Nhân vật nữ trong bộ ba tiểu thuyết Ngôi nhà đất của Pearl Buck

MỞ ĐẦU 1. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI Là một nền văn học có lịch sử non trẻ nhƣng văn học Mỹ có những thành tựu lớn lao và đóng góp cho văn hóa nhân loại nhiều giá trị to lớn. Phong phú về nội dung, luôn đổi mới các phƣơng thức nghệ thuật, cùng với xu thế toàn cầu hóa, văn học Mỹ đang trở thành một hiện tƣợng đặc biệt. Ta thấy chỉ trong thế kỷ XX văn học Mỹ có tới mƣời một nhà văn đƣợc giải thƣởng Nobel, điều này chứng tỏ đƣợc tầm vóc của một nền văn học lớn. Những năm 30 của thế kỷ XX, văn học Mỹ xuất hiện nhiều nhà văn xuất sắc. Họ đã và đang khẳng định đƣợc tài năng sáng tạo và chiều sâu tƣ tƣởng trong những sáng tác của mình, Pearl Buck là một trong những tên tuổi nổi bật – là nhà văn nữ của hai thế giới phƣơng Đông và phƣơng Tây. Bà sinh năm 1892 tại Hillsboro, West Virginia, Hoa Kỳ, là con một nhà truyền giáo ngƣời Mỹ. Sau khi ra đời chƣa đầy năm tháng, bà đƣợc cha mẹ đƣa sang Trung Quốc sinh sống. Từ nhỏ và suốt cả cuộc đời bà yêu mến, thích tìm hiểu cuộc sống của ngƣời dân Trung Quốc. Đƣợc mến mộ bởi hàng triệu độc giả khắp năm châu, hàng trăm sáng tác của bà đã đƣợc dịch sang rất nhiều thứ tiếng khác nhau và nhận đƣợc nhiều giải thƣởng danh giá của Mỹ và đặc biệt là giải thƣởng cao quý nhất – Nobel văn học 1938. Tác phẩm của bà tái hiện sinh động cuộc sống của những ngƣời dân Trung Quốc trong giai đoạn chuyển biến từ một quốc gia nông nghiệp lạc hậu, bị nô dịch sang một quốc gia tiên tiến, độc lập. Bà là ngƣời có cái nhìn am hiểu sâu sắc về văn hóa Trung Hoa. Bộ ba tiểu thuyết Ngôi nhà đất (The Earth House) đƣợc cấu thành bởi ba tác phẩm Đất lành (The Good Earth), Những người con trai (Sons) và Gia đình chia rẽ (A House divided), xuất bản trong khoảng thời gian 1931 – 2 1935, đã nhanh chóng chiếm lĩnh trái tim bạn đọc và trở thành bộ sách tiêu biểu nhất cho sự nghiệp sáng tạo của Pearl Buck. Ngôi nhà đất đề cập đến sự tồn tại, vận động và biến động của đại gia đình họ Vƣơng trong hoàn cảnh đất nƣớc Trung Quốc có nhiều biến đổi về thể chế xã hội. Từ một quốc gia phong kiến, dƣới sự xâm lƣợc của các nƣớc phƣơng Tây, đất nƣớc Trung Quốc bị phân tán bởi sự xâu xé của nhiều thế lực cát cứ, chủ yếu là các tập đoàn quân phiệt. Đây có thể xem là một giai đoạn cùng quẫn nhất trong lịch sử Trung Hoa. Do chiến tranh và thiên tai tàn phá nên đời sống của ngƣời dân, đặc biệt là tầng lớp nông dân ngày thêm khốn đốn. Hệ lụy là sự phân rã các giá trị văn hóa truyền thống. Trong lúc đó văn hóa phƣơng Tây xâm nhập ngày càng mạnh hơn vào lối sống của nhiều ngƣời dân Trung Quốc, đặc biệt là ở các đô thị. Điều đó đã làm nảy sinh các mâu thuẫn xã hội gay gắt. Vị trí của ngƣời phụ nữ Trung Quốc là vấn đề quan trọng và ảm đạm nhất trong những vấn đề của bộ tiểu thuyết này. Với niềm đam mê tác giả Pearl Buck, chúng tôi mạnh dạn lựa chọn đề tài “Nhân vật nữ trong bộ ba tiểu thuyết Ngôi nhà đất của Pearl Buck”. 2. LỊCH SỬ VẤN ĐỀ 2.1. Tiếng Việt Pearl S. Buck là nữ văn sĩ Mỹ đầu tiên (sau đó là Toni Morrison) nhận đƣợc giải Nobel văn học danh giá năm 1938. Những trang viết của bà đã tạo nên vệt quang phổ gây hiệu ứng mạnh mẽ, lâu dài trên văn đàn thế giới từ thập kỉ 30 của thế kỷ XX. Đặc biệt với Đất lành, Những người con trai và Gia đình chia rẽ, bà đã vinh dự nhận đƣợc huy chƣơng William Dean Howells của Viện hàn lâm nghệ thuật và văn chƣơng Hoa Kì cho sáng tác hay nhất giai đoạn 1931–1935, đồng thời nó cũng giúp tên tuổi bà nổi tiếng thế giới. Là một trong số tác giả có sách đƣợc dịch nhiều nhất ở Việt Nam, Pearl S. Buck đến với độc giả Việt Nam bắt đầu từ 1945 với tiểu thuyết Gió Đông

xu thế toàn cầu hóa, văn học Mỹ đang trở thành một hiện tượng đặc biệt Ta thấy chỉ trong thế kỷ XX văn học Mỹ có tới mười một nhà văn được giải thưởng Nobel, điều này chứng tỏ được tầm vóc của một nền văn học lớn Những năm 30 của thế kỷ XX, văn học Mỹ xuất hiện nhiều nhà văn xuất sắc Họ đã và đang khẳng định được tài năng sáng tạo và chiều sâu tư tưởng trong những sáng tác của mình, Pearl Buck là một trong những tên tuổi nổi bật – là nhà văn nữ của hai thế giới phương Đông và phương Tây Bà sinh năm 1892 tại Hillsboro, West Virginia, Hoa Kỳ, là con một nhà truyền giáo người Mỹ Sau khi ra đời chưa đầy năm tháng, bà được cha mẹ đưa sang Trung Quốc sinh sống Từ nhỏ và suốt cả cuộc đời bà yêu mến, thích tìm hiểu cuộc sống của người dân Trung Quốc

Được mến mộ bởi hàng triệu độc giả khắp năm châu, hàng trăm sáng tác của bà đã được dịch sang rất nhiều thứ tiếng khác nhau và nhận được nhiều giải thưởng danh giá của Mỹ và đặc biệt là giải thưởng cao quý nhất – Nobel văn học 1938 Tác phẩm của bà tái hiện sinh động cuộc sống của những người dân Trung Quốc trong giai đoạn chuyển biến từ một quốc gia nông nghiệp lạc hậu, bị nô dịch sang một quốc gia tiên tiến, độc lập Bà là người có cái nhìn am hiểu sâu sắc về văn hóa Trung Hoa

Bộ ba tiểu thuyết Ngôi nhà đất (The Earth House) được cấu thành bởi ba tác phẩm Đất lành (The Good Earth), Những người con trai (Sons) và Gia

đình chia rẽ (A House divided), xuất bản trong khoảng thời gian 1931 –

2

1935, đã nhanh chóng chiếm lĩnh trái tim bạn đọc và trở thành bộ sách tiêu biểu nhất cho sự nghiệp sáng tạo của Pearl Buck

Ngôi nhà đất đề cập đến sự tồn tại, vận động và biến động của đại gia

đình họ Vương trong hoàn cảnh đất nước Trung Quốc có nhiều biến đổi về thể chế xã hội Từ một quốc gia phong kiến, dưới sự xâm lược của các nước phương Tây, đất nước Trung Quốc bị phân tán bởi sự xâu xé của nhiều thế lực cát cứ, chủ yếu là các tập đoàn quân phiệt Đây có thể xem là một giai đoạn cùng quẫn nhất trong lịch sử Trung Hoa Do chiến tranh và thiên tai tàn phá nên đời sống của người dân, đặc biệt là tầng lớp nông dân ngày thêm khốn đốn Hệ lụy là sự phân rã các giá trị văn hóa truyền thống Trong lúc đó văn hóa phương Tây xâm nhập ngày càng mạnh hơn vào lối sống của nhiều người dân Trung Quốc, đặc biệt là ở các đô thị Điều đó đã làm nảy sinh các mâu thuẫn xã hội gay gắt Vị trí của người phụ nữ Trung Quốc là vấn đề quan trọng và ảm đạm nhất trong những vấn đề của bộ tiểu thuyết này

Với niềm đam mê tác giả Pearl Buck, chúng tôi mạnh dạn lựa chọn đề tài

“Nhân vật nữ trong bộ ba tiểu thuyết Ngôi nhà đất của Pearl Buck”

2 LỊCH SỬ VẤN ĐỀ

2.1 Tiếng Việt

Pearl S Buck là nữ văn sĩ Mỹ đầu tiên (sau đó là Toni Morrison) nhận được giải Nobel văn học danh giá năm 1938 Những trang viết của bà đã tạo nên vệt quang phổ gây hiệu ứng mạnh mẽ, lâu dài trên văn đàn thế giới từ

thập kỉ 30 của thế kỷ XX Đặc biệt với Đất lành, Những người con trai và

Gia đình chia rẽ, bà đã vinh dự nhận được huy chương William Dean

Howells của Viện hàn lâm nghệ thuật và văn chương Hoa Kì cho sáng tác hay nhất giai đoạn 1931–1935, đồng thời nó cũng giúp tên tuổi bà nổi tiếng thế giới

Là một trong số tác giả có sách được dịch nhiều nhất ở Việt Nam, Pearl

S Buck đến với độc giả Việt Nam bắt đầu từ 1945 với tiểu thuyết Gió Đông

3

gió Tây (East Wind, West Wind, 1930) qua bản dịch của Huyền Kiêu Bên

cạnh Huyền Kiêu, dịch giả Nguyễn Sĩ Nguyên, Nguyễn Thế Vinh… cũng góp phần giới thiệu một cách đầy đặn hơn gương mặt văn chương của nhà văn này đến độc giả Việt Nam

Có thể nói, Nguyễn Sỹ Nguyên với tư cách một dịch giả đã bắc những nhịp cầu quý giá đưa tác phẩm của Pearl Buck đến với người yêu văn chương Việt Nam, đồng thời ông cũng có những sự đánh giá khá sâu sắc về phong cách Pearl Buck trong những lời giới thiệu hay những cuộc phỏng vấn với báo chí mỗi khi bản dịch tác phẩm của nữ văn sĩ này được ra mắt công chúng Những đánh giá ấy mang tính chất gợi mở, định hướng cho bạn đọc trong quá trình thưởng thức tác phẩm

Theo Nguyễn Sỹ Nguyên, “Pearl Buck yêu đất nước Trung Hoa và bà

viết nhiều nhất là về thân phận những người phụ nữ” [43] Pearl Buck luôn

miêu tả những người phụ nữ trong truyện của bà thành hạt nhân của gia đình, bất chấp mọi thứ lễ giáo phong kiến phủ lên hình ảnh người đàn ông Pearl Buck đã đem đến cho nhân vật phụ nữ trong các sáng tác của bà vẻ đẹp cao quý đáng ngưỡng mộ, cho dù họ phải chịu bao cay đắng Tất cả họ đều giữ trong lòng một ngọn lửa yêu thương mãnh liệt, một sự hi sinh vô bờ dành cho những người đàn ông của mình

Pearl Buck đã góp thêm vào dòng văn học về Trung Hoa nói riêng và Á Đông nói chung một cách nhìn mới mẻ đầy cảm thông dành cho nữ giới đi kèm với sự trân trọng tuyệt đối chân thành – điều mà thậm chí nhiều tác phẩm bản ngữ cũng không thể sâu bằng

Lê Trí Viễn đã có lần nhận xét: “Những tác phẩm của Pearl Buck mang đậm

tính nhân văn, gắn kết con người với nhau bằng hòa bình và nhân bản” [38]

Theo Lê Huy Bắc: “Buck không chỉ là một nhà văn xuất sắc mà còn là

nhà hoạt động nhân quyền không biết mệt mỏi Suốt đời mình, bằng sáng tác

và những hoạt động không ngừng nghỉ, bà đã đứng lên bênh vực quyền của

4

người phụ nữ, là một tấm gương sáng cho bất kì một nhà văn tiến bộ nào noi theo” [3, 571]

Trong Hồ sơ văn học Mỹ, Hữu Ngọc có bài viết Pearl Buck và tâm hồn

Trung Quốc nghìn xưa Sau những dòng giới thiệu vắn tắt về tiểu sử và sự

nghiệp văn chương của Pearl Buck, Hữu Ngọc đã khẳng định: “Vấn đề phụ

nữ được nêu lên hàng đầu trong các tiểu thuyết lấy cốt truyện ở Trung Quốc

và ở Mỹ” [19, 641]

Các nhà văn đoạt giải Nobel 1901 – 2004: Tiểu sử – danh mục tác phẩm – diễn từ, tác giả Đoàn Tử Huyến đã tóm lược cuộc sống của Pearl Buck

