Báo cáo nghiên cứu khoa học: "Từ xưng hô chỉ giới qua lời thoại nhân vật trong tiểu thuyết “Ăn mày dĩ vãng” của Chu Lai và “Thời xa vắng” của Lê Lựu" ppsx

Chúng không chỉ được sử dụng để mở đầu cuộc thoại mà góp phần tạo nên không khí đối thoại, phản ánh tính lịch sự, sự hiểu biết, trình độ văn hóa, ứng xử, mối quan hệ liên nhân giữa các v

Trang 1

trường Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVIIi, số 4b-2009

Từ xưng hô chỉ giới qua lời thoại nhân vật

và Thời xa vắng của Lê Lựu

Lê Thị Lan Anh (a)

Tóm tắt Bài báo đề cập đến vấn đề Từ xưng hô dùng để chỉ giới qua lời thoại nhân vật trong hai tiểu thuyết ăn mày dĩ vãng của Chu Lai và Thời xa vắng của Lê Lựu Chúng được chia thành hai loại: Từ xưng hô dùng để chỉ giới tính nam và từ xưng hô dùng để chỉ giới tính nữ Mỗi loại từ xưng hô dùng để chỉ giới đều được xem xét trong hành chức tạo nên sự phong phú đa dạng của từ xưng hô

1 Đặt vấn đề

Trong cuộc sống, con người cần phải

có giao tiếp với nhau để trao đổi thông

tin tình cảm Khi giao tiếp, từ xưng hô

đóng vai trò vô cùng quan trọng Chúng

không chỉ được sử dụng để mở đầu cuộc

thoại mà góp phần tạo nên không khí

đối thoại, phản ánh tính lịch sự, sự hiểu

biết, trình độ văn hóa, ứng xử, mối

quan hệ liên nhân giữa các vai giao

tiếp, vì vậy trong giới ngôn ngữ đã có

nhiều công trình nghiên cứu về từ xưng

hô [xem 1, 3, 7] Tuy vậy, từ xưng hô

qua lời thoại của các nhân vật trong

tiểu thuyết lại chưa được các nhà

nghiên cứu quan tâm Vì vậy, đề tài của

chúng tôi đi vào tìm hiểu từ xưng hô chỉ

giới trong hai cuốn tiểu thuyết Thời xa

vắng của Lê Lựu và Ăn mày dĩ vãng

của Chu Lai Đây là hai tác giả tiểu

thuyết có nhiều đóng góp cho nền văn

học Việt Nam hiện đại

2 Những nhân tố chi phối lời

thoại

Khi giao tiếp các nhân vật có sự

trao đổi thông tin qua lại, như thế họ đã

thực hiện hoạt động hội thoại Theo Đỗ

Hữu Châu: “Hội thoại là hình thức giao tiếp thường xuyên, phổ biến của ngôn ngữ, nó cũng là hình thức cơ sở với mọi hoạt động ngôn ngữ” [1, tr 201]

Vậy để một cuộc hội thoại thành công, cần những nhân tố sau đây:

- Vai giao tiếp: cần có hai vai giao tiếp, thực hiện các hành động trao đáp theo quy tắc luân phiên lượt lời

- Có sự liên kết về nội dung và hình thức lời thoại của hai nhân vật, đó là nguyên tắc liên kết hội thoại

- Có tính mục đích mà mỗi nhân vật muốn đạt tới, có khi mỗi nhân vật có sự trùng nhau về mục đích nhưng có khi lại khác nhau mà mục đích của cuộc hội thoại lại có thể nằm ngay trong lời nhưng cũng có thể nằm ngoài lời Các vai giao tiếp luôn phải tôn trọng nguyên

lý cộng tác và nguyên lý tế nhị

- Ngữ cảnh: là một trong những yếu

tố ảnh hưởng đến ý nghĩa của câu Mỗi câu nói bao giờ cũng gắn với hoàn cảnh thời gian, không gian cụ thể Ngữ cảnh

là nhân tố không thể hiện qua từ ngữ nhưng ảnh hưởng đến nội dung ngữ nghĩa của câu, giúp người đọc hình dung đầy đủ nghĩa của câu [6, tr 191]

