nghiên cứu có thể phát hiện và loại hình hóa các kiểu loại nhân vật nữ tiêu biểu trong tiểu thuyết Y Ban, đồng thời chỉ ra những nét đặc sắc trong nghệ thuật xây dựng nhân vật nữ trong tác phẩm của bà

7.2 Khẳng định những đóng góp riêng của Y Ban vào tiến trình tiểu thuyết Việt Nam

đương đại (cả về cảm quan đời sống lẫn thi pháp nghệ thuật)

7.3 Góp phần khẳng định ý nghĩa của hướng phân tích lí thuyết - lịch sử trong nghiên cứu

văn học nói chung, trong nghiên cứu cấu trúc nhân vật nói riêng

8 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu và phần kết luận, phụ lục, tài liệu tham khảo, nội dung luận văn của chúng tôi gồm có ba chương:

Chương 1 Khái quát về hình tượng nhân vật nữ và một số đặc điểm của nhân vật nữ trong

tiểu thuyết Việt Nam đương đại

Chương 2 Thế giới nhân vật nữ trong tiểu thuyết Y Ban.

Chương 3 Một số thủ pháp nghệ thuật xây dựng nhân vật nữ trong tiểu thuyết Y Ban.

NỘI DUNG

CHƯƠNG 1

KHÁI QUÁT VỀ HÌNH TƯỢNG NHÂN VẬT NỮ

VÀ MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM CỦA NHÂN VẬT NỮ TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI 1.1 Khái quát về hình tượng nhân vật nữ trong văn học

1.1.1 Khái niệm về nhân vật và nhân vật nữ

1.1.1.1 Về khái niệm nhân vật văn học, giới nghiên cứu, phê bình đã đưa ra khá nhiều quan điểm khác nhau

Trong cuốn 150 thuật ngữ văn học, nhà nghiên cứu Lại Nguyên Ân quan niệm: “Nhân vật

văn học là một trong những khái niệm trung tâm để xem xét sáng tác của một nhà văn, một khuynh hướng, trường phái hoặc dòng phong cách Nhân vật văn học là hình tượng nghệ thuật về con người Một trong những dấu hiệu về sự tồn tại toàn vẹn của con người trong nghệ thuật ngôn từ Bên cạnh con người, nhân vật văn học có khi là các con vật, các loài cây, các sinh thể hoang đường được gán cho những đặc điểm giống con người”

Các tác giả trong Từ điển văn học lại nhìn nhận nhân vật ở khía cạnh vai trò, chức năng của

nó đối với nội dung và hình thức của tác phẩm:

“Nhân vật là yếu tố cơ bản nhất trong tác phẩm văn học, tiêu điểm để bộc lộ chủ đề, tư tưởng chủ đề và đến lượt mình nó lại được các yếu tố có tính chất hình thức của tác phẩm tập trung khắc hoạ Nhân vật do đó là nơi tập trung giá trị tư tưởng - nghệ thuật của tác phẩm văn học”

Trong giáo trình Lý luận văn học của Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, các nhà nghiên

cứu nhận xét:

“Nói đến nhân vật văn học là nói đến con người được miêu tả, thể hiện trong tác phẩm bằng phương tiện văn học Đó là những nhân vật có tên như Tấm, Cám, Thạch Sanh, Thuý Kiều,

… Đó là những nhân vật không có tên thằng bán tơ, một mụ nào trong Truyện Kiều, những kẻ đưa

tin, lính hầu, chạy hiệu thường thấy trong kịch Đó là những con vật trong truyện cổ tích, đồng thoại, thần thoại, bao gồm cả quái vật lẫn thần linh, ma quỷ, những con vật mang nội dung và ý nghĩa con người Nhân vật có thể được thể hiện bằng những hình thức khác nhau nhất Đó có thể

là những con người được miêu tả đầy đặn cả ngoại hình lẫn nội tâm, có tính cách, tiểu sử như thường thấy trong tác phẩm tự sự, kịch Đó có thể là những người thiếu hẳn những nét đó, nhưng lại có tiếng nói, giọng điệu, cái nhìn như nhân vật người trần thuật, hoặc chỉ có cảm xúc, nỗi niềm,