Đồng thời, ông nêu lý do Viện hàn lâm nghệ thuật Thụy Điển trao tặng Pearl

Buck giải Nobel: “Bằng việc trao giải thưởng Nobel Văn học năm nay cho

Pearl Buck, người có những tác phẩm nổi tiếng mở đường cho sự cảm thông của con người vượt qua mọi giới hạn chủng tộc, và cho việc nghiên cứu những lí tưởng của con người vốn là một nghệ thuật tạo dựng chân dung tuyệt diệu và sinh động, Viện Hàn lâm Thuỵ Điển nhận thấy điều này phù hợp với mục đích trong ước mơ cho tương lai của Alfred Nobel”

“Vì các tác phẩm mô tả cuộc sống đa diện mang tính sử thi của người

dân Trung Quốc trong những biến động dữ dội đầu thế kỉ XX và vì những kiệt tác tự truyện” [12, 248]

Như vậy, dù với quy mô và đứng ở những góc độ khác nhau, các tác giả trên khi nhận định về Pearl Buck có những điểm đồng quy nhất định và khái quát nhất về phong cách của nhà văn này, đó cũng chính là những gợi ý quý báu cho đề tài nghiên cứu của chúng tôi Nhưng phải thừa nhận một thực tế rằng, việc nghiên cứu Pearl Buck ở Việt Nam không nhiều Và vấn đề nhân

vật nữ trong bộ ba tiểu thuyết Ngôi nhà đất, là nội dung quan trọng mới chỉ

được điểm qua chứ chưa được nghiên cứu công phu

5

2.2 Tiếng Anh

Trên các tạp chí nổi tiếng của Mỹ và phương Tây xuất hiện rất nhiều

những bài viết đánh giá về Pearl Buck và các tác phẩm khác của bà Trong

quá trình nghiên cứu, chúng tôi đã thu thập được một số tài liệu về Pearl

Buck Một trong số đó là bài viết trên tạp chí The English Journal: Nghệ

thuật của Pearl S Buck (The art of Pearl S Buck) của Phyllis Bentley Có

thể nói, đây là bài viết đánh giá công phu, tỉ mỉ về phong cách nghệ thuật văn

chương và tiểu thuyết Ngôi nhà đất của Pearl Buck đặt trong mối quan hệ với toàn bộ sự nghiệp và tiểu thuyết của bà Ngay Lời nói đầu của bài viết, Phyllis Bentley nhận xét: “Pearl Buck là “tiểu thuyết gia của Trung Quốc”,

tác giả của những cuốn sách về Trung Quốc” Bên cạnh đó, tác giả bài viết

còn đánh giá tổng quan về sáng tác của Buck xuất bản trong năm 1935:

“Nhưng chúng tôi có thể nói ít nhất là vì lợi ích của các tài liệu mình đã

chọn, bà Buck là một trong những nhà văn xuất sắc Qua tiểu thuyết của bà người đọc không chỉ đơn thuần là biết thêm kiến thức về Trung Quốc mà còn học được cách đối nhân xử thế” [35] Bối cảnh được Buck lựa chọn và cũng

là một phần trong ý định làm rõ của chúng tôi chính là đất nước Trung Hoa hiện đại Có rất nhiều nơi trong đất nước rộng lớn đó Trung Hoa hiện đại song song với Trung Hoa cổ đại, có nhiều nơi mà sự thay đổi về mặt niên đại cũng chính là sự chuyển biến xã hội một cách sâu sắc Hai đất nước Trung Hoa, một mới, một cũ đã hình thành chất liệu cho những tác phẩm của Buck

Bộ ba tiểu thuyết Ngôi nhà đất xây dựng một nền văn minh mới với sự kết

hợp của Văn hóa Đông-Tây

Như vậy, Phyllis Bentley đã đánh giá cao vai trò của Pearl Buck trong

việc giới thiệu đất nước và con người Trung Hoa với phương Tây

Theo nhận định của Peter Conn: Tiểu thuyết của Pearl Buck đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành thái độ của người phương Tây đối với Trung Quốc Và “Quay trở lại Nam Kinh, cô dành tất cả thời gian của mình

6

trên gác mái ngôi nhà gỗ của trường đại học của mình và trong vài năm để

hoàn thành bản thảo The Good Earth” [34] Nhà nghiên cứu còn ghi nhận giá

trị nhân văn trong tiểu thuyết của Buck

Cũng trong năm 2004, trong cuộc khảo sát của nhà báo, nhà phê bình

văn học Oprah Winfrey, Đất lành được bình chọn vào danh sách sách bán

chạy nhất của câu lạc bộ sách do Oprah sáng lập [3, 568]

Năm 2010, nhà xuất bản Simon & Schuster đã phát hành quyển Pearl

Buck ở Trung Quốc: Hành trình đến “Đất lành” (Pearl Buck In China: Journey To “The Good Earth”) của Hilary Spurling Tác giả khẳng định với

“Đất lành”: “Pearl Buck là người đầu tiên đưa đất nước Trung Hoa đến gần

với các nước phương Tây” [36] Hilary Spurling còn giới thiệu khái quát một

số tiểu thuyết của Pearl Buck như Đất lành (The Good Earth), Trái tim kiêu

hãnh (This Proud Heart), Buổi trưa (The Time Is Noon), Những thượng đế khác (Other Gods), Gian riêng của phụ nữ (Pavilion of Woman),…

Maureen Corrigan, giảng dạy văn chương ở trường đại học George Town,

có công trình nghiên cứu Pearl Buck ở Trung Hoa (Pearl Buck In China) Tác giả nhận xét từ khi quyển tiểu thuyết “bom tấn” Đất lành của Pearl Buck ra đời,

tên tuổi và những sáng tác của bà đã lan rộng ở phương Tây và Trung Quốc, từ một nữ sĩ mờ nhạt bà trở thành một nhà văn nổi tiếng Pearl Buck không chỉ sở hữu một năng lực đặc biệt, mà bà còn biết vận dụng những kỉ niệm cùng với trí tưởng tượng phong phú của mình trong quá trình sáng tác, vì vậy, tác phẩm của

bà vừa có tính hiện thực vừa mang chất trữ tình

Năm 1983, nhà xuất bản New Century đã giới thiệu quyển Pearl Buck –

Woman in Conflict (Pearl Buck – Người phụ nữ trong xung đột), của Nora

Stirling Tác giả trình bày khá chi tiết về những năm tháng Pearl Buck sinh sống ở Trung Quốc, Mĩ, những dấu ấn quan trọng trong cuộc đời nhà văn Ngoài ra, Nora Stirling nhận xét các sáng tác của Pearl Buck đã được các nhà phê bình chú ý và đánh giá cao [37]

7

Năm 2010, Anchee Min, nhà văn người Mĩ gốc Hoa đã công bố tác

phẩm Pearl in China – A Novel (Pearl ở Trung Hoa – Một cuốn tiểu thuyết ) Anchee Min cho biết “Pearl Buck đã dành tình yêu thương của mình cho

người dân Trung Hoa” Chính vì vậy, cuốn Đất lành của Pearl Buck đã thể

hiện rất xúc động, chân thực cuộc sống của người dân Trung Hoa “Tác phẩm trên tạo nên nhiều tình cảm tích cực cho những độc giả người Mĩ, họ cảm thấy thân thiện, gần gũi với người dân ở một đất nước rất xa xôi và còn nhiều

xa lạ với mình Điều ấy đã cho thấy tiểu thuyết Đất lành có vai trò, ý nghĩa

như một nhịp cầu, nối liền hai nền văn hoá phương Đông và phương Tây” [33, 8]

Những bài viết trên đã thể hiện sự quan tâm, chú ý của độc giả cũng như các nhà nghiên cứu về Pearl Buck và các sáng tác của bà Tuy nhiên, chúng tôi nhận thấy vấn đề mà họ quan tâm đến, phần lớn chỉ là cuộc sống của Pearl Buck và giá trị nội dung tư tưởng, nghệ thuật xây dựng tiểu thuyết độc đáo của nhà văn nhiều hơn là cái nhìn toàn diện về nhân vật nữ – đối tượng mà nhà văn quan tâm nhất trong các tác phẩm của mình Dẫu vậy, đó là những ý kiến vô cùng quý báu để chúng tôi tiếp thu và đối thoại trong quá trình triển khai luận văn

3 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

3.1 Đối tượng

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là bộ ba tiểu thuyết Ngôi nhà đất của

Pearl Buck qua bản dịch của Nguyễn Thế Vinh do Nhà xuất bản Văn nghệ Thành phố Hồ Chí Minh ấn hành (01/2001) Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi có liên hệ với các tác phẩm khác của Pearl Buck được dịch ra tiếng Việt như:

Người mẹ (Thái Huy Quang dịch), Trái tim kiêu hãnh (Trịnh Thúy Nga dịch),…

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Luận văn xác định nghiên cứu nhân vật nữ trong bộ ba tiểu thuyết Ngôi

nhà đất của Pearl Buck Trong khuôn khổ một luận văn cao học, xuất phát từ

làm nổi bật cho các luận điểm được giới hạn mà luận văn triển khai

4 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Để làm rõ vấn đề đề tài giải quyết, chúng tôi trước hết thực hiện phương pháp lịch sử, phương pháp xã hội học để xem xét vấn đề

Bên cạnh đó, chúng tôi sử dụng các thao tác khảo sát và phân tích văn bản

thông qua hệ thống các chi tiết đặc điểm về nhân vật nữ trong Ngôi nhà đất

5 MỤC TIÊU VÀ ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN VĂN

Tuy không phải là tác giả mới ở Việt Nam, song chưa có nhiều công trình nghiên cứu chuyên sâu về vấn đề nhân vật nữ trong bộ ba tiểu thuyết

Ngôi nhà đất, thực hiện luận văn này, chúng tôi hướng tới một đối tượng

được rất nhiều nhà văn nhắc đến, đó là nhân vật nữ – những con người khốn khổ, giàu đức hi sinh trong tác phẩm Pearl Buck

Luận văn khảo sát và phân tích kỹ lưỡng nhân vật nữ trong Ngôi nhà đất

của Pearl Buck để từ đó làm nổi bật vẻ đẹp tâm hồn, thân phận người phụ nữ phương Đông qua cái nhìn của nhà văn nữ đến từ phương Tây

6 CẤU TRÚC LUẬN VĂN

Tương ứng với nhiệm vụ nghiên cứu, luận văn của chúng tôi, ngoài phần

Mở đầu và Kết luận, được chia làm 3 chương:

Chương 1: Pearl Buck – tính nữ của văn hóa Đông-Tây

Chương 2: Thân phận và vẻ đẹp tâm hồn nữ nhân vật của Pearl Buck Chương 3: Biểu tượng đất và O-Lan

Sau cùng là Tài liệu tham khảo

9

CHƯƠNG 1 PEARL BUCK – TÍNH NỮ CỦA VĂN HÓA ĐÔNG-TÂY

Pearl Buck, nữ nhà văn Mỹ, được tặng giải thưởng Nobel văn học năm

1938 vì các tác phẩm mô tả cuộc sống đa diện mang tính sử thi của người dân Trung Quốc trong những biến động dữ dội đầu thế kỉ XX và vì những kiệt tác

tự truyện Bà là nhà hoạt động xã hội tích cực, được coi là một chiếc cầu nối văn hóa Đông-Tây Chương này chúng tôi khảo sát nền tảng văn hóa trong tác phẩm Pearl Buck, đồng thời xem xét những khía cạnh văn hóa tác động đến cái nhìn của Pearl Buck Qua đó, luận văn khẳng định dấu ấn Đông-Tây

trong thế giới nhân vật nữ của bà

1.1 Từ tác giả Pearl Buck – nhà văn nữ phương Tây…

Pearl S Buck (1892 - 1973) là một nhà nhân văn lớn Bà sống và gắn bó với đất nước Trung Hoa nói riêng và phương Đông nói chung gần như suốt cuộc đời Với trí tuệ sắc sảo và trái tim nhạy cảm, bà đã miêu tả xã hội Trung Quốc ở nhiều thời đại và bình diện khác nhau qua các tiểu thuyết về con người, đất nước Trung Quốc – nơi bà đã sống gần nửa cuộc đời và luôn đau đáu về mảnh đất ấy

Tổng thống Nixon đã khẳng định Pearl Buck là “một cây cầu giao tiếp

nền văn minh phương Đông và Tây, là một nghệ sĩ tuyệt vời, một người nhạy cảm và từ bi” [39]

Trong bài Diễn từ phát biểu tại lễ trao giải Nobel Văn học 1938, Pearl

Buck khẳng định: “Khi cân nhắc về điều gì sẽ nói hôm nay, nghĩ rằng sẽ là sai

lầm nếu không nói về Trung Hoa Nói thế mà vẫn đúng dù rằng tôi là người

Mỹ chính gốc, sinh ra ở Mỹ, tổ tiên ở đó và sẽ còn sống ở đất nước ấy, bởi tôi

là một phần của đất nước ấy Ấy thế mà chính tiểu thuyết Trung Hoa chứ không phải tiểu thuyết Mỹ đã làm khuôn mẫu cho tôi trong việc viết văn” [12,