Nhận bài ngày 06/11/2009 Sửa chữa xong 21/12/2009

Trang 2

L T L Anh Từ xưng hô chỉ giới qua lời thoại nhân vật trong …, tr 5-12

3 Từ xưng hô và từ xưng hô

dùng để chỉ giới

3.1 Khái niệm từ xưng hô

Theo Đỗ Hữu Châu, “Từ xưng hô là

những từ dùng để xưng hô giữa các

nhân vật giao tiếp Xưng hô cũng được

xem là một phạm trù, đó là phạm trù

ngôi” [1, tr 174]

Trong giao tiếp xưng hô đóng vai

trò vô cùng quan trọng, nó vừa có chức

năng định vị vai giao tiếp, lại vừa có

chức năng thể hiện quan hệ liên nhân

Quan hệ định vị vai giao tiếp thể hiện ở

chỗ, khi giao tiếp, mỗi vai trao - đáp

luôn đặt mình trong hệ qui chiếu với vai

nghe, đó là quan hệ gì, thân hay sơ, gần

gũi hay xa lạ, bậc trên hay bậc dưới, địa

vị xã hội, giới tính, tuổi tác, nghề

nghiệp… để chọn từ xưng hô thích hợp

Quan hệ liên nhân là quan hệ xét trong

tương quan xã hội, sự hiểu biết, tình

cảm giữa các nhân vật với nhau Quan

hệ liên nhân có thể xét theo hai trục:

trục tung và trục hoành

Trục tung là trục vị thế xã hội hay

trục quyền uy, đây là trục thể hiện mối

quan hệ liên nhân giữa các nhân vật

giao tiếp xét theo sự định vị có tính xã

hội, được xã hội chấp nhận và cấp cho

chúng giá trị Nếu đặt trong mối quan

hệ xã hội này thì hai nhân vật có thể

xưng hô theo kiểu này nhưng đặt trong

mối quan hệ xã hội khác thì họ lại xưng

.

hô theo một kiểu khác Ví dụ, một người nào đó là con trong gia đình nên xưng hô với bố mình là con và bố nhưng khi

ra ngoài xã hội, trong quân ngũ, vì bố lại là chiến sĩ dưới quyền con nên con lại xưng hô là tôi và đồng chí

Trục hoành là trục của quan hệ khoảng cách, hay còn gọi là trục thân cận Đây là quan hệ thể hiện sự gần gũi hay xa lạ giữa các nhân vật giao tiếp xét theo quan hệ thân tộc, quan hệ tình cảm, quan hệ cộng tác, sự hiểu biết lẫn nhau Vì vậy, trục hoành còn được gọi là trục của quan hệ liên cá nhân Chính quan hệ liên nhân chi phối tiến trình, nội dung và hình thức của giao tiếp 3.2 Từ xưng hô chỉ giới

Từ xưng hô dùng để chỉ giới là những từ mà khi xưng hô, người ta có thể phân biệt được giới tính của vai giao tiếp Thông thường những từ chỉ giới này nằm ngay trong từ xưng hô Theo truyền thống giao tiếp của người Việt,

từ xưng hô dùng để chỉ giới được sử dụng thường xuyên và phổ biến

Trong hai tiểu thuyết Thời xa vắng

và Ăn mày dĩ vãng từ xưng hô chỉ giới

được sử dụng với tần suất cao Ta có bảng từ xưng hô dùng để chỉ giới được

sử dụng trong hai tiểu thuyết xét trong các nhóm từ xưng hô được sử dụng trong hai tiểu thuyết

Từ xưng hô chỉ giới được sử dụng trong hai tiểu thuyết

Thời xa vắng và Ăn mày dĩ vãng

Đại từ Danh từ

riêng

Danh từ thân tộc

Tổ hợp

từ

Tổng số từ xưng hô

Nhận xét:

Từ xưng hô dùng để chỉ giới được sử

dụng chủ yếu trong giao tiếp Trong

năm nhóm từ xưng hô được sử dụng

trong cả hai tiểu thuyết thì có tới bốn nhóm từ xưng hô có sử dụng từ xưng hô dùng để chỉ giới và đều chiếm một tỉ lệ rất cao, cao nhất là xưng hô bằng tên

Trang 3

riêng, chiếm 100%, xưng hô bằng danh

từ thân tộc chiếm 86% Từ xưng hô

dùng để chỉ giới chiếm 73% trong tổng

số từ xưng hô được sử dụng trong hai

tiểu thuyết

Từ xưng hô dùng để chỉ giới có từ

xưng hô dùng để chỉ giới nam và từ

xưng hô dùng để chỉ giới nữ Ngay trong

lớp từ xưng hô dùng để chỉ giới cũng có

tôn ti, trật tự để xưng hô: a) theo quan

hệ trong phạm vi gia đình thân tộc và

phạm vi ngoài xã hội; b) theo quan hệ

thứ bậc và c) theo thái độ

3.2.1 Từ xưng hô dùng để chỉ giới

nam

và Ăn mày dĩ vãng, chúng ta gặp những

từ dùng để chỉ nam giới: ông, lão, bác,

chú, cậu, anh, thằng… Các nhân vật

trong hai tiểu thuyết đã dùng từ xưng

hô để chỉ giới tính nam được xét trên ba

phạm vi đã trình bày trên

a Xưng hô theo quan hệ thứ bậc

Xưng hô theo quan hệ thứ bậc ở đây

có được xét theo quan hệ trên - dưới hay

quan hệ trong gia đình hoặc ngoài xã

hội Giữa chúng, có sự đan xen lẫn

chồng chéo lẫn nhau, vì vậy, ở đây,

chúng tôi đề cập đến quan hệ thứ bậc

a1 Quan hệ trên tuổi

Cách xưng hô này là của người dưới

dùng với người trên tuổi Quy tắc xưng

hô chính là tôn trọng vai giao tiếp hơn

tuổi

(1) - Anh có nhận thư được của

Tuyết không?

- Có

[Thời xa vắng, tr 85]

Trên đây là đoạn thoại giữa Sài và

Kim, Sài nhiều tuổi hơn Kim nên được

Kim gọi bằng anh Việc dùng từ xưng

hô anh ở đây cho thấy giới tính của vai

giao tiếp với Kim là vai nam và hơn tuổi

Kim

a2 Quan hệ dưới tuổi Cách xưng hô này là của người nhiều tuổi hơn dùng với người it tuổi hơn Trong quan hệ này, cách xưng hô không quá cầu kỳ, tuỳ thuộc mức độ quan hệ giữa các vai giao tiếp, thái độ của các vai giao tiếp và mục đích cuộc

sử dụng mà chọn cách sử dụng từ xưng hô phù hợp:

(2) Kìa… bác cũng đi dạo sáng? - Tôi hỏi cho có hỏi

Tôi đi tìm chú

[ăn mày dĩ vãng, tr 60]

Đoạn giao tiếp giữa Hai Hùng và

ông thường trực, ông thường trực là người nhiều tuổi hơn nên Hai Hùng gọi bằng “bác” với hàm ý tôn trọng, ông thường trực gọi Hai Hùng bằng “chú” vừa thể hiện Hai Hùng là người ít tuổi hơn mình, thuộc vai giao tiếp dưới vừa thể hiện thái độ thông cảm, chân tình của ông với Hai Hùng Cách xưng hô chú - bác ở đây cho thấy cả hai vai giao tiếp đều là nam

a3 Quan hệ ngang tuổi Cách xưng hô giữa những người có quan hệ ngang tuổi là cách xưng hô của bạn bè, của những người đồng trang lứa Chúng thể hiện thái độ người nói khá suồng sã, thân mật và ít bị ràng buộc bởi nghi thức giao tiếp như ở nơi công sở, cơ quan