ý nghĩ, cảm nhận như nhân vật trữ tình trong thơ trữ tình (…) Khái niệm nhân vật có khi được sử dụng một cách ẩn dụ, không chỉ một con người cụ thể nào mà chỉ một hiện tượng nổi bật trong tác phẩm (…) nhưng chủ yếu vẫn là con người trong tác phẩm (…) nhân vật văn học là một hiện tượng ước lệ, có những dấu hiệu để ta nhận ra”

Có thể xem đây là một quan niệm cụ thể, chi tiết về nhân vật văn học Trong giáo trình Lí

luận văn học của Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn Hà Nội, nhà nghiên cứu Hà Minh

Đức cho rằng:

“Nhân vật văn học là một hiện tượng nghệ thuật mang tính ước lệ, đó không phải là sự sao chụp mọi chi tiết biểu hiện của con người mà chỉ là sự thể hiện con người qua những đặc điểm điển hình về tiểu sử, nghề nghiệp, tính cách, … Và cần chú ý thêm một điều: thực ra khái niệm nhân vật thường được quan niệm với một phạm vi rộng hơn nhiều, đó không chỉ là con người, những con người có tên hoặc không tên, được khắc hoạ sâu đậm hoặc chỉ xuất hiện thoáng qua trong tác phẩm mà còn có thể là những sự vật, loài vật khác ít nhiều mang bóng dáng, tính cách con người… Cũng có khi đó không phải là những con người hoặc có liên quan tới con người, được thể hiện nổi bật trong tác phẩm”

Các quan niệm về nhân vật trên đây mặc dầu có khác nhau về tiểu tiết song cơ bản vẫn có

sự gặp gỡ trên một số tiêu điểm nhất định: nhân vật là đối tượng mà văn học miêu tả, được xây dựng bằng những phương tiện nghệ thuật nhằm phản ánh đời sống hiện thực; là yếu tố cơ bản nhất của tác phẩm, mang tính ước lệ và thể hiện sự sáng tạo của nhà văn Với vị trí quan trọng như vậy, nhân vật trở thành yếu tố không thể bỏ qua khi tìm hiểu, nghiên cứu về một nhà văn nào đó

1.1.1.2 Nhân vật nữ là một loại hình cụ thể của nhân vật văn học Có thể nói khái quát: Nhân vật nữ chính là hình ảnh, hình tượng người phụ nữ được miêu tả, thể hiện trong tác phẩm văn học bằng các phương tiện văn học

Nghiên cứu nhân vật nữ là nghiên cứu một kiểu cấu trúc nhân vật văn học đặc thù

1.1.2 Nhân vật nữ trong văn học truyền thống Việt Nam

Phụ nữ là một nửa của nhân loại, là biểu tượng của cái đẹp, hiện thân của sự sinh tồn và luân chuyển sự sống Trong dòng chảy văn học từ cổ chí kim, hình tượng người phụ nữ luôn là một trong những đề tài quen thuộc nhất và là nguồn cảm hứng vô tận Tuy mức độ đậm nhạt khác

nhau ở mỗi thời kỳ, song hình tượng người phụ nữ luôn được xem là một tâm điểm trong văn học truyền thống Việt Nam Qua hình tượng này, người đọc các thế hệ sau thấy được đặc điểm số phận của người phụ nữ Việt Nam qua các thời đại và cả tầm mức nhân văn trong cái nhìn đối với phụ

nữ

Trong văn học dân gian, nhân vật nữ đại diện cho lý tưởng thẩm mỹ của nhân dân Tuy nhiên, những chuẩn mực thẩm mỹ buổi ban đầu chưa thể hiện một cách cụ thể, rõ ràng, đầy đủ diện mạo của người phụ nữ Theo thời gian, bức chân dung này ngày càng được hình dung một cách rõ nét hơn Người phụ nữ hiện lên trong văn xuôi dân gian chủ yếu qua các câu chuyện cổ tích Họ luôn toả sáng những nét đẹp: hiền lành, chăm chỉ, giàu đức hy sinh, giàu lòng nhân ái