255] Tiểu thuyết Trung Hoa có khả năng khai sáng đối với tiểu thuyết phương

10

Tây cũng như người viết phương Tây” Với “khuôn mẫu” đó, năm 1925,

Pearl Buck bắt đầu viết Gió Đông gió Tây cuốn sách đầu tiên, được in năm

1930 Và Đất lành, Người vợ cả, Mọi người là anh em, Người mẹ nối tiếp

nhau ra đời, mang đến cho tác giả giải thưởng Pulitzer, Huy chương William

Dean Howells của Viện Hàn lâm Nghệ thuật Mỹ, giải Nobel Văn học

Xét về cội nguồn tác phẩm, M Bakhtin cho rằng: “Cái quyết định tiểu

thuyết là kinh nghiệm, nhận thức và thực tiễn” [2, 43] Như thế, nhà văn và

sự trải nghiệm của bản thân luôn là chất liệu hữu ích cho việc xây dựng tác phẩm Pearl Buck là một nhà văn có cuộc sống đặc biệt Chào đời ngày 26 tháng 6 năm 1892 tại Hillsboro, thuộc tiểu bang West Virginia nhưng chưa đầy năm tháng tuổi, Pearl Buck đã theo bước chân truyền giáo của cha mẹ đến với đất nước Trung Hoa, dân tộc chiếm một lượng dân số đông đảo trên thế giới Bà đã sống ở nơi này cho đến năm 1906 Tác giả đã học nói tiếng Hoa trước khi biết nói tiếng Anh, đã chơi đùa với trẻ em Trung Hoa, được bà giữ trẻ kể cho nghe các câu chuyện về đạo Lão và đạo Phật Cha và mẹ của Pearl Buck không muốn sinh sống trong khu vực dành riêng cho người phương Tây mà thích hòa mình với người dân địa phương, cảm nhận thế giới tâm hồn phong phú của họ Khi Pearl Buck còn thơ ấu, có giai đoạn gia đình

bà cùng với người dân đã phải chạy khỏi thành phố Thượng Hải do cuộc nổi

loạn Thái Bình Thiên Quốc

Chính vì vậy, từ tuổi ấu thơ Pearl Buck có cơ hội tiếp xúc, gần gũi với những người dân Trung Hoa, bà hiểu được đời sống sinh hoạt, tinh thần, niềm vui và nỗi buồn trong cuộc đời của họ Vào cuối thế kỷ XIX, Trung Hoa còn là một quốc gia có nền văn hóa và lịch sử hoàn toàn xa lạ với người phương Tây Pearl Buck đã được một gia sư Trung Hoa giảng dạy về văn

hóa, lịch sử đất nước này

Văn hóa chính là cái gốc, làm nên giá trị, bản sắc của mỗi con người, mỗi dân tộc Khi khoảng cách giữa hai bờ Đông-Tây còn quá rộng, Pearl

11

Buck đã dùng những trang tiểu thuyết đầy tâm huyết của mình để kéo hai nền văn hóa xích lại gần nhau, khi ấy con người có thể hi vọng về một thế giới hoà bình, hữu nghị Ý nguyện gắn kết hai nền văn hoá đã được Pearl Buck thể hiện rõ trong nhiều tác phẩm nghệ thuật, ví dụ khi tác giả nói đến sự chào

đời của đứa bé có cha là người Trung Hoa, mẹ là người Mĩ, “Đứa trẻ ra đời

với biết bao niềm vui của sự kết hợp Nó đã kết chặt hai trái tim của cha mẹ

nó làm một! Hai trái tim hoàn toàn khác nhau về dòng dõi và giáo dục! Sự kết hợp đẹp đẽ biết chừng nào” [20, 254] Chính nhờ sự giao lưu văn hóa

Đông-Tây mà người dân mới có cơ hội tiếp xúc với nền văn minh tiến tiến của Tây phương và từ đó dần dần từ bỏ những hủ tục lạc hậu, phong kiến kìm

hãm sự phát triển xã hội cũng như con người nói chung

Để có được kiến thức văn chương sâu rộng, Pearl Buck đã không ngừng học tập, tìm hiểu những yếu tố độc đáo của nền văn học phương Đông, cụ thể

là từ Trung Hoa, nơi bà có khoảng nửa cuộc đời gắn bó Bên cạnh đó, nhà văn đã học tập và nghiên cứu nền văn học từ phương Tây, tích lũy được nhiều kiến thức giá trị Đây là một quá trình học hỏi và sáng tạo đòi hỏi sự hi

sinh, cũng như tâm huyết của người nghệ sĩ

Trong quá trình sáng tác bộ tiểu thuyết Ngôi nhà đất, Pearl Buck đã chọn

lọc những yếu tố đặc sắc trong nghệ thuật xây dựng tiểu thuyết cổ điển Trung Hoa (như miêu tả ngoại hình, hành động của nhân vật; người kể chuyện, cốt truyện và kết cấu chương hồi…) kết hợp với phương thức trần thuật của văn chương hiện đại Âu Mĩ (như tổ chức điểm nhìn, khắc hoạ tâm lí nhân vật, kết cấu mở…) Sự kết hợp độc đáo này đã đem lại một cách thức xây dựng tiểu

thuyết mới lạ cho văn học nhân loại

Goethe từng chia sẻ: “không ai hiểu đúng đắn những khó khăn của nghệ

thuật như bản thân nghệ sĩ” [32, 286] Điều này hoàn toàn chính xác qua các

tác phẩm của Buck Tìm hiểu cuộc sống lao động nghệ thuật của những cây bút lớn trên thế giới chúng ta đều nhận ra ở họ một tinh thần làm việc hết sức

12

nghiêm túc, khổ công và tận tụy

Không chỉ là vốn trải nghiệm cuộc sống và văn hóa Trung Hoa – Âu Mỹ

mà còn xuất phát từ chính nguyên mẫu bản thân tác giả là người phụ nữ mạnh dạn viết về giới mình với cảm xúc chân thật nhất Chính tố chất nghệ sĩ – tính nữ cũng góp phần quan trọng đem lại sự thành công cho bộ tiểu thuyết

Ngôi nhà đất Điều này, quả đúng như tâm lý học nữ giới (Women

psychology) khẳng định: “tâm lý nữ giới rất thích hợp cho sáng tác nghệ

thuật, trong đó có văn học” [17, 256]

Theo Nguyễn Xuân Khánh: “Thiên tính nữ đơn thuần là “tính mềm mại,

tính nhu, uyển chuyển, của người phụ nữ” [40] Vì vậy các nhà văn nữ

thường có thế mạnh trong việc quan sát tỉ mỉ, tinh tế các hiện tượng, sự việc của đời sống Pearl Buck cũng không nằm ngoài quy luật đó, nhiều trang văn miêu tả thiên nhiên phương Đông của bà đẹp như những bức tranh thủy mặc:

“Bây giờ chị ngước mắt ngắm những cành liễu lá xanh rờn và óng ánh,

những bông hoa lê trắng muốt tỏa hương thoang thoảng trong gió, và ở chỗ kia, màu đỏ thẫm của những trái lựu nổi bật lên trên nền cỏ xanh non Gió

ấm áp thổi từng cơn rồi đột nhiên dừng lại làm cho mùi đất từ những luống cày xông lên trộn lẫn mùi thơm hoa cỏ…” [22, 111] Có khi Buck đưa người

đọc đến tâm hồn của những người nông dân chất phác với những rung động

tinh tế trước cảnh sắc thiên nhiên đêm trăng: “Hồi đó vào gần giữa tháng,

trăng tỏ và gần tròn Cả hai cùng ngắm cảnh trăng sáng nơi đồng ruộng Cảnh vật êm ả, phẳng lặng, một sự yên tĩnh làm chàng không chịu nổi Chàng nghĩ lúc này cần phải nói một điều gì đó với người thiếu nữ” [28,

487] “Trăng tròn lơ lửng trên không trung Gió đêm đã thổi và ngang trời

từng đám mây trắng bay nhanh như những đàn chim bạch tuyết, lúc thì che lấp mặt trăng mông lung, lúc thì để lộ ra ánh sáng trong kì diệu Hơi mưa phảng phất trong không gian” [20, 136]

13

Ngoài ra, với tố chất nghệ sĩ – tính nữ, Pearl Buck có một văn phong trong sáng, nhẹ nhàng trong các sáng tác nghệ thuật Qua những bức tranh

của thiên nhiên Theo tuyên dương của Viện Hàn lâm Thụy Điển: Pearl Buck

có lần kể bằng cách nào bà đã nhận ra sứ mệnh của mình là diễn dịch thiên nhiên và bản tính Trung Hoa cho thế giới Phương Tây Bà không coi điều đó như một công việc đặc thù văn học; nó đến với bà một cách tự nhiên “Chính

con người đã luôn mang lại cho tôi niềm vui lớn nhất”; “và bởi tôi sống với

người Trung Quốc, con người ở đây là người Trung Quốc Khi được hỏi người Trung Quốc là người thế nào, tôi không thể trả lời Họ không thế này hay thế khác, họ đơn giản là người Tôi không thể định nghĩa họ khác hơn cách định nghĩa bà con thân thích của chính mình Tôi quá gần gũi với họ và

đã sống với họ quá đỗi thân thiết nên không thể làm điều đó” [12, 259]

Đồng thời, các nhà văn nữ cũng là những người giàu cảm xúc, dễ rung động trước hiện thực đời sống, hoặc biến chuyển của xã hội Tính nữ không chỉ thể hiện ở việc miêu tả thiên nhiên cảnh vật mà được đặc tả qua các nhân vật, đặc biệt là nhân vật nữ của Pearl Buck Đằng sau những dòng tiểu thuyết của Pearl Buck, người đọc nhận ra tình yêu thương, trìu mến của tác giả đối với người nông dân nghèo khổ Tình cảm ấy được nhà văn gửi gắm sâu đậm

vào các nhân vật của mình

Pearl Buck đã sống cùng nhân dân Trung Quốc trong mọi thăng trầm, hồi sung túc cũng như khi đói kém, trong những xáo động đẫm máu của các cuộc cách mạng cũng như trong cơn mê sảng về những điều không tưởng Bà giao thiệp không những với tầng lớp trí thức mà cả với những nông dân chất phác, những người chưa hề nhìn thấy người phương Tây trước khi gặp bà Là một người lạ nhưng không bao giờ tự coi mình là người lạ, bà thường gặp những tình huống nguy hiểm đến tính mạng; nói chung, quan điểm của bà thể hiện tính nhân văn nồng ấm và sâu sắc Một cách khách quan thuần túy, bà đã thổi sức sống vào tri thức của mình và tặng chúng ta một thiên hùng ca về

nhàng, giàu cảm xúc

Ý nguyện của Pearl Buck về việc tạo một đường kênh chia sẻ văn hóa Đông-Tây không chỉ biểu hiện trên những trang văn mà còn thể hiện trong phần lớn cuộc đời tác giả Bà tích cực tham gia các hoạt động từ thiện, xã hội

như: sáng lập ra tổ chức phi lợi nhuận Hiệp hội Đông Tây (The East and

West Association, 1941) Pear Buck cùng với Richard J Walsh lập nên tổ

chức Welcome Home (Căn nhà tình nghĩa, 1949) với mục đích giúp trẻ mồ

côi Đây là tổ chức quốc tế đầu tiên nhận trẻ em về chăm sóc, nuôi dưỡng từ

các nước trên thế giới Năm 1963, bà đã lập ra Quỹ Pearl S Buck nhằm giải

quyết các vấn đề đói nghèo và phân biệt đối xử đối với trẻ em ở các nước châu Á, bà đã tặng cho quỹ này bảy triệu đô la để tổ chức và duy trì hoạt động Pearl Buck đã dùng cuộc đời mình hướng về những số phận nhỏ bé, bất hạnh, bà nuôi dưỡng và phát huy những phẩm chất tốt đẹp ẩn chứa trong tâm hồn của họ Pearl Buck đã hoàn thành sứ mệnh cao cả của một nhà văn chân chính trong văn chương lẫn trong cuộc sống đời thường

1.2 …đến nhân vật nữ trong bộ tiểu thuyết Ngôi nhà đất

Sáng tác trong khoảng 40 năm, Pearl Buck đã để lại hơn ba mươi tiểu thuyết, ba quyển tự truyện, bên cạnh còn có những bài tiểu luận, kịch và truyện viết cho trẻ em Ngoài ra, Pearl Buck còn viết truyện phim, đó là tác

phẩm Quỷ sa tăng không bao giờ ngủ (Satan Never Sleeps, 1962) Pearl Buck

là tác giả của nhiều tiểu thuyết giá trị, nhưng giới nghiên cứu văn học đánh

giá chính bộ ba tiểu thuyết Ngôi nhà đất đã làm tên tuổi Buck tỏa sáng Bởi những sáng tác ấy đã thể hiện sâu sắc quan niệm về nhân sinh của nhà văn