(3) Vất mẹ nó đồng chí đi! Mình

đây, Hai Hùng đây! Chao ôi! Chả nhẽ tớ già tới nỗi cậu không còn nhận ra nữa

ư? Đầu viên đạn M16 cậu lấy ra từ đùi gần bìu dái, tớ vẫn còn giữ

[ăn mày dĩ vãng, tr 116] Hai Hùng và Ba Thành là những người bạn cùng chiến đấu, giữa họ không có khoảng cách nên cách xưng hô rất thân mật suồng sã, Hai Hùng xưng mình gọi Ba Thành bằng cậu Cách

Trang 4

xưng hô cậu - tớ, và tự xưng mình tự

bản thân nó không phân biệt giới tính

nhưng trong ngữ cảnh giao tiếp người

ta có thể nhận ra đó là vai giao tiếp

nam

b Xưng hô theo quan hệ gia đình và

ngoài xã hội

b1 Quan hệ trong gia đình

Cách xưng hô theo quan hệ trong

gia đình là cách xưng hô của người có

cùng huyết thống, vì vậy chúng bị quy

định nghiêm ngặt bởi tính tôn ti

(4) Ba! Sao hôm nào ba cũng la lối

om sòm thế? Ba vô nhà nằm đi, không

sớm mai lại ho khụ khụ, mất công con

đi kiếm thuốc

[ăn mày dĩ vãng, tr 126]

Con trai Ba Thành khi nói chuyện

với bố, gọi bố bằng ba xưng con Bản

thân từ xưng hô ba đã xác định vai giao

tiếp là nam

b2 Xưng hô theo số từ kết hợp với

danh từ tổng hợp - vốn nguồn gốc là

danh từ thân tộc

Loại này có mô hình:

+ Danh từ thân tộc

Số từ

+ Danh từ thân tộc (5) A, đi mua kẹo đi bố Hai bố con

đi mua kẹo nhỉ? ồ hay quá!

Những danh từ được dùng để xưng

hô theo cách này thường là chỉ số nhiều

(hay còn gọi là danh từ tổng hợp) Từ

chỉ giới ở đây là bố (con) cho biết giới

tính của vai giao tiếp là giới nam Đây

là đoạn bé Thuỳ khóc đòi mẹ, Sài phải

tìm cách dỗ con Bé Thuỳ đòi bố đưa đi

mua kẹo

b2 Xưng hô ngoài xã hội

Theo nhóm thứ hai này, ta có: xưng

hô theo nghề nghiệp, chức vụ và theo

hình dáng đối tượng

- Cách xưng hô theo quan hệ nghề nghiệp có mô hình là:

Từ chỉ giới nam + Danh từ chỉ nghề nghiệp

(6) Đi đi! Ông thường trực giúp tôi cho thằng ăn mày tập làm sang này ra khỏi đây càng nhanh càng tốt

Từ chỉ giới nam ở đây là ông + danh

từ chỉ nghề nghiệp thường trực

- Xưng hô theo chức vụ không có từ chỉ giới mà chỉ có danh từ chỉ chức vụ

(7) Báo cáo chính ủy, cậu này trông

vẻ lì lì hiền lành nhưng dễ làm những trò mạo hiểm lắm

(8) Báo cáo thủ trưởng, tôi không chê cô ấy Nhưng vẫn khó nói chuyện với nhau

Sử dụng cách xưng hô này vừa cho biết được giới tính của vai giao tiếp

đồng thời cũng thể hiện ngay được nghề nghiệp/ chức vụ trong cách xưng hô

Tuy nhiên, đây không phải là cách xưng hô phổ biến vì nó mang tính chất hình thức, ít chú trọng đến yếu tố tình cảm vốn là yếu tố được người Việt quan tâm hàng đầu

b3 Xưng hô theo hình dáng của đối tượng

Loại này có mô hình:

Danh từ chỉ loại + Tính từ Cách xưng hô này thường dùng những từ chỉ loại chỉ giới tính nam kết hợp với một tính từ chỉ hình dáng của người đó

(9) Thằng khọm già vẫn giữ được cái giọng châm chọc đểu giả thuở nào

[Ăn mày dĩ vãng, tr 117]

Từ chỉ giới là thằng cho biết giới tính nhân vật là nam, tính từ khọm già cho thấy hình dáng còm cõi, tiều tuỵ già

Trang 5

nua của Hai Hùng Cách sử dụng từ

xưng hô thằng khọm già vừa là để đùa

vui giữa Ba Thành và Hai Hùng vừa

cho thấy hình dạng tiều tuỵ của Hai

Hùng lúc tham gia hội thoại

c Từ xưng hô dùng để chỉ giới nam

thể hiện thái độ lịch sự

Lịch sự là nguyên tắc cơ bản của

giao tiếp Cuộc thoại không thể thành

công nếu các vai giao tiếp không tôn

trọng nguyên tắc lịch sự Từ xưng hô

dùng để chỉ giới tính nam thể hiện thái

độ lịch sự xuất hiện trong hai tiểu

thuyết Thời xa vắng và Ăn mày dĩ vãng:

(10) Chú Hai về đâu để con chở, chú

Hai

Chú Hai là cách người thanh niên

gọi ông Hùng khi mời ông đi xe đạp lai

Từ chỉ giới chú ở đây đảm bảo tính lịch

sự trong giao tiếp thể hiện thái độ tôn

trọng của cậu thanh niên với người hơn

tuổi mình nhằm đạt mục đích mời được

Hai Hùng đi xe đạp do cậu ta chở

Bên cạnh từ xưng hô lịch sự ta còn

gặp từ xưng hô dùng để chỉ giới nam

thể hiện thái độ không lịch sự Đây

không phải là nguyên tắc giao tiếp căn

bản của người Việt Nếu không phải

trong những ngữ cảnh giao tiếp đặc biệt

thì người Việt rất ít dùng lối xưng hô

này Xưng hô không lịch sự thường

khiến cuộc thoại đi đến thế bế tắc và bị

phá vỡ Trong Ăn mày dĩ vãng và Thời

xa vắng, cách xưng hô này xuất hiện

trong một số ngữ cảnh sau:

(11) A! Hoá ra là mày, thằng thanh

tra khốn nạn

Cách gọi thằng thanh tra khốn nạn

là cách xưng hô không lịch sự mà Địch

dành cho Hai Hùng Từ xưng hô chỉ

dùng để chỉ giới nam ở đây là danh từ

chỉ loại thằng, trong ngữ cảnh giao tiếp

này, bản thân từ thằng đã thể hiện thái

độ không lịch sự, kết hợp với tính từ khốn nạn cho thấy thái độ giận dữ, vô học của Địch Thông thường, cách dùng

từ xưng hô thể hiện thái độ không lịch

sự rất ít khi xảy ra trong giao tiếp Việt

và trong hai tiểu thuyết trên

3.2.2 Từ xưng hô dùng để chỉ giới nữ

Cũng giống như từ xưng hô dùng để chỉ giới nam, từ xưng hô để chỉ giới nữ xác định vai giao tiếp là nữ

Trong Thời xa vắng và Ăn mày dĩ vãng có cách dùng từ xưng hô dùng để chỉ giới nữ theo ba mối quan hệ như đối với từ xưng hô chỉ giới tính nam

a Theo quan hệ thứ bậc a1 Quan hệ trên tuổi Trong quan hệ này, vai giao tiếp giới thường dùng các từ như: bà, mẹ, cô, dì, chị… để gọi vai giao tiếp trên