Trong văn học trung đại, hình tượng người phụ nữ hiện lên ngày càng đa dạng, nhiều chiều Người phụ nữ, một mặt vẫn kế thừa tư tưởng của văn học dân gian; mặt khác, lại bổ sung thêm những quan niệm mới, trong đó, “hồng nhan bạc mệnh” Điểm qua gương mặt nhân vật nữ thời kỳ này ta thấy một điểm chung ở họ là có cuộc đời đầy sóng gió, bẽ bàng, không mấy ai có được hạnh phúc thật sự Tuy nhiên, văn học trung đại bước đầu đã phản ánh được quan niệm về con người cá nhân trong xã hội Nhiều nhân vật nữ đã thể hiện sự phản kháng, tố cáo xã hội, nêu lên suy nghĩ, quan điểm riêng của mình, bộc bạch trực tiếp những nỗi khổ đau, những niềm riêng

tư (sự tự ý thức về mình) Có thể nói, văn học thời kỳ này đã thực hiện những khám phá đời sống nội tâm nhiều cung bậc của con người, đặc biệt là người phụ nữ

Văn học Việt Nam giai đoạn 1930 -1945 tiếp tục khai thác đề tài về người phụ nữ Sáng tác

của Tự lực văn đoàn đã xây dựng hình ảnh những người phụ nữ mới, là những con người dám đấu

tranh cho tự do cá nhân, cho hạnh phúc con người, phê phán cái xấu, cái cũ, đòi quyền sống, tự do

yêu đương và lựa chọn hạnh phúc cho bản thân Song hành và đối ứng với Tự lực văn đoàn, văn

học hiện thực phê phán giai đoạn này đi sâu khám phá những bi kịch khác nhau trong cuộc đời người phụ nữ Người phụ nữ hiện lên như một biểu tượng trong văn học về nỗi khổ đau, bất hạnh chồng chất của kiếp người và cuộc đời họ bao giờ cũng kết thúc trong sự tuyệt vọng, bế tắc Những nhân vật nữ này đã phản ánh phần nào tình trạng bế tắc trong xã hội Việt Nam trước cách mạng trong hoàn cảnh xã hội thực dân nửa phong kiến

Trong văn học giai đoạn 1945 - 1975, trong không khí hào hùng của một thời đại lịch sử, nhân vật người phụ nữ đã có một diện mạo mới bên cạnh những nét đẹp truyền thống bao đời của người phụ nữ Việt Nam: nhân hậu, thủy chung, chịu thương chịu khó, giàu đức hi sinh… Người phụ nữ được đặt trong mối quan hệ với những vấn đề chung của thời đại Người phụ nữ bước vào cuộc chiến đấu thần thánh của đất nước, làm nên những tượng đài bất tử về vẻ đẹp của người phụ

nữ Việt Nam trong lòng dân tộc, thời đại Có thể thấy, người phụ nữ trong giai đoạn này là con người của cộng đồng, của xã hội gắn với cuộc chiến đấu bảo vệ Tổ quốc, được soi rọi dưới cái nhìn lý tưởng hoá mang tính sử thi

1.2 Một số đặc điểm của nhân vật nữ trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại

Sau năm 1975, văn học có xu hướng trở về với cái đời thường muôn mặt, cảm hứng sử thi nhạt dần, thay thế vào đó là cảm hứng về thế sự - đời tư Nhân vật người phụ nữ hiện lên với tư cách con người cá nhân, những mảnh đời riêng lẻ Văn xuôi thời kỳ đổi mới xem phụ nữ như một khách thể thẩm mĩ độc lập, một thế giới riêng đầy bí ẩn và hấp dẫn cần được khám phá và lý giải

Chưa bao giờ người phụ nữ lại nhận được sự quan tâm lớn của đông đảo người cầm bút như hôm nay, kể cả người cùng giới và khác giới Sự xuất hiện đa dạng, phong phú của nhân vật

nữ cho thấy mỗi nhà văn đã tìm cho mình một hướng đi riêng khi khai thác đề tài này Nhân vật nữ trong các sáng tác của nhà văn nữ hiện ra như một sự khám phá và thể hiện chính bản thân mình Thế giới phụ nữ qua cái nhìn phụ nữ của các nhà văn đương đại đa dạng và đa sự Bằng kinh nghiệm bản thân, các nhà văn đã phô bày đời sống của người phụ nữ ở tầng sâu bản thể Họ đem đến cho văn học những trải nghiệm mới, những hiểu biết mới về người phụ nữ