15

Bộ ba tiểu thuyết Ngôi nhà đất Pearl Buck viết về đề tài cuộc sống người

dân Trung Quốc nửa sau thế kỉ XIX đến đầu thế kỉ XX Trong đó, tác giả tập trung thể hiện mối quan hệ giữa con người với đất đai, với những phong tục, tập quán, truyền thống văn hoá lâu đời của dân tộc Đồng thời, Pearl Buck còn khơi gợi lại những năm tháng không thể nào quên của nhân dân Trung Hoa khi họ phải đối diện với hạn hán, lũ lụt Không chỉ vậy, người dân còn

là nạn nhân của các cuộc chiến tranh phi nghĩa, đẫm máu và nổi bật lên là

hình ảnh người phụ nữ, những con người dưới đáy xã hội

Chức năng của văn học là tấm gương phản chiếu cuộc sống vì vậy để

hiểu rõ hoàn cảnh sáng tác của tiểu thuyết Ngôi nhà đất chúng ta biết rõ thêm

sơ lược về lịch sử của nước Trung Hoa vào cuối thế kỷ XIX

Trong giai đoạn này Trung Quốc đang rơi vào tình trạng bất ổn, đời sống người dân lầm than, cơ cực Từ nửa sau thế kỉ XIX, tình hình chính trị của Mãn Thanh có nhiều thay đổi, mâu thuẫn trong nội bộ tập đoàn thống trị ngày càng gay gắt Ở địa phương, các phái quân phiệt nổi dậy và mâu thuẫn với nhau Trước tình trạng xã hội Trung Hoa rối ren, kinh tế suy sụp, các cường quốc đã đón bắt thời cơ thuận tiện thâu tóm đất nước rộng lớn, một thời hưng thịnh này Năm 1894 – 1895, Nhật gây chiến với nhà Thanh, bắt Trung Quốc cắt đất Bành Hổ, Đài Loan và nộp 345 triệu yên cho Nhật Trong thập niên

1890, các nước đế quốc đã phân chia phạm vi thế lực, cắt Trung Quốc ra thành từng mảnh Nga dành ba tỉnh Đông Bắc, Anh chiếm lưu vực sông Trường Giang, Đức chiếm Sơn Đông, Pháp giành Quảng Đông, Quảng Tây Năm 1899, Mĩ đưa ra chính sách mở cửa để nuốt trọn Trung Quốc Trong đại chiến 1914 – 1918, Nhật Bản đã gây chiến với Đức rồi thừa cơ chiếm Giao Châu Sau đó, Nhật lại đem quân đổ bộ lên Sơn Đông, đưa ra 21 điều ép Trung Hoa cho Nhật hưởng tất cả các quyền lợi của Đức ở Sơn Đông, Nam Mãn, Đông Mông… Với những đặc quyền đó xem như Trung Hoa đã không còn chủ quyền Phát xít Nhật luôn thị uy bằng cách thản nhiên bắn xả vào dân

Những thăng trầm, các biến cố lớn lao diễn ra trên đất Trung Hoa đã tác động mạnh mẽ đến đời sống của bản thân Pearl Buck và gia đình Đồng thời, các sự kiện ấy đã tạo nên ấn tượng khó phai mờ, là “những vết khắc trong tim” (từ dùng của K Paustovski) Pearl Buck Đó là những dữ kiện, chất liệu quan trọng, là vốn sống phong phú tạo nên giá trị to lớn trong những sáng tác nghệ thuật của nhà văn sau này Văn hào Sinclair Lewis (1885 – 1951), người

Mỹ đầu tiên đoạt Giải Thưởng Nobel về văn chương vào 1930, đã khen ngợi Pearl Buck vì đã sáng tác nên những công trình mang lại “một hình ảnh mới

về con người của Phương Đông” Xa cách Trung Hoa từ năm 1934, nhưng những năm tháng cuối đời, mảnh đất ấy vẫn sống mãi trong lòng Pearl Buck

“Tôi cũng như tổ tiên của tôi là người Mĩ, nhưng trong tâm hồn, tôi cảm thấy

mình là người Trung Hoa” (By birth and ancestry I am American but by

sympathy I feelling I am Chinese – Pearl Buck) [36, 251] Chính vì vậy, viết tiểu thuyết về Trung Hoa, Pearl Buck không chỉ phản ảnh về đất nước ấy, mà dường như đây là cơ hội để bà sống lại một phần cuộc đời mình, hồi tưởng lại những khoảnh khắc không thể nào quên

Xã hội Trung Hoa cũng phức tạp như nền chính trị và khi nhà Thanh bị lật đổ, các tỉnh thành của nước Trung Hoa nằm trong tay nhiều quân phiệt, nhiều nhóm đạo tặc chẳng hạn như tướng Ngô Bội Phu đã kiểm soát năm tỉnh Miền Bắc và Miền Trung với hàng trăm triệu dân dưới quyền Tại Mãn Châu,

do bởi họ không biết đọc, không biết viết, họ bị thiếu ăn, bị khinh bỉ vì ngu

dốt và hèn kém

Pearl Buck còn miêu tả trạng thái tâm lí của người dân Trung Hoa khi văn hóa phương Tây từng bước xâm nhập vào xã hội Thái độ của người dân Trung Hoa khi đón nhận văn hoá ngoại quốc không giống nhau Có thể khẳng

định rằng, bộ tiểu thuyết Ngôi nhà đất không chỉ là tiểu sử riêng về một cá

nhân, một gia đình, một dòng họ, mà còn là một bức họa rộng lớn về phong cảnh, đất nước và xã hội Trung Hoa nửa sau thế kỉ XIX đến đầu thế kỉ XX Đằng sau bức họa ấy là thế giới tinh thần sinh động, bí ẩn của con người Tất

cả điều đó được thể hiện bằng những nét khắc họa điêu luyện, sắc sảo thông

qua các nhân vật nữ

Thế giới nhân vật trong các tác phẩm của Pearl Buck, đặc biệt là tiểu thuyết rất đa dạng: thuộc nhiều lứa tuổi, nhiều giai tầng xã hội và nổi bật lên

là hình tượng nhân vật nữ Phần đa nhân vật nữ trong tác phẩm là những

người phụ nữ xuất thân là nông dân chân lấm tay bùn “làm việc từ lúc sáng

tinh sương cho đến lúc mặt trời lặn” [22, 25] Hay có khi nhân vật nữ là

những con người quyền quí, danh giá: Từ Hi Thái hậu, nắm trong tay vận

mệnh của một quốc gia rộng lớn nhất thế giới trong Từ Hi Thái hậu (Imperial

Women) Hoặc các nhân vật nữ là những người thanh niên tiến bộ: Mai Linh,

18

Ái Lan… thế hệ thứ ba của gia tộc Vương Long trong Ngôi nhà đất, hay nhân vật Quế Lan, người con gái được dạy dỗ theo kiểu truyền thống dân tộc trong

Gió Đông, gió Tây (East Wind, West Wind)… thì người phụ nữ trong văn

Pearl Buck đều là hiện thân của những con người thuần nét Á Đông, chăm chỉ, đảm đang, hi sinh vì chồng con

Pearl Buck quan niệm: “Toàn bộ công việc của nhà văn là lựa chọn cái

dòng sự sống chảy qua con người mình trải muôn đời mảnh vỡ thời gian, không gian và sự kiện, để từ trong đó khám phá cái trật tự, cái nhịp điệu và cái hình thù cơ bản, cố hữu” [12, 267]

Điều đó được Buck thể hiện qua những nhân vật nữ trong Ngôi nhà đất

và toàn cảnh tiểu thuyết của bà Chúng tôi nhận thấy trong tác phẩm này nhà văn đã tập trung thể hiện những vấn đề bà thường quan tâm: mối quan hệ giữa người nông dân với đất đai, giao thoa văn hoá Đông-Tây, hậu quả nặng

nề từ chiến tranh

Có thể nhận thấy Pearl Buck là một ngoại lệ khi vượt qua được những

hạn chế của các cây bút nữ khi mà đa phần: “Các sáng tác của các cây bút nữ

thường tập trung ở một số tính chất và phạm vi nhất định, bởi vì diện sống của họ nói chung không được rộng” [17, 259] Nhưng Pearl Buck có khả

năng tái hiện bức tranh cuộc sống trong một bối cảnh rộng lớn và cách thể hiện, phản ánh của bà cũng rất sinh động, cụ thể, rõ nét Khảo sát những sáng tác nổi tiếng của Pearl Buck, chúng tôi nhận thấy phạm vi phản ánh của nhà văn hết sức đa dạng, có khi đó là căn nhà nhỏ của một người nông dân, có khi

là nơi ở của một điền chủ, hoặc là dinh thự của một gia tộc lâu đời Đặc biệt,

có lúc Pearl Buck còn dẫn dắt người đọc đi vào tận Tử Cấm Thành Không gian trong tiểu thuyết của nhà văn trải dài từ phương Đông (Trung Hoa, Nhật Bản, Ấn Độ) sang đến phương Tây (Mĩ, Pháp) Điều đó đã khẳng định tài năng của Pearl Buck, cũng như sự nỗ lực không ngừng của nhà văn trong

hành trình sáng tạo nghệ thuật

19

1.2.1 Vị trí nhân vật nữ trong Ngôi nhà đất

Theo Từ điển thuật ngữ văn học, nhân vật văn học được hiểu là những

con người cụ thể được miêu tả trong văn học Nhân vật văn học có thể có tên riêng (Tấm, Cám, chị Dậu, anh Pha…) cũng có tên riêng như thằng bán tơ, con mụ nào,… Khái niệm nhân vật có khi được hiểu như những ẩn dụ, không chỉ một con người cụ thể nào mà chỉ là những hiện tượng nổi bật nào đó trong tác phẩm… Dù khái niệm nhân vật có được hiểu bằng nhiều cách khác

nhau tùy theo ý đồ sáng của mỗi nhà văn nhưng nhìn chung “nhân vật văn

học bao giờ cũng là những người dẫn dắt độc giả vào những môi trường khác nhau của cuộc sống” [10, 235] Nhân vật văn học còn thể hiện quan

niệm nghệ thuật và lý tưởng thẩm mỹ của nhà văn về con người Vì thế nhân

vật gắn liền với chủ đề của tác phẩm

Cũng bàn về khái niệm nhân vật, Phương Lựu cho rằng: “Nhân vật văn

học là con người được thể hiện bằng phương tiện văn học Văn học không thể thiếu nhân vật bởi vì đó là hình thức cơ bản để qua đó văn học miêu tả thế giới một cách hình tượng Bản chất văn học là một quan hệ nhất định với đời sống, nó chỉ tái hiện đời sống qua những chủ thể nhất định, đóng vai trò như những tấm gương của cuộc đời” [18, 278] Nhà văn sáng tạo nhân vật để biểu

hiện quan niệm và nhận thức của mình về con người và thế giới Ở mỗi thời

đại, quan niệm và nhận thức ấy có sự thay đổi vô cùng phong phú, phức tạp

Nói đến phụ nữ là nói đến vấn đề của hơn một nửa nhân loại, với số lượng và khả năng cống hiến lớn, họ thực sự có vai trò quan trọng trong mọi lĩnh vực đời sống, kinh tế, chính trị, xã hội… Người phụ nữ còn là vẻ đẹp bền vững,

sự vĩnh cửu của cuộc đời Lenin cho rằng: “Nhận thức về phụ nữ, thái độ với

phụ nữ là một trong những trình độ văn hóa, văn minh của một dân tộc”

Quả vậy, con người và tấm lòng của người phụ nữ có những điều gì đó vượt ra ngoài lời, âm thầm và lớn lao vô cùng Chính vì vậy mà người phụ nữ trở thành nguồn cảm hứng sáng tạo, nguồn đề tài vô tận đối với các nhà văn

20

Nhân vật phụ nữ trong văn học cũng gợi niềm say mê, hứng thú với nhiều nhà nghiên cứu văn học Và Pearl Buck cũng không nằm ngoài quy luật ấy,

bà viết về người phụ nữ bằng chính tiếng nói của người trong cuộc

Per Hallström, thư ký thường trực Viện hàn lâm Thụy Điển trong lễ

Tuyên dương Nobel, đã khái quát: “Vị trí người phụ nữ Trung Quốc là vấn đề

quan trọng và ảm đạm nhất trong những vấn đề của tiểu thuyết này Ngay từ đầu, chính ở điểm này cảm xúc của tác giả phơi bày mạnh mẽ nhất; cảm xúc

đó vẫn không ngừng nổi bật giữa sự êm đềm của tác phẩm sử thi Một đoạn ngay đầu tác phẩm đã thể hiện một cách chua xót vị trí thực của người phụ

nữ Trung Quốc từ ngàn xưa Điều đó được lột tả với một sự nhấn mạnh đầy

ấn tượng, đồng thời với một chút hài hước hiếm thấy trong tác phẩm” [44]

Khi Khổng giáo ra đời, việc bắt phụ nữ phải phục tòng nam giới đã được qui định, người ta gọi đó là lễ giáo, điều này đã được ghi nhận trong “Lễ Kí”

Về phía người phụ nữ, do sự phụ thuộc về kinh tế, và bản chất phần lớn là hiền lành, hiếu thuận nên họ thường làm theo đúng tập tục xã hội, chấp nhận tuân theo những lời giáo huấn đó Xã hội Trung Quốc cũng qui định trong gia đình, người con trai gánh vác việc thờ phụng tổ tiên, có lẽ vì con trai làm ruộng và chiến đấu với kẻ thù giỏi hơn Dòng dõi muốn được mạnh thì người chồng phải có con trai làm nên sự nghiệp vẻ vang và thờ phụng tổ tiên khi mình qua đời Vì vậy, vai trò của người con trai rất quí Sự ra đời của bé trai mang lại niềm vui lớn cho gia đình, dòng họ Chính vì vậy mà khi O-Lan sinh con, điều mà Vương Long mong mỏi nhiều nhất là O-Lan sẽ sinh con trai

“Con trai phải không? Ít nhất cũng nói cho tôi biết có phải con trai không?”