(12) Chị ơi, em biết anh Sài khổ quá

mà em cũng có sung sướng gì

[ăn mày dĩ vãng, tr 212] Tuyết kém tuổi Hương, nên gọi Hương bằng chị xưng em Cách xưng hô này thể hiện sự tôn trọng với người trên tuổi đồng thời cũng phù hợp trong hoàn cảnh 2 người phụ nữ tâm sự với nhau, cách xưng hô chị - em khiến họ gần gũi hơn

a2 Quan hệ dưới tuổi Cách xưng hô trong quan hệ này ít

bị lệ thuộc, tuỳ vào thái độ của vai giao tiếp trên và quan hệ giữa các vai giao tiếp mà có cách lựa chọn từ xưng hô cho phù hợp

(13) Chị bảo nhé, lần sau về đây với chị đừng mua gì tốn tiền lắm em ạ

[Thời xa vắng, tr 225] Cách xưng hô của vợ Tính với em dâu tự xưng là chị gọi cháu bằng em một cách thân mật thể hiện tình cảm

Trang 6

của chị dành cho em dâu và sự hài lòng

của chị với Châu

- Quan hệ ngang tuổi

và Ăn mày dĩ vãng, từ xưng hô dùng để

chỉ giới nữ không xuất hiện đoạn thoại

nào mà các vai giao tiếp có quan hệ

ngang tuổi

Ta có mô hình:

Từ chỉ

giới nữ

+ Danh từ chỉ nghề nghiệp

+ Danh từ chỉ chức vụ

Cách xưng hô này ít được sử dụng

do không phù hợp với truyền thống

xưng hô của người Việt

(14) Vâng ! bà đoán đúng thưa bà

giám đốc Vẫn là cái chuyện đáng xấu

hổ đó

Từ chỉ giới ở đây là bà kết hợp với

danh từ chỉ chức vụ giám đốc cho thấy

vai giao tiếp ở đây là nữ có địa vị cao

trong xã hội Đây là lời đối thoại của

Hai Hùng với Ba Sương Khi sử dụng

cách xưng hô này, Hai Hùng đã thể

hiện một thái độ lạnh lùng, xa lạ với Ba

Sương

b Xưng hô theo quan hệ gia đình,

quan hệ thân tộc

(15) ý mẹ và các anh chị định mẹ

con em về với cụ một thời gian để tiện

các bác, các cô chạy đi chạy lại giúp và

nhỡ khi có chuyện gì đỡ lo

Cách xưng hô mẹ con em ở đây để

chỉ số nhiều gồm Châu và con nhưng

vai giao tiếp chính nằm trong từ mẹ

(tức Châu) chỉ giới nữ

c Xưng hô chỉ giới nữ thể hiện thái

độ lịch sự

Lịch sự là nguyên tắc quan trọng

của giao tiếp, để cuộc giao tiếp có thể

kéo dài và đạt được mục đích giao tiếp

thì các vai giao tiếp cần tôn trọng nguyên tắc lịch sự

Trong Thời xa vắng và Ăn mày dĩ vãng đều sử dụng những từ xưng hô chỉ giới nữ theo nguyên tắc lịch sự

(16) Thưa cô! Dạ Nếu có thể được, cô cho phép tôi hỏi bà giám đốc đây đi họp ở Hà Nội về chưa?

[Ăn mày dĩ vãng, tr 203] Hai Hùng hỏi nhân viên của Tư Lan (tức Ba Sương) ông sử dụng từ chỉ giới nữ “cô” đảm bảo phép lịch sự khi xưng hô qua đó đạt được mục đích lấy thông tin về Tư Lan từ cô nhân viên Ngoài ra, ta còn gặp cách sử dụng

từ xưng hô chỉ giới thể hiện thái độ không lịch sự Như đã trình bày ở phần giới tính năm, đây không phải là cách xưng hô phù hợp với truyền thống xưng hô của người Việt, ít được sử dụng Trong hai tiểu thuyết Thời xa vắng và

Ăn mày dĩ vãng, từ xưng hô thể hiện thái độ không tôn trọng ít được sử dụng

Từ xưng hô dùng để chỉ giới nữ thể hiện thái độ không