Tóm lại, người phụ nữ là hình tượng xuyên xuốt và nổi bật trong văn học Việt Nam, gắn liền với sự vận động trong quan niệm nghệ thuật về con người qua các giai đoạn lịch sử văn học Mặc dù ở mỗi giai đoạn khác nhau, cái nhìn về người phụ nữ luôn có những thay đổi nhất định song dù ở thời đại nào thì người phụ nữ vẫn sáng ngời vẻ đẹp truyền thống của mình trong văn hóa dân tộc và luôn là hình ảnh tích cực được nhà văn gửi gắm nhiều tình cảm thương yêu trân trọng

1.3 Vấn đề nhân vật nữ của các nhà văn nữ

Văn học Việt Nam những năm gần đây xuất hiện một đội ngũ khá đông đảo các nhà văn nữ viết về người phụ nữ Tiêu biểu trong số đó là các tác giả: Lý Lan, Nguyễn Thị Thu Huệ, Phan Thị Vàng Anh, Lê Minh Khuê, Võ Thị Hảo, Y Ban… Sự xuất hiện của các cây bút nữ đã đem đến cho văn học đương đại Việt Nam một luồng gió mới và tạo thế cân bằng trong sáng tác văn học giữa hai giới

Người phụ nữ viết văn sở hữu những thuận lợi thiên bẩm mà các cây bút nam khó có được

Họ có thể dễ dàng viết về những vấn đề của giới mình và có khả năng đi sâu vào thế giới tâm hồn đầy bí ẩn của người phụ nữ Với cái nhìn mẫn cảm bản năng, các nhà văn nữ thường thể hiện sự quan tâm sâu sắc đến số phận, hạnh phúc và quyền sống của giới mình

Theo suy nghĩ và cảm nhận của các nhà văn nữ, người phụ nữ vẫn còn mang nhiều nỗi khổ cực đắng cay cần được chia sẻ Văn học là một phương tiện để người phụ nữ giãi bày tâm tư, nghiền ngẫm nỗi niềm nhân tâm thế sự, thẳng thắn đối thoại với những quan niệm cũ, thức tỉnh ý thức cá nhân, khát vọng bản thể, khẳng định giá trị sống của chính mình

Mảng hiện thực lớn trong các sáng tác của cây bút nữ là “những cái tôi đàn bà phong phú, phức tạp và sâu sắc” Người phụ nữ được khai thác ở nhiều sắc thái cảm xúc, tâm trạng và cảm giác một cách tinh tế và khéo léo Cùng với khát vọng yêu đương, niềm thương cảm với những thân phận đàn bà được bộc lộ một cách đầy suy tư, trắc ẩn Không những vậy, người phụ nữ được đưa về với thiên tính nữ đặc trưng

Mỗi tác giả với một lối viết riêng, một cách tiếp cận riêng, song đằng sau từng trang viết là những niềm thương yêu, sự trân trọng và cảm thông với số phận của người phụ nữ Các nhà văn

nữ đã phát huy được những ưu thế giới tính của mình khi xây dựng nhân vật nữ với đời sống nội tâm phong phú, phức tạp, thể hiện sự quan tâm sâu sắc đến số phận, hạnh phúc và quyền sống của người giới mình trong đời sống hôm nay

CHƯƠNG 2

THẾ GIỚI NHÂN VẬT NỮ TRONG TIỂU THUYẾT Y BAN 2.1 Quan niệm nghệ thuật về người phụ nữ trong tiểu thuyết

Y Ban

2.1.1 Khái quát về quan niệm nghệ thuật về con người

Đối tượng thẩm mỹ của văn học là con người Do vậy, tất cả những gì liên quan đến con người, thuộc về con người đều nằm trong phạm vi biểu hiện của văn học Khái niệm nghệ thuật về con người được nghiên cứu ở nhiều phương diện với những cách hiểu phong phú Về cơ bản có thể xác định:

“Quan niệm nghệ thuật về con người là sự lý giải, cắt nghĩa, sự cảm thấy con người đã được hoá thân thành các nguyên tắc, phương tiện, biện pháp hình thức thể hiện con người trong văn học, tạo nên giá trị nghệ thuật và thẩm mỹ cho các hình tượng nhân vật trong đó”

Quan niệm nghệ thuật về con người tồn tại trong thế giới quan của mỗi người nghệ sĩ, gắn liền với cá tính sáng tạo của nhà văn

Quan niệm nghệ thuật về con người là tiêu chuẩn quan trọng để đánh giá giá trị nhân văn vốn có của một hiện tượng văn học Người nghệ sĩ đích thực là người luôn suy nghĩ về con người,

vì con người, nêu ra những tư tưởng mới để hiểu con người Khám phá quan niệm nghệ thuật về con người là đi sâu vào thực chất sáng tạo của người nghệ sĩ để đánh giá đúng về họ

Quan niệm nghệ thuật về con người có sự thay đổi qua mỗi thời kỳ văn học Trước 1975, con người được nhìn theo lối sử thi hoá, luôn được đặt trong mối quan hệ với cộng đồng, với dân tộc Bởi thế cái nhìn giản đơn, phiến diện về con người là không tránh khỏi

Sau 1975, con người đã được nhìn nhận như “một cá thể bình thường trong những môi trường sống bình thường” Sự hỗn tạp trong tâm hồn, bản năng tự nhiên, đời sống tâm linh là những miền sáng tác bất tận của người nghệ sĩ Sự soi chiếu con người từ nhiều chiều kích, góc độ nhằm “tìm ra con người bên trong con người”, đem lại cái nhìn toàn diện về con người cho văn học

2.1.2 Một số biểu hiện của quan niệm nghệ thuật về người phụ nữ trong tiểu thuyết Y Ban

Như đã khẳng định ở trên, đối tượng thẩm mĩ đặc thù trong các sáng tác của Y Ban là những kiếp phận đàn bà Do đó, hình ảnh và thân phận đàn bà hiện ra trong tác phẩm của nhà văn được xem là “đàn bà nhất trong mọi đàn bà này” thật phong phú: những cô gái thôn quê, những người đàn bà thành thị, người phụ nữ ít học hay có học vị và địa vị xã hội cao, những người phụ

nữ bình thường hay khuyết tật, lỡ dở… Mỗi người một cảnh đời, một số phận Nhưng cho dù họ là

ai thì với Y Ban đều có điểm chung muôn thủa: kiếp đàn bà là kiếp đời bi kịch, khổ đau, bất hạnh.

Y Ban đã hướng ngòi bút vào những mảnh đời, những thân phận đàn bà với những nỗi đau cũng rất đỗi đàn bà trong cuộc sống hiện đại

Người phụ nữ trong sáng tác của Y Ban còn là những con người bản năng yêu và khát vọng

sống mãnh liệt Trong tiểu thuyết của mình, Y Ban đã để những người đàn bà ấy phải sống cho

mình, sống theo cách của mình, dù cho họ phá cách Trong mỗi tác phẩm của bà luôn xuất hiện hình ảnh người đàn bà khao khát một tình yêu hoàn hảo và tuyệt mĩ Họ mong muốn được cảm nhận hết những cung bậc và sắc thái muôn màu của tình yêu Họ cũng cần một người đàn ông lí tưởng để đem lại cho họ những cảm giác thăng hoa trong tình yêu và những rung động hạnh phúc Với Y Ban, hạnh phúc của người phụ nữ thật giản đơn Hạnh phúc là được có một gia đình với một người chồng và những đứa con để chăm lo; là được giao cảm với mọi người, đem hạnh phúc đến cho mọi người; là sự đồng điệu của những tâm hồn biết chia sẻ, cảm thông lẫn nhau Cùng với khát khao

hạnh phúc, người phụ nữ theo quan niệm của bà còn là những con người có những khát khao rất