[25, 38] Vốn là người rất tiết kiệm trong chi tiêu, Vương Long không thích tiếp xúc với mọi người vì sợ tốn kém, nhưng trước niềm vui có đứa con trai,

Vương Long thốt ra điều đã nghĩ từ lâu, “Nhà ta sẽ phải mua một giỏ trứng

rồi đem nhuộm đỏ để mang biếu bà con lối xóm trong làng Như vậy mọi người sẽ biết là chúng mình đã có một đứa con trai” [26, 39] Năm đó, Tết

21

đến, Vương Long còn mang những bộ áo giấy đến mặc cho tượng thổ thần Sau đó, ông cắm mấy nén nhang trước các pho tượng để thể hiện sự biết ơn

của mình vì nghĩ rằng nhờ trời mà ông đã có được đứa con trai

Lần sinh thứ hai, O-Lan tiếp tục sinh được bé trai Vương Long cảm thấy

tràn trề hạnh phúc, hãnh diện, ông thầm biết ơn vợ mình “Mỗi năm lại thêm

một con trai, gia đình thật hạnh phúc… vợ mình quả là người đàn bà có công đem hạnh phúc lớn cho mình” [26, 55] Khi sinh lần thứ ba, O-Lan cho ra đời

một đứa con gái O-Lan cảm thấy thất vọng, xấu hổ khi thông báo cho chồng

mình chuyện này “Lần này là con gái… không đáng cho mình quan tâm” [26,

63] Còn Vương Long, khi nhận được tin này, ông buồn rầu thấy gia đình mình bắt đầu có con gái Bởi theo quan điểm của nhân vật, cũng là nhận định chung của xã hội thì con gái sau này sẽ không thuộc về phần cha mẹ, con gái sinh ra thì cha mẹ phải nuôi để rồi sau này lớn lên chúng đi ở với gia đình

khác Vương Long cảm thấy chán nản, thất vọng “có cảm giác như mình vừa

gặp một chuyện không may Thế rồi, không đến xem mặt con gái vừa chào đời, Vương Long đi ra ngoài ruộng làm việc” [26, 63]

Đến khi vợ của Nông An, người con trai cả của ông sắp sinh con, Vương Long lúc bấy giờ tuổi đã cao, già yếu vẫn cất công đi mua nhiều nhang đèn,

cầu xin nữ thần cho con dâu ông sinh hạ con trai “Nếu là cháu trai, tôi sẽ

mua cho bà một chiếc áo đỏ, nhưng nếu là cháu gái thì tôi chẳng mua gì đâu” [27, 256] Điều này cho thấy trong xã hội Trung Quốc, người vợ nào

không sinh được con trai thì xấu hổ vô cùng, họ tự xem đã có tội lớn với gia đình chồng Thậm chí, nếu gia đình nào sinh nhiều con gái quá mà gặp lúc nghèo đói quá thì người ta có thể đem bỏ ở ngoài đồng cho đứa bé chết lạnh, đứa trẻ có thể bị heo ăn thịt, hoặc gia đình có quyền đem bán đứa bé đi để lấy

tiền Như trường hợp O-Lan: “Chính tôi hồi nhỏ cũng bị đem bán Tôi bị đem

bán cho một nhà giàu để cha mẹ tôi có thể trở về quê hương” [26, 105] Tất

nhiên, đây không phải là hiện tượng cá biệt Một người đàn ông ở Giang Tô

22

đã tâm sự với Vương Long về gia đình mình, vào mùa đông trước, họ đã đem

bán hai đứa con gái, nhờ vậy mới thoát nạn đói và “Mùa đông tới, nếu vợ tôi

tiếp tục đẻ con gái nữa, chúng tôi cũng lại đem bán” [26, 106] Ông còn cho

biết thêm, có những người khi sinh ra con gái, họ thản nhiên “giết chúng

ngay khi chúng mới lọt lòng” [26, 106]

Có thể thấy, ở đất nước này, sinh ra là người con gái rõ ràng là điều không may mắn, vì số phận của họ thật quá mong manh, phải cam chịu nhiều bất hạnh, thiệt thòi Trong gia đình, mọi sự quan tâm thường được tập trung

vào người con trai, còn người con gái không được đoái hoài hỏi han đến Người mẹ của Ái Lan đã tâm sự với Vương Nguyên: “Đã nhiều lần, mẹ

tìm cớ này cớ khác, sai em con đến Em con nom cũng đĩnh đạc, hóm hỉnh lắm, mẹ đinh ninh thế nào cha con cũng phải để ý Cha con lạ quá, rất vô tình Dưới con mắt cha con, em Lan chỉ là một người đàn bà Cha con mặc nhiên không đoái hoài đến hai mẹ con” [28, 87] Thất vọng trước sự hờ hững

của chồng, bà lấy cớ tìm nơi cho Ái Lan học hành, cố gắng dìu dắt, trông nom con để đỡ tủi thẹn vì sinh ra phận má đào Vương hổ tướng có gửi tiền

lên nhưng không tìm hiểu hai mẹ con ở đâu, còn sống hay chết

Như vậy, dù người phụ nữ có năng lực, trí tuệ, họ có nhiều khả năng đóng góp cho gia đình, xã hội nhưng những quan điểm truyền thống Trung Quốc đã không cho họ một vị thế xứng đáng Điều đáng tiếc là tư tưởng này đến nay vẫn còn tồn tại, và nó còn được phổ biến, hằn sâu vào nếp nghĩ của

người dân nhiều nước Châu Á

Qua việc khảo sát các sáng tác của Buck nói chung và Ngôi nhà đất nói

riêng ta thấy nhân vật nữ có vai trò quan trọng trong sự nghiệp sáng tác của

bà Về mặt số lượng, nhân vật nữ chiếm đa phần trong tổng số tác phẩm của Pearl Buck đã được dịch ra ở Việt Nam Viết về nhân vật nữ với số lượng lớn thể hiện sự sự quan tâm sâu sắc của nhà văn nữ về giới mình, với Buck nhân vật nữ là nơi kết tinh những vẻ đẹp lý tưởng, là nơi bà bày tỏ những quan

23

niệm về người phụ nữ của một nhà văn nhân văn Bà là một người đi bắc những nhịp cầu văn hóa Đông-Tây, luôn đi tìm kiếm những vẻ đẹp gần gũi,

giản dị, những giá trị bền vững vĩnh hằng ở người phụ nữ

Ở phương Đông, Khổng Tử và hàng ngàn lớp Nho gia kế tiếp vẫn một mực khẳng định “phụ nhân nan hóa” Họ cho rằng “đàn bà thật khó dạy” bởi quan niệm người phụ nữ không có khả năng tiếp thu cái hay và cái mới và mặt khác rất khó bỏ tính nết xấu Đạo Khổng khoác lên người phụ nữ một cái

áo cố hữu của bản chất ngu dốt, thiếu năng lực và ý chí cầu tiến “Nhất nam viết hữu, thập nữ viết vô” cũng xuất hiện từ đó Có lẽ chính vì vậy, trong hệ thống Nho giáo, người phụ nữ suốt đời bị lệ thuộc và phải phục tùng Nho giáo kìm chân người phụ nữ bên chiếc cối xay, bên xó bếp sau những lũy tre làng bởi tam tòng tứ đức Quan niệm trọng nam khinh nữ theo thời gian, dần

ăn sâu vào tâm thức người dân phương Đông Thực tế, Nho giáo không chỉ biến phụ nữ thành món đồ sở hữu của phái nam, trở thành những “con ở” không công mà còn hạ thấp phẩm giá, năng lực của người phụ nữ bằng những quy định hà khắc: không cho phép phụ nữ đi học, tham gia Khoa cử và đặc biệt là không thể làm quan Và như vậy, sự nông nổi, thấp kém, ngu muội, dốt nát của đàn bà không phải là do yếu tố cá nhân mà nằm sâu ở vấn đề

“phái tính”

Sự phân biệt phái tính cũng được thể hiện rất rõ trong ngôn ngữ phương Đông Nền văn hóa Âm – Dương này coi những gì thuộc Dương là đàn ông, còn những gì thuộc Âm là phụ nữ Những cặp từ phái sinh tương ứng như mặt trời – mặt trăng, ngày – đêm, nóng – lạnh, lửa – nước, chủ động – bị

động,… cũng chính là kết quả của lối tư duy thống trị bởi nam giới

Pearl Buck thấu hiểu nỗi thống khổ mà lễ giáo phong kiến quy chụp lên người phụ nữ Vì vậy Buck dành sự quan tâm người phụ nữ Trung Hoa qua những trang viết của mình: Khi viết về O-Lan với niềm cảm thương sâu sắc:

“từng làm nô tỳ một nơi giàu sang, lắm công nhiều việc, đầu tắt mặt tối, quần

24

quật suốt ngày” [26, 39] “Mặt nàng mồ hôi, ướt nhoẹt, đất cát bụi bậm lấm

be bét khắp người, nom nâu nâu như mầu đất” [26, 40] Thu vén, cất nhắc,

trông nom mọi việc trong nhà đâu vào đấy và đặc biệt là đức tính kiệm lời, O-Lan gắn với từ láy chỉ thái độ nhận nhịn, cam chịu: “Lặng lẽ”

Nhưng con người ấy không chỉ đáng thương mà còn đáng được yêu mến, trân trọng Mỗi trang viết của bà là tiếng nói tố cáo xã hội, bênh vực những con người nhỏ bé bất hạnh Người phụ nữ sinh ra trong xã hội ổn định, bình thường vẫn là người chịu nhiều thiệt thòi huống hồ họ phải sống trong xã hội thực dân nửa phong kiến một cổ chịu bao tròng áp bức: xã hội phong kiến, người đàn ông, thực dân

1.2.2 Vấn đề nữ quyền trong Ngôi nhà đất

Theo Bách khoa toàn thư mở Wikipedia: “Nữ quyền là quyền và quyền

lợi của phụ nữ được công nhận bởi nhiều quốc gia trên thế giới

Các vấn đề thường liên quan với khái niệm quyền của phụ nữ bao gồm, nhưng không giới hạn: cơ thể toàn vẹn và tự chủ; quyền được giáo dục và làm việc; được trả lương như nhau; quyền sở hữu tài sản; tham gia vào các hợp đồng hợp pháp, tổ chức các cơ quan công quyền; quyền bầu cử; quyền

tự do kết hôn, bình đẳng trong gia đình và tự do tôn giáo Ở một số nơi, những quyền này được thể chế hoá hoặc hỗ trợ theo quy định của pháp luật, phong tục địa phương, hành vi ứng xử, trong khi ở một số nơi khác, tùy thuộc vào lịch sử và truyền thống, chúng có thể bị bỏ qua” [45]

Chủ nghĩa nữ quyền vốn là danh từ do Nhật văn dịch ra Trung văn Thật

ra từ thế kỷ 18 do phong trào tự do lớn mạnh, người ta đã đưa ra vấn đề nam

nữ bình đẳng và chủ nghĩa nữ tính tự do (Liberal feminism)

Chủ nghĩa nữ quyền xuất hiện là do sự bất bình đẳng về giới, vì nữ tính từ xưa đến nay về chính trị bị áp bức, về xã hội bị chèn ép nhận chìm, về kinh tế thì cam chịu nghèo khổ, về văn hóa bị nam tính tước đoạt (đàn bà con gái ít được đi học), tư tưởng tình cảm rơi vào trạng thái đè nén, ngay cả trong vấn đề hôn nhân

25

– gia đình phụ nữ cũng không có quyền định đoạt Trong xã hội cũ phụ nữ chỉ sống với bản năng của một người đàn bà là sinh con, và chăm lo cho gia đình Bản năng đó gắn liền với người phụ nữ một cách bất di, bất dịch

Vấn đề nữ quyền là một phạm trù lịch sử Trải qua mỗi thời đại, vấn đề

nữ quyền được nói đến với những biểu hiện cụ thể khác nhau Tuy vậy, nữ quyền về bản chất đều xuất phát từ sự bất bình đẳng nam – nữ trong đời sống

xã hội Trong cuộc đấu tranh xã hội về quyền con người, sự tiến bộ trong nhận thức đã dẫn đến ý thức về nữ quyền, thậm chí trên thế giới đã xuất hiện

một số thuyết nữ quyền Có thể kể Thuyết nữ quyền tự do, Thuyết nữ quyền

xã hội chủ nghĩa, Thuyết nữ quyền Mác xít… [6, 41]