bản năng, rất con người Cuộc sống càng văn minh, con người ngày càng có những đòi hỏi cao hơn

cho mình Mong muốn được giải phóng cho cái phần bản năng sâu thẳm nhất, hoang dại nhất, sơ khai nhất để cảm nhận những điều tốt đẹp mà tạo hóa đã ban tặng Đó cũng là xu hướng trở về với con người tự nhiên bản thể, sống chân thực với chính mình Cho nên trong tiểu thuyết của mình, Y Ban muốn những người đàn bà ấy phải sống cho mình, sống theo cách của mình, cho dù họ có phá

cách Và vì thế, những người đàn bà trong tác phẩm của bà, cho dù khổ đau, mặc cho vẻ bề ngoài khô cứng, có lúc cô đơn đến tận cùng thì bên trong vẫn là trái tim ấm nóng, muốn quan tâm người

và muốn được người khác quan tâm Họ khao khát được sống, được yêu, được là bản thân mình

Tóm lại, người phụ nữ trong tiểu thuyết của Y Ban là những con người được chú ý khai thác trên nhiều bình diện, nhiều khía cạnh, ở cả những khuất khúc trong tâm hồn tình cảm và chiều sâu thân phận Người đọc nhận thấy người thấy người phụ nữ trong tiểu thuyết của bà là những con người bất hạnh, con người khát khao, con người bản năng – đó là phần bí ẩn trong người phụ nữ mà nhà văn muốn khám phá và tìm hiểu Được xem là “người đàn bà nhất trong mọi đàn bà”, lại là nhà văn tiêu biểu cho tinh thần nữ quyền, Y Ban đã giúp người đọc hình dung về một thế giới đàn bà thật bí ẩn, chênh vênh mà cũng đầy yêu thương và đức hi sinh cho nhân loại

2.2 Các kiểu nhân vật nữ trong tiểu thuyết Y Ban

Nghiên cứu nhân vật chính là nghiên cứu cách nhà văn nhìn nhận, cắt nghĩa về con người

như thế nào và bằng cách nào trong văn chương của mình Khảo sát hệ thống nhân vật của Y Ban, cách tiếp cận của chúng tôi là đi vào những kiểu dạng nhân vật nổi bật, những thủ pháp nghệ thuật đặc thù, tìm hiểu những đặc trưng của nhân vật, qua đó hiểu được cái nhìn nghệ thuật của nhà văn

về con người và cuộc đời Căn cứ vào sự lặp lại mang tính qui luật của các mô hình nhân vật, chúng tôi khu biệt thành những kiểu nhân vật nữ cơ bản sau đây:

2.2.1 Nhân vật bi kịch

Bi kịch hầu như không xuất hiện trong văn học chính thống Việt Nam 1945 -1975 Luồng gió đổi mới đã đưa văn học về với quỹ đạo phổ quát của nó: nghiền ngẫm nỗi đau thân phận con người Cùng với sự đổi mới mạnh mẽ quan niệm nghệ thuật về con người và hiện thực, các nhà văn không ngần ngại đi sâu vào những sắc thái muôn vẻ của nỗi buồn nhân thế, thể hiện cảm nhận sâu sắc về những mất mát của con người Y Ban cũng không là ngoại lệ

Nhân vật bi kịch là kiểu nhân vật phổ biến và chủ chốt trong cả ba tiểu thuyết của Y Ban Các kiểu bi kịch qua các nhân vật nữ trong các sáng tác của bà:

2.2.1.1 Bi kịch của những mảnh đời tật nguyền, lỡ dại, kém may mắn

Y Ban đặc biệt quan tâm đến số phận của những con người không may mắn mang nỗi mặc cảm về hình thức không hoàn thiện, những con người phải gánh chịu nỗi đau khi sinh ra là kẻ tật nguyền, lỡ dại

Viết về số phận của những mảnh đời bất hạnh này, ẩn đằng sau mỗi câu chữ là cả một nỗi xót xa, cảm thông Y Ban đã gắng tìm cho họ một giải pháp, một điểm tựa để họ hy vọng

Trong những mảnh đời tật nguyền, lỡ dại, kém may mắn tội nghiệp ấy, Y Ban luôn tìm thấy những khát khao mãnh liệt mà đau thương của họ Hạnh phúc nhỏ nhoi, bình thường không dành cho họ, chỉ có nỗi xót thương vô hạn của nhà văn trong mỗi lời kể về cuộc đời họ Viết về số phận của họ, bà đã tìm thấy trong chiều sâu tâm hồn đó một khát khao được sống như những người bình thường Câu chuyện dù kết thúc nhưng những chua xót cuộc đời của họ dường như còn

mở ra bất tận Các nhân vật như Nấm trong Đàn bà xấu thì không có quà, người đàn bà điên trong

Xuân Từ Chiều, người chị song sinh của nhân vật “ả” trong Trò choi huỷ diệt cảm xúc là những ví

dụ tiêu biểu

2.2.1.2 Bi kịch trong tình yêu

Đề tài về tình yêu và hạnh phúc gia đình là mảng hiện thực khá sinh động không chỉ trong truyện ngắn mà cả tiểu thuyết của Y Ban Y Ban đã nhìn nhận và lý giải nó theo những sắc thái khác nhau Nhân vật nữ trong tiểu thuyết của Y Ban được nếm trải hầu như tất cả những dư vị khác nhau của tình yêu Ngọt ngào có, đắng cay xót xa có Họ hiện lên trong tình yêu với nhiều cung bậc khác nhau từ nhẹ dạ đến mạnh mẽ, chủ động, già dặn và từng trải Đáng chú ý là, người phụ nữ trong sáng tác của Y Ban luôn chủ động, quyết liệt đấu tranh để giành giữ tình yêu, luôn sống thật với chính mình và dám đi đến tận cùng của bản thể Có thể xem đây là biểu hiện rõ nét nhất của bản sắc nữ trong sáng tác của bà

Phân tích các tiểu thuyết của Y Ban, có thể nhận thấy, nhân vật nữ của bà càng khao khát

yêu thương chia sẻ bao nhiêu thì càng dễ gặp phải những khổ đau bất hạnh bấy nhiêu (Nấm – Đàn

bà xấu thì không có quà) Đó là lý do vì sao nhân vật chính khổ đau trong mảng đề tài này của Y

Ban thường là những người phụ nữ, những bi kịch, đổ vỡ trong tình yêu và hạnh phúc lứa đôi được biểu hiện rõ nhất cũng thông qua người phụ nữ

Thế giới nhân vật nữ của Y Ban có sự góp mặt của nhiều tầng lớp: từ những người lao động bình thường cho đến có học vị cao, ở nông thôn hoặc thành thị, ít học hay nhiều chữ, đang phải lần hồi để kiếm cái ăn hoặc dư thừa tiền bạc Không phải chỉ có những con người bình thường lành lặn mà cả những người sinh ra đã là tật nguyền Tất cả họ đều có chung một khát vọng thiết tha cháy bỏng về tình yêu và hạnh phúc Với bà, trong cuộc sống và trên hành trình đi tìm hạnh phúc của người phụ nữ không phải lúc nào cũng toại nguyện Càng khát khao, lí tưởng hóa tình yêu người phụ nữ càng lẻ loi, cô độc, bất hạnh

Thể hiện nỗi đau của người phụ nữ trong hành trình tìm kiếm tình yêu, nhà văn cảm nhận sâu sắc về thân phận người phụ nữ Thông qua nhân vật, bà đã thông cảm, sẻ chia với những bất hạnh mà người phụ nữ phải gánh chịu trong tình yêu và muốn nhắn nhủ một thông điệp rằng hạnh phúc trong tình yêu của người phụ nữ mong manh và khó nắm bắt, hãy biết trân trọng, đón nhận

và giữ gìn nó

2.2.1.3 Bi kịch trong hôn nhân và gia đình

Y Ban đã đề cập trực diện đến những vấn đề phức tạp, bức bối trong đời sống gia đình người Việt hiện đại Người phụ nữ vì luôn cam chịu, nhẫn nhục, hi sinh mà họ luôn phải chịu những khổ đau trong cuộc sống Thông qua các sáng tác, bà gửi gắm thông điệp: phụ nữ cũng cần thay đổi quan niệm về sự hi sinh, cần có cân bằng giữa cho và nhận, đồng thời phải biết làm chủ cuộc đời mình Bà cũng đã diễn tả rất hay, rất khéo cái dở dang của đời người để độc giả nhận thấy những thân phận đàn bà cùng những phẩm chất, tính cách tốt đẹp của họ trong gia đình