Điểm qua về thuyết nữ quyền như vậy để thấy vấn đề quyền của phụ nữ trong xã hội luôn là cấp thiết, nhức nhối và được quan tâm hàng đầu Pearl Buck – nhà văn nữ đến từ phương Tây đã đề cập đến vấn đề nữ quyền của

mình qua các sáng tác và đặc biệt nữ quyền trong Ngôi nhà đất và từ những

năm 1930 bà quan tâm và chia sẻ qua các tác phẩm của mình Những năm gần đây, nữ quyền luôn là vấn đề nóng hổi của văn đàn Trung Quốc Có thể nói, ở một đất nước mà Khổng giáo thống trị hàng nghìn năm, người phụ nữ luôn bị o ép bởi “tam tòng tứ đức”, bởi khuôn giáo có lúc nghiệt ngã, thì đến thế kỷ XX, XXI này, tiếng nói của họ bắt đầu cất lên mạnh mẽ Nhân vật nữ không chỉ là trung tâm trong các tác phẩm của các nhà văn nữ như Thiết Ngưng, Sơn Táp, Miên Miên, Vệ Tuệ, Xuân Thụ… mà trong nhiều tác phẩm của nhà văn Mạc Ngôn – người vừa được giải Nobel 2012 – phụ nữ cũng

thường xuyên là nhân vật chính của câu chuyện

Người phụ nữ trong văn của Mạc Ngôn hoang dã, nổi loạn và mãnh liệt

Họ là đại diện cho khúc ca bi thương về số phận con người và cho những thăng trầm lịch sử Trung Hoa Nhân vật nữ trong văn Buck là những con người lặng lẽ, cam chịu để rồi trỗi dậy: Từ O-Lan câm lặng đến Ái Lan dám chống lại lễ giáo phong kiến đè nén hàng nghìn năm Trong mỗi trang sách,

26

nhân vật của Buck đều chứa chất nỗi niềm, tình cảm nồng hậu tha thiết với con người Trung Hoa và đặc biệt là những người phụ nữ nơi gửi gắm tình cảm với những cuộc đời bất hạnh Tình cảm đó cũng xuất phát từ chính nỗi

đau mà bà trải qua đó là đứa con gái “không bao giờ lớn” của Buck

Đề cập đến vấn đề nữ quyền hay cũng chính là sự ảnh hưởng của văn

hóa phương Tây trong Ngôi nhà đất Dựa trên cơ sở khái niệm nữ quyền đã nêu và việc khảo sát tác phẩm Ngôi nhà đất, chúng tôi tiếp cận vấn đề nữ quyền trong tác phẩm ở những khía cạnh sau đây:

Theo cuốn “Bất bình đẳng giới: những lí thuyết và chính trị nữ quyền”:

“Những ý tưởng nữ quyền đang hiện hành trong những hoạt động chính trị

quốc gia và quốc tế không nhất thiết được gọi là nữ quyền nhưng quả có mục đích thăng tiến vị thế của đàn bà, đặt những nhu cầu của họ vào trong chương trình chính trị, và thừa nhận rằng “quyền của đàn bà là quyền của con người” [41]

Ảnh hưởng của những tư tưởng dân chủ tư sản phương Tây và phong trào đòi nữ quyền và giải phóng phụ nữ trên thế giới đã làm xuất hiện trên báo chí – một thành tựu mới của văn minh phương Tây - một cuộc thảo luận

về vấn đề phụ nữ Cuộc thảo luận này đã thu hút sự tham gia của nhiều học giả, kể cả các trí thức Nho học lẫn trí thức Tây học trong đó có nhiều phụ nữ

“Cũng như ở các nước tiên tiến Âu Mỹ, cuộc vận động phụ nữ Trung Hoa bắt

đầu cùng một lúc với cuộc vận động cách mạng tư sản dân chủ Vì thế, ngay

từ khi mới nổ ra, cuộc vận động phụ nữ là một bộ phận của phong trào dân chủ tư sản, có nhiệm vụ chống chế độ phong kiến chuyên chế” [29, 11] Lần

đầu tiên trong lịch sử đồng thời với việc đánh giá về vai trò của phụ nữ, vấn

đề địa vị của phụ nữ Trung Hoa trong lịch sử cũng được đề cập đến trên một diễn đàn công khai Và ảnh hưởng của văn hóa phương Tây được Pearl Buck khắc họa rõ nét nhất qua các nhân vật trong Ngôi nhà đất

sự trợ giúp của một ai Thậm chí ngay sau khi sinh con xong, cô lại ra đồng giúp chồng làm ruộng Như thế O-Lan là một giá trị lớn Vẻ đẹp của cô là vẻ đẹp chân chất, xuất phát từ đáy sâu tâm hồn, nhưng trong mắt của những kẻ chạy theo cái đẹp bên ngoài cô không có chút giá trị gì Việc xác định giá trị

ở đây đã cho thấy cái nhìn nhân văn của Pearl Buck dành cho phụ nữ Đến cuối tác phẩm, những ả đàn bà lăng loan, và cả Vương Long có lúc chạy theo cái đẹp hình thức của Hoa Liên cũng phải quay lại thừa nhận giá trị của O-Lan O-Lan đích thực là người mang một vẻ đẹp tâm hồn tuyệt vời, một sức

sống mới cho gia đình họ Vương [3, 588]

Vai trò của O-Lan hiện lên đầy sức thuyết phục, trong lần cả nhà đi chạy đói thì cũng chính O-Lan là người lo ăn xin, dựng lều để cả gia đình có cái

ăn, chỗ trú chân, nhờ những kinh nghiệm mà O-Lan đã từng trải qua hồi còn

bé: “Nàng đặt đứa con nhỏ xuống đất, ken chiếu làm thành cái mái, mép

chiếu chấm đất… Phía mép chiếu chấm đất, nàng lấy gạch chận lại… Nàng

cố ý chừa lại một chiếc chiếu để trải lót xuống đất làm nền Thế là thành túp lều che nắng, che mưa, vợ chồng, cha con chui cả vào trong đó, yên trí, có chỗ ở” [26, 118]

Có thể nói, cơ nghiệp nhà họ Vương chủ yếu được tạo dựng từ chính bàn tay của O-Lan Nhờ số ngọc O-Lan lấy được mà Vương Long mới có thể mua

lại ruộng đất nhà họ Hoàng và từng bước trở nên giàu có Chung tay xây dựng

cơ đồ cho chồng và mang lại của cải cho nhà chồng, thế nhưng chỉ vì xấu xí, O-Lan đã phải chịu đựng sự ghẻ lạnh từ chồng Nỗi đau đó vò xé tâm can O-

28

Lan Nhưng cũng như mọi khi, O-Lan được dạy là chỉ biết phải chịu đựng [3,

588] Cũng được xây dựng là nhân vật chính trong tác phẩm Người mẹ (1934)

nhưng người phụ nữ lại là một nhân vật hoàn toàn khác Tác giả không hề gọi

bà bằng một cái tên nào khác, dường như muốn ngụ ý rằng toàn bộ số phận người phụ nữ được thể hiện trong cái từ đó: “người mẹ” Tuy nhiên, bà là một nhân vật được khắc họa cá tính sinh động, dũng cảm, đầy nghị lực, mạnh mẽ,

có lẽ là một mẫu người có phần hiện đại hơn O-Lan, và không có tính nô lệ như O-Lan Người chồng bà sớm bỏ gia đình, nhưng bà giữ lấy nó vì con Toàn bộ câu chuyện kết thúc trong đau buồn, nhưng không phải trong thất bại Người mẹ không gục ngã ngay cả khi đứa con trai bị xử trảm vì tội làm cách mạng và bà đã phải tìm một ngôi mộ của người lạ để khóc con bởi nó không

có được lấy một nấm mộ Ngay sau đó một đứa cháu trai ra đời, và một lần

nữa người mẹ lại có một ai đó để yêu thương và để hi sinh

Vấn đề thứ hai mà nữ quyền trong Ngôi nhà đất biểu hiện là việc lên án,

đòi bãi bỏ các hủ tục của lễ giáo phong kiến giam hãm quyền của nữ giới: Những tục tảo hôn, đa thê, bó chân giam hãm người phụ nữ Trung Hoa, biến

họ thành những đầy tớ không công, những cái máy đẻ con, những đồ chơi của đàn ông Cánh vua chúa, quý tộc, quan liêu, từ xưa đã giam hãm hàng

trăm ngàn cung phi, mỹ nữ, tỳ thiếp để thỏa mãn dục vọng xác thịt

Dân tộc Trung Hoa hình thành từ lâu đời và có ảnh hưởng sâu sắc đến nền kinh tế, văn hóa, chính trị của nhiều nước phương Đông Trong quá trình hình thành và phát triển, Trung Hoa có nhiều phong tục, tập quán nổi tiếng,

trong đó phải kể đến tục bó chân của người phụ nữ Trong Ngôi nhà đất,

Pearl Buck đã khắc họa lại đời sống tinh thần của người Trung Hoa, đặc biệt

là tập tục bó chân Đây là nét văn hóa có từ lâu đời của cư dân Hoa Hạ,

nhưng lại được nhìn nhận dưới nhãn quan mới

Lần đầu gặp O-Lan tại nhà họ Hoàng, Vương Long khá hài lòng vì giọng nói của O-Lan cũng dễ nghe, rành rọt Tóc nàng mượt, óng ả, áo nàng không

29

một vết nhơ Tuy nhiên, khi nhìn thoáng qua đôi chân người vợ mới cưới,

Vương Long cảm thấy không hài lòng: “Hắn không hài lòng lắm, vì đôi chân

mụ không thấy bó” [26, 27] Sau này trở thành một phú gia, có trong tay lắm

đất, nhiều ruộng, Vương Long đến trà thất cưới một cô kĩ nữ tên Liên về làm

vợ lẽ Nét quyến rũ của Liên chủ yếu từ đôi bàn chân Bàn chân Liên được bó

từ nhỏ nên trông bé xíu, “bàn chân bé nhỏ nằm gọn trong đôi giày sa tanh

màu hồng có lẽ không dài hơn ngón tay giữa của một người đàn ông” [26,

161] Với bàn chân ấy, Hoa Liên có dáng đi thật ẻo lả, dịu dàng “Nàng đi uốn

éo trên đôi chân nhỏ xíu Đối với Vương Long, trên đời này không có gì đẹp bằng đôi chân thuôn nhỏ của nàng” [26,178]

Do hoàn cảnh gia đình khó khăn, bị cha mẹ bán đi trong một năm hạn hán nên O-Lan không được bó chân như những người con gái khác Bà cảm thấy mình thiệt thòi so với các cô gái có bàn chân nhỏ nhắn, nhất là khi cuộc hôn nhân của bà gặp trắc trở Vì vậy, khi đứa con gái thứ tư còn bé, O-Lan đã quyết định bó chân cho nó Con bé phải chịu sự đau đớn do mỗi ngày người mẹ càng siết chặt bàn chân của nó hơn Cơ thể đau đớn khiến nó không thể nào ngủ được Mặc dù vậy, đứa con gái nhỏ vẫn cố gắng chịu đựng, nó đã giải thích với Vương Long lí do khiến nó chấp nhận sự đau đớn Lí do thật đơn giản vì nếu

bàn chân to thì “sau này chồng con cũng sẽ không yêu con, cũng như cha không

yêu mẹ vậy” [26, 216] Cuộc sống hôn nhân của cha mẹ rạn nứt là một minh

chứng cho thấy quan niệm thẩm mĩ của xã hội đối với đôi chân người phụ nữ, chính vì vậy, đứa bé gái đã quyết tâm chấp nhận tập tục bó chân, cho dù mỗi

một giây phút trôi qua, nó đều cảm nhận sự đau đớn từ đôi chân bị bó chặt

Phụ nữ bị bó chân là điều thống khổ, vì đôi chân đang lúc phát triển mà lại bị bó chặt, tất yếu họ phải rất đau nhức Nhưng trái lại, họ chẳng buồn phiền gì về nỗi thống khổ ấy, thậm chí họ còn tán thành, ủng hộ tập tục Họ nghĩ rằng khi bàn chân được bó thành thon nhỏ, xinh đẹp thì đáng tự hào biết

bao, và họ sẽ được hưởng thụ suốt cuộc đời cái vinh dự ấy

30

Không lâu sau, những tục lệ cũ kĩ truyền thống dần dần bị xóa bỏ Ngày trước, đôi chân thon gọn, được bó chặt là niềm tự hào của các cô gái Giờ thì ngược lại, người ta chỉ cảm thấy tự hào, hãnh diện với đôi chân khỏe khoắn, phát triển bình thường Trên chuyến tàu về nước, Vương Nguyên gặp những

du học sinh cũng đang trên đường hồi hương Một cô gái giơ cao bàn chân

lên để khẳng định sự đổi mới của mình so với thế hệ trước “nếu tôi sinh ra

vào thời bà cụ nhà tôi, liệu tôi còn giữ được đôi chân như thế này không?”