Y Ban đã để nhân vật của mình trong nhiều tình huống trớ trêu của cuộc đời để khắc sâu thêm những điều đem lại ý nghĩa lớn lao đối với người phụ nữ Từ những câu chuyện tâm thức gia đình, Y Ban đã đẩy lên thành những câu chuyện tâm thức mang ý nghĩa xã hội Với bà, “cuộc đời đang dần thiếu đi những cổ tích tình yêu” Trong hành trình bất tận kiếm tìm tình yêu và hạnh phúc, người đàn bà trong sáng tác của Y Ban gặp không ít những khổ đau, dang dở, hụt hẫng Từ những câu chuyện tâm thức gia đình, Y Ban đã chuyển dẫn tự nhiên thành những câu chuyện tâm

thức mang ý nghĩa xã hội Các nhân vật Xuân, Từ , Chiều trong Xuân Từ Chiều, “ả” trong Trò

chơi huỷ diệt cảm xúc… đều là những hiện dạng tiêu biểu của kiểu bi kịch này

Nói về bi kịch trong hôn nhân và gia đình, Y Ban muốn nói đến thông điệp muôn đời của phái tính mình: đàn bà chúng tôi sẽ bớt bất hạnh hơn nếu gặp được những người đàn ông tốt, khoan dung và biết sẻ chia Đó cũng chính là khát vọng nhân bản chính đáng và muôn đời của một nửa thế giới này

2.2.1.4 Bi kịch từ chính cuộc sống hiện đại

Công cuộc đổi mới cùng chính sách mở cửa đã có tác động to lớn đối với sự phát triển đất nước Nhưng những mặt trái do chính nó đẻ ra cũng có những ảnh hưởng tiêu cực đối với xã hội

và cá nhân con người Người phụ nữ trước sau vẫn là những kẻ phải hứng chịu nhiều nhất những

tệ nạn mà cuộc sống hiện đại gây ra Là một người làm nghệ thuật nhưng đồng thời cũng là một người làm báo, Y Ban đã tỏ ra rất nhạy bén và sắc nhọn trong việc tìm hiểu và phản ánh kịp thời những ung nhọt trong xã hội Theo đó, lối sống thực dụng, sự đổ vỡ những thang bảng giá trị của đời sống… đều được bà thẳng thắn mổ xẻ, phanh phui

Từ câu chuyện về sự bần cùng hoá, tha hoá, lưu manh hoá gắn với số phận đàn bà trong xã hội hiện đại đã trở thành một tâm điểm trong sáng tác của Y Ban

Phụ nữ thời hiện đại dường như vẫn chưa thoát khỏi những vướng mắc, giằng xé, những cuộc chiến nội tâm đau đớn dai dẳng, cả những hụt hẫng, chới với, chênh vênh giữa các lằn ranh mong manh của cuộc đời Là nhà văn của phụ nữ, Y Ban thích mổ xẻ đến tận cùng tâm lý của

người đàn bà hiện đại Bà không né tránh hiện thực Từ Bức thư gửi mẹ Âu Cơ, I am đàn bà đến

Trò chơi hủy diệt cảm xúc, Y Ban luôn dũng cảm chạm tới vào những vấn đề nóng hổi của thời đại

với tư duy: “giải phóng phụ nữ là giải phóng cả thế giới”

Viết về thân phận bi kịch mà người phụ nữ Việt đương đại đang từng ngày phải nếm trải Đằng sau mỗi câu chuyện, mỗi cảnh đời, mỗi số phận con người, người ta nhận thấy sự thấu hiểu

và cảm thông sâu sắc của một nhà văn giàu tình yêu thương và nhạy cảm với nỗi đau của con