[28, 308] Còn những ai sở hữu đôi chân bé xíu giờ cảm thấy xấu hổ, vì họ nhận ra mình lạc lõng trong thời đại mới Người vợ cũ của Vũ ngại ngùng với

đôi chân bị bó từ nhỏ “hai chân bị bó, cô ả lại giấu chân vào đôi giày lớn

ngoại quốc” [28, 321] Từ Bắc tới Nam, phụ nữ đã dần bỏ đi tục bó chân

Điều đó cho thấy việc thay đổi quan niệm thẩm mĩ của xã hội trong cách đánh giá đôi bàn chân của người phụ nữ là một đóng góp quan trọng của văn

hóa phương Tây trên đất nước này

Chế độ đa thê của Trung Hoa có từ lâu đời, tuy nhiên đến giai đoạn này đã được bãi bỏ và tuân theo quy định một vợ một chồng được giới trẻ ủng hộ

Nhân vật Ái Lan đề cao và khẳng định: “Em không bao giờ chịu làm lẽ ai Nếu

có thì người nào yêu em, muốn lấy em, mà người đó có vợ rồi thì vấn đề tiên quyết là phải giải tỏa cô vợ trước đi, em không khi nào chung đụng, một mình

em một giang sơn” [28, 148] Đây không phải là suy nghĩ của riêng Ái Lan, mà

rất nhiều cô gái ở tỉnh này cũng quan niệm như vậy “Bọn con gái mới chúng

em đã liên kết, thề với nhau, là chẳng thà chết già còn hơn làm lẽ” [28, 149]

Vấn đề thứ ba mà Ngôi nhà đất đề cập đến là quyền được tự do yêu

đương, luyến ái hôn nhân, được đi học Nếu như xưa kia đa số phụ nữ Trung Hoa bị coi như là nguồn lao động để bóc lột Độ lên tám, lên chín người con gái đã phải bị đem bán làm con ở, tức là thứ đầy tớ không công Hầu, thiếp,

vợ lẽ đều là nô lệ không công trọn đời, làm tất cả công việc trong nhà, ngoài

đồng, nhà chồng muốn mua đi bán lại lúc nào cũng được

31

Từ người phụ nữ không có quyền định đoạt trong việc hôn nhân, cha mẹ

đặt đâu con phải ngồi đấy, thì nay trong Ngôi nhà đất Pearl Buck đã đề cập

vấn đề tự do trong hôn nhân, giới thanh niên có chính kiến riêng của mình

Họ đòi hỏi hôn nhân phải được xây dựng trên cơ sở của tình yêu, nam nữ hoàn toàn chủ động trong vấn đề này, họ phản đối dứt khoát chuyện cha mẹ sắp đặt hôn nhân đại sự cho con cái Trong các thị trấn càng ngày càng có nhiều thanh niên tự chọn lấy bạn trăm năm Người con trai cả của Nông An

phản bác việc cha mẹ định đoạt chuyện hôn nhân của con cái: “Cả ba, cả má,

ngoài mấy tục lệ cổ hũ, cũ rích, không còn biết một tí gì nữa Ba má phải biết

ở miền Nam những nhà giàu có, học thức người ta để cho con cái tự do kết hôn” [27, 356] Cuối cùng, chàng trai này kết hôn với một người con gái học

một trường ngoại quốc ở một tỉnh miền duyên hải Khi biết Vương hổ tướng yêu cầu Vương Nguyên cưới cô gái ở quê mà Vương Nguyên không hề quen

biết, Ái Lan phản ứng quyết liệt, “anh đi hỏi tất cả có ai điên khùng đi lấy

một người về làm vợ mà chẳng biết mặt mũi ngang dọc thế nào” [28, 148], và

“Anh Nguyên “cóc” cần để ý Ở đây tụi mình theo đời sống mới Ở đây thiếu

gì cảnh vui nhộn, tài hoa son trẻ Như em, em nói thật không bao giờ em đi đâu hết” [28, 157] Và sau này Ái Lan cũng quyết tâm lấy bằng được Vũ dù

anh này đã một đời vợ

Quan điểm tự do hôn nhân đã được một số người lớn tuổi đồng thuận,

trong đó có mẹ Ái Lan Bà tôn trọng việc hôn nhân của giới trẻ “Không bao

giờ mẹ đi làm một việc, nài ép người này, bắt buộc người nọ phải lấy nhau”

[28, 391] Bà thừa nhận những quan niệm mới trong xã hội đương thời cũng

có các giá trị tích cực: “Kể ra thời buổi mới, cũng có cái hay trai gái bằng

lòng nhau, lấy nhau, cha mẹ không gán ép mà cũng không bắt buộc con gái phải đi lấy chồng” [28, 391] Đối với việc lập gia đình hay sống độc thân,

người con gái cũng hoàn toàn tự quyết định Ở các tỉnh ngoại quốc thời buổi này con gái không phải bắt buộc đi lấy chồng Như vậy, đa số giới trẻ thành

32

thị chịu ảnh hưởng sâu sắc tư tưởng tự do của phương Tây nên đề cao tự do

cá nhân, xem nhẹ gia đình, cũng như vai trò của bậc cha mẹ

Qua Ngôi nhà đất, dưới con mắt của nhà văn đến từ phương Tây, Pearl

Buck đã đề cao vấn đề nữ quyền trong tác phẩm của mình Pearl Buck đã gián tiếp lên tiếng bênh vực người phụ nữ: Người mẹ kế của Vương Nguyên nhận

xét “thời buổi này, nam, nữ thanh niên ai cũng nô nức muốn đi du học ngoại

quốc, mẹ cho như thế rất phải” [28, 68] Nhân vật Mai Linh cũng bộc bộ chính

kiến của mình về vấn đề này: “Con muốn sống độc thân Con học cho đến khi

ra trường Mộng của con là làm một y sĩ Rồi sau này, con học nữa Đời con không phải sống để phục dịch chồng, con, trông nom nhà cửa” [28, 393]

Người phụ nữ xưa kia theo Như Quỳnh: “Về giáo dục, đa số phụ nữ

Trung Hoa không được học hành gì Một số ít con nhà quý tộc cũng được học, nhưng chỉ học tam tòng tứ đức, tam cương ngũ thường, học những gương nhường nhịn, không ghen, thủ tiết Sách học chỉ gồm mấy quyển Nữ tắc, Liệt nữ truyện Đàn bà, con gái không cần phải học nhiều, không có tài tức là có đức (nữ tử vô tài, tiện thị đức)” [29, 7]

Pearl Buck không chỉ lên án các chế độ bất công với phụ nữ mà còn đòi lại quyền bình đẳng của nam nữ Nếu như O-Lan, Hoa Liên, hai người vợ của

Vương Hổ tướng,… là những con người phải chịu ràng buộc của lễ giáo

phong kiến không có quyền lợi, mà phụ thuộc hoàn toàn vào chồng con, thì thế hệ thứ ba nhà họ Vương là những cô gái mới như Mai Liên, Ái Lan… họ nắm trong tay vận mệnh của mình, làm chủ tất cả cuộc đời mình Đa số các nhân vật ở thế hệ thứ ba nhà họ Vương đều chịu ảnh hưởng của văn hóa

phương Tây: “Đối với Vương Nguyên một kỷ nguyên mới bắt đầu, một cuộc

đời hoàn toàn mới mẻ” [28, 67] Sự thay đổi cuộc sống của người phụ nữ tập

trung vào nhân vật Ái Lan thể hiện qua lối sống, cách ăn mặc: “Nàng mặc

một chiếc áo dài màu hồng sẫm, dây lưng bằng bạc, đi đôi giày đằng gót cao hơn đằng trước, giày nạm bạc kiểu ngoại quốc, cổ áo cắt theo lối mới nhất”

chọn cách sống, đi bar, đi khiêu vũ và “nàng đến bên Nguyên, cầm cánh tay

chàng đặt lên lưng nàng, bàn tay phải nàng nắm, bắt chàng tập theo đúng cử động của nàng” [28, 94]

Ba thế hệ nhân vật trong Ngôi nhà đất tiêu biểu cho những quan điểm,

cách sống của nhân dân Trung Hoa trong hoàn cảnh xã hội loạn lạc, có những chuyển biến lớn lao về văn hóa, chính trị Các nhân vật ở thế hệ thứ ba: Thịnh, Vũ, Ái Lan, Mạnh,… tiêu biểu cho những người sống theo kiểu hiện đại trong xã hội Trung Hoa đầu thế kỉ XX Họ nhanh chóng tiếp nhận văn hóa phương Tây và tiếp sức cho nền văn hóa phương Tây thâm nhập vào

từng gia đình, vùng quê

Nhận xét về sự đổi mới của Trung Quốc lúc bấy giờ, nhà sử học phương

Tây William Durant đã đánh giá về sự đổi thay đó: “Dân tộc thủ cựu nhất

trong lịch sử bỗng nhiên trở thành dân tộc cấp tiến nhất sau Nga và phá hủy hoàn toàn những chế độ, tục lệ xưa cho là bất di bất dịch Không phải là sự cáo chung cho một triều đại như năm 1644 (nhà Thanh thay nhà Minh) mà là

sự biến đổi cả một nền văn minh” [5, 36]

Từ những gì được thể hiện trong tác phẩm cho thấy Pearl Buck là người bắc những nhịp cầu nối liền hai nền văn minh Đông-Tây, không những thế bà còn là nhà văn lên tiếng và ủng hộ chủ nghĩa nữ quyền, đòi bình đẳng giải phóng cho nữ giới Với lòng trắc ẩn và tinh thần nhân văn sâu sắc, Buck đã thấu hiểu những đau đớn của thân phận người phụ nữ, không chỉ phụ nữ ở

Trung Hoa mà trên cả thế giới

34

*Tiểu kết

Pearl Buck có sự hội tụ đủ các yếu tố làm nên chân dung của một nghệ sĩ lớn: Là nhà văn nữ trưởng thành, gắn bó gần nửa đời với người và đất Trung Hoa, tài năng và tố chất nghệ sĩ – tính nữ, tấm lòng ưu ái với người phụ nữ và thái độ làm việc nghiêm túc, cần mẫn, tâm huyết Tất cả các yếu tố trên hòa quyện với nhau để đem đến cho nhân loại những giá trị tinh thần nhân đạo cao cả, đậm tính nhân văn, bắc những nhịp cầu nối hai thế giới phương Tây

và phương Đông sát lại gần nhau

Việc xây dựng ba tuyến nhân vật trong bộ tiểu thuyết Ngôi nhà đất tiêu

biểu cho những quan điểm, cách sống của nhân dân Trung Hoa trong hoàn cảnh xã hội loạn lạc, có những chuyển biến lớn lao về văn hoá, chính trị, yếu

tố chủ quan, khách quan sẽ chi phối nhận thức, tư tưởng và hành động của mỗi người Thông qua ngòi bút nhân đạo của của Buck, người phụ nữ đã dần dần được cởi bỏ những hủ tục phong kiến được làm chủ bản thân và cuộc đời Qua cuộc đời của ba thế hệ nhân vật nữ trong gia đình họ Vương, người đọc có thể nhận ra được tình hình Trung Hoa trong khoảng thời gian một thế

kỉ, phạm vi phản ánh mở rộng từ nông thôn đến các đô thị quốc tế

Pearl S Buck là nhà văn sinh trưởng trong hai thế giới, một thế giới là nước Hoa Kỳ của cha mẹ, hai giáo sĩ đi truyền đạo, và thế giới kia là nước

Trung Hoa bao la, còn bao phủ nhiều bí ẩn Bà Buck đã từng viết rằng “à thật

khó cho tôi khi nói rõ phần lớn tôi thuộc về thế giới nào, tôi trung thành với châu Á cũng như với miền đất của tôi”

Sau khi định cư vĩnh viễn tại Hoa Kỳ, Pearl Buck đã không quên đời sống thứ hai gồm cả văn hóa, triết học và tôn giáo của nước Trung Hoa Bà

đã suy nghĩ, quan sát sự việc từ hai mặt nhờ quá khứ và kinh nghiệm, cố gắng nối các nhịp cầu hiểu biết và tình cảm giữa hai thế giới Đông và Tây bằng

các tác phẩm văn chương và các hoạt động nhân đạo

35

CHƯƠNG 2 THÂN PHẬN VÀ VẺ ĐẸP TÂM HỒN NỮ NHÂN VẬT

CỦA PEARL BUCK

Văn chương xét tới cùng là hướng về thân phận con người Tác phẩm văn chương chỉ có tác dụng khi người nghệ sĩ nhận thức rõ bản chất con người thực tại Hình ảnh người nữ trong sáng tác của Pearl Buck là người phụ

nữ của gia đình, cuộc sống thường ngày bị nén chìm trong vòng tròn im lặng hằn lên sự cam chịu, cô đơn Đó là vẻ đẹp và thân phận muôn đời của người phụ nữ Trung Hoa nói riêng và phụ nữ nói chung tần tảo, chịu thương chịu khó, luôn biết hi sinh bản thân mình vì người khác Dường như họ sinh ra là

để chịu đựng, sinh ra để yêu thương, nhường nhịn và chỉ sống bằng những đức tính này Nhân vật nữ của Pearl Buck không trực tiếp gắn với những triết

lý nhân sinh to tát, nhưng thế giới nữ ấy hết sức đa dạng, phong phú mang hơi thở nồng nàn của cuộc sống đời thường Nhân vật nữ của Buck thể hiện sức phản ánh hiện thực và chiều sâu nhân đạo lớn lao trong ngòi bút của bà

2.1 Nhân vật nữ – những con người bất hạnh

2.1.1 Nạn nhân của xã hội phong kiến

Cuốn Giới thiệu phụ nữ Trung Hoa do Như Quỳnh biên soạn nhận định:

“Trong cái xã hội phong kiến trọng nam khinh nữ này, phụ nữ còn cực khổ

gấp mấy lần nông dân Theo luân lý tam cương ngũ thường thì đàn bà phải tùy thuộc vào đàn ông thế là ngoài việc bị địa chủ áp bức, phụ nữ còn phải tùy thuộc cha, chồng, con” [29, 6]

Đạo Tam tòng bắt người phụ nữ khi còn nhỏ theo cha, khi lấy chồng theo chồng, khi chồng chết theo con, cả đời là vị thành niên Những tục tảo hôn, đa thê, bó chân giam hãm người phụ nữ Trung Hoa, biến họ thành

những người đầy tớ để thỏa mãn dâm dục: “Có ai nghe thấy nói một con nữ

tỳ có chút nhan sắc, ở một nơi quyền môn mà được chu toàn không?” [26,

36

14] Dưới chế độ phong kiến, Nho giáo quy định phụ nữ Trung Hoa không được học hành gì Nếu cô nào được học hành thì đó là điều đi ngược lại với

xã hội phong kiến và bị loại ra khỏi xã hội ấy như một vật dị dạng Điều đó

được Pearl Buck đặc tả qua người vợ thứ của Vương hổ tướng: “Cô này có

thể là gái mới, có học, chân lại không bị bó, ấy chỉ khác người có thế mà muộn chồng, thiên hạ kiềng không ai dám hỏi chỉ sợ rước về không hợp, khó chịu bực mình Những cô gái như thế này ở mạn Nam nhiều lắm” [27, 289]

Phụ nữ còn bị coi như là nguồn lao động để bóc lột Độ lên tám, lên chín, người con gái đã phải bị đem bán làm con nuôi Pháp luật phong kiến Trung Hoa đối với phụ nữ rất khe khắt, người con gái không được thừa hưởng gia tài Người vợ ngoại tình có thể bị giết chết Cha mẹ giết con gái lúc mới lọt lòng không có tội

Vào năm mất mùa, gia đình Vương Long không có cái gì để sống thì

O-Lan lại mang bầu đứa con thứ tư, Vương Long đã nghĩ: “Nếu nó lọt lòng mà

tắt thở ngay, biết đâu chẳng là phúc cho nó” [26, 101] Và khi nó được sinh

ra thì chính O-Lan đã giải thoát cho con bé: “Anh lẳng lặng ôm cái xác con…

Cái đầu con bé ngật ngưỡng, thấy ở trên cổ có hai vết tím bầm” [26, 103]

Theo Đặng Đức Siêu trong Văn hóa cổ truyền phương Đông (Trung Quốc) thời Chu: “Chế độ tông pháp con trai trưởng được hưởng rất nhiều

đặc quyền, đặc lợi, và con gái mặc nhiên bị gạt ra ngoài tông tộc (nữ nhân ngoại tộc)” [3, 92] Khi O-Lan sinh đứa con thứ ba: “Xổ rồi… lần này là con

đĩ, chán quá không muốn nói làm gì Bây giờ nhà mình lại thêm cái của nợ đó” [25, 81] Vương Long đã thốt lên: Nhà lại thêm một miệng ăn nữa, thấy

mà buồn, vợ lại đẻ ra một lũ con gái, nữ nhi ngoại tộc…” [26, 82]

Lịch sử văn hóa Trung Quốc (Đàm Gia Kiện) cũng đề cập đến quy định:

“vợ không có con trai thì phải bỏ vợ” [16, 32]

O-Lan đại diện cho thế hệ phụ nữ thứ nhất trong gia đình Vương Long,

và rồi tiếp nối nỗi khổ của người phụ nữ bị xã hội chà đạp ở thế hệ thứ hai

37

người vợ của Vương hổ tướng cũng cay đắng chua xót khi bị chồng hắt hủi vì

sinh con gái, bà nói với Vương Nguyên: “Con không biết khi con còn nhỏ, mẹ

cứ buồn tiếc mãi giá đánh đổi, con là con của mẹ có hay không? Cha con bỏ lửng có nhìn nhận mẹ con mẹ đâu” [28, 86]

Xã hội Trung Hoa xưa người phụ nữ khi sinh ra đã không được thừa nhận: Giây phút hạnh phúc, bế đứa con trai đầu lòng bọc tã lót trên tay, nhìn

về tương lai tươi sáng của nó, Vương Long sắp sửa thốt lên những lời huênh hoang, nhưng kìm được trong một nỗi kinh hoàng chợt đến Đâu đó, dưới bầu trời này, suýt nữa anh đã thách thức những quỷ thần vô hình và thu hút cái nhìn độc ác của chúng vào mình Anh cố gắng tránh mối đe doạ bằng cách

giấu con dưới áo khoác và hét to lên: “Tiếc thay! Con của chúng ta lại là gái,

có ai muốn thế đâu chứ! Lại còn cái mặt lỗ chỗ vì bệnh đậu mùa! Cầu Trời cho nó chết phứt đi” [26, 64] Và O-Lan tham gia tấn hài kịch đó, đồng tình

với nó mà có lẽ hoàn toàn không suy nghĩ

Trên thực tế, quỷ thần chẳng cần phí thời gian vào một đứa bé gái làm

gì, bởi trong mọi trường hợp số phận của nó cũng khổ lắm rồi Chính những nhân vật nữ của Pearl Buck gây ấn tượng mạnh mẽ nhất Có một O-Lan ít nói, điều này lại càng có sức nặng hơn Toàn bộ cuộc đời của cô được miêu tả bằng những lời ít ỏi nhưng hiệu quả

Ở Trung Quốc từ xưa, người phụ nữ đã không nhận được nguồn ưu đãi

thích đáng từ những gì họ đóng góp cho gia đình, xã hội Thiên Tiểu Nhã trong Kinh Thi đã nói khá rõ nét về vấn đề phân biệt đối xử giữa người nam

và người nữ: “Sinh con trai, cho nằm trên giường, cho mặc áo quần, cho chơi

ngọc chương Sinh con gái, cho nằm dưới đất, quấn bằng tã lót, lấy miếng ngói cho chơi”

Ngay như Vũ – chồng Ái Lan đại diện cho thế hệ thanh niên thứ ba tân

tiến cũng không tránh khỏi tư tưởng trọng nam khinh nữ: “Nhưng cũng may

nó đẻ con trai” [28, 86]

38

Nhân vật nữ trong sáng tác của Buck được đặt trong một hoàn cảnh xã hội – lịch sử nhất định, và là sản phẩm của xã hội phong kiến vô nhân đạo Chính những quy định, quan niệm khắt khe của xã hội đã đè bẹp quyền lợi của người phụ nữ, trút lên thân phận của những con người đáng thương ấy là nỗi đau, bị coi thường, rẻ rúng và không được thừa nhận như một người bình thường Không chỉ là nạn nhân của xã hội, người phụ nữ còn là nạn nhân của chính người đàn ông mà họ suốt đời hi sinh và yêu thương

2.1.2 Nạn nhân của chế độ nam quyền

Xã hội phong kiến đã nhào nặn nên số phận của người phụ nữ và người đàn ông là nguyên nhân gián tiếp thực thi quyền hành của xã hội đó Người phụ nữ trong sáng tác của M.Gorki cũng là nạn nhân của nạn bạo hành gia

đình, với những trận đòn oan nghiệt Matrienna trong Vợ chồng Orlov thì sau

mỗi trận đánh của chồng trông chị thật thảm hại, chị nằm sõng sượt trên bàn:

“mình đầy máu, chảy tong tong” [8, 7]

Có thể nói phần lớn người phụ nữ trong sáng tác của các nhà văn cuối thế kỉ XIX và đầu XX là nạn nhân của một xã hội đầy bất công Nhân vật nữ của Buck mặc dù không phải chịu những trận đòn roi từ người chồng, nhưng nỗi đau về thể xác có thể lành lặn thì những vết thương trong tâm hồn mà người đàn ông của họ để lại mãi mãi thành vết sẹo không phai mờ trong tâm trí Họ chỉ biết khóc thầm cho những nỗi khổ niềm đau mà mình phải chịu, không thể san sẻ cùng ai Và những người phụ nữ ấy bị bào mòn, mục ruỗng dần theo năm tháng cuộc đời

O-Lan đã hy sinh cả đời cho chồng, câm lặng cho số phận của mình, vậy

mà đến cuối cuộc đời người chồng mà cô hết lòng thương yêu, chăm sóc đi rước vợ lẽ về, không đoái hoài đến nỗi ốm đau, bệnh tật của cô Ngay cả đến hai viên ngọc trai dự định ấp ủ để làm của riêng sau này cho con gái đi lấy

chồng cũng bị chồng tước đoạt không thương tiếc: “O-Lan lại cúi xuống, tiếp

Mang trong mình những phẩm chất thiên định của người phụ nữ, đó là tình thương, lòng vị tha, nhân ái… nên người phụ nữ có thể vượt lên những nỗi đau khổ về thể xác khi bị hành hạ, vượt lên những nỗi khó khăn nhọc nhằn của cuộc sống Họ có thể bỏ qua lỗi lầm ấy cho những người đàn ông của cuộc đời mình Nhưng những nỗi đau về tinh thần do những người đàn ông mà họ yêu quý gây

ra thì khó có thể hàn gắn được Đó là cảm giác khi người phụ nữ bị bỏ rơi và bị chối bỏ tình cảm Bởi trong cuộc sống nghèo đói, cơ cực họ vẫn còn có những nguồn tài sản vô giá đó là chồng, là con, là chỗ dựa tinh thần vững chắc để nguời phụ nữ có thể tiếp tục đứng vững trong cuộc đời Đó là hạnh phúc, một hạnh phúc hết sức giản dị, tự nhiên Nhưng khi bị chối bỏ tình yêu, bị ruồng rẫy,

bị xua đuổi, cuộc đời của người phụ nữ sẽ dẫn vào bi kịch của kẻ trắng tay Trong cảnh ngộ đó ta cảm nhận được sự đau đớn, hụt hẫng, bơ vơ của những số

phận bất hạnh thông qua các nhân vật nữ trong Ngôi nhà đất

O-Lan đã dâng cả cuộc đời cho Vương Long rồi sau này nhân vật Hoa

Lê – cô gái đáng tuổi con, cháu của Vương Long, cô gái bé bỏng cũng cam chịu cả cuộc đời vì sự ích kỉ, tham lam của Vương Long Đáng nhẽ cô có thể

có một cuộc sống hạnh phúc bình yên với một gia đình của riêng mình, có chồng và những đứa con thơ thì lại đi làm lẽ và không có danh phận với

40

Vương Long một người đáng tuổi cha chú mình, Vương Long đã lạnh lùng cướp đi hạnh phúc của Hoa Lê chỉ vì dục vọng

Hoa Lê đã dâng hiến trọn cuộc đời cho Vương Long Cô tận tụy chăm sóc

ông trong những ngày ốm nặng, gần đất xa trời: “Hoa Lê, người thiếp của lão,

ngày đêm túc trực, trông nom hầu hạ” [27, 7], vì ông mà nàng không để ý đến

bản thân mình “Hoa Lê không đi ngủ, nàng thức suốt đêm, bắc cái ghế tre ngồi ở

đầu giường, mặt nàng kề sát mặt lão già, hai tay nàng mềm mại nắm bàn tay khô đét của lão già” [27, 9] Và cả cuộc đời Hoa Lê sống cho mối tình ấy, chăm lo

cho người con riêng tàn tật và thằng cháu tật nguyền của Vương Long

Hình ảnh của Hoa Lê được Vương Nguyên nhớ lại: “Chàng có gặp bà này

một lần với hai đứa trẻ dị kỳ, một đứa con gái tóc đã ngả màu, con bé này đã chết rồi… Chàng nhớ hồi gặp bà này có lẽ bà đã đi tu rồi, không muốn nhìn một người đàn ông nào, mặc áo xám, vạt áo vắt ngang kiểu các vãi, Tuy nhiên bà chưa thí phát, cạo đầu Nét mặt xanh bóng như một ni cô, người gầy, da bọc xương, trông xa như còn trẻ, đến gần thấy rõ đường nhăn” [28, 14]

Đến khi Vương Long nhắm mắt xuôi tay nàng cũng không đi thêm bước

nữa mà ở vậy ăn chay niệm Phật, xa lánh bụi trần: “Nàng không giao du bè

bạn với ai, trừ có mấy bà vãi chùa Nàng ngồi trầm ngâm suy nghĩ cố đọc kinh kệ, cầu cho hồn Vương Long mau được giải thoát” [27, 102] Người vợ

đầu của Vương hổ tướng – con trai thứ ba của Vương Long, người đàn bà đẹp – cũng bị chết thảm dưới lưỡi kiếm của hổ tướng vì có lỗi với chàng:

“Vương hổ tướng không chút ngập ngừng, do dự, trong cơn uất hận, chàng

giơ thẳng tay, chiếc kiếm sắc như nước đâm vào cổ nàng… tắt thở” [27, 269]

Số phận của người vợ đầu như vậy còn đến hai người vợ sau của Hổ tướng cũng sống cả cuộc đời có chồng mà cũng như không Vì ông chỉ coi

đàn bà là công cụ để đẻ cho ông một đứa con trai nối dõi: “Ý ta muốn có một

đứa con trai, ta sẽ lấy hai ba vợ, chừng nào có con thì thôi” [27, 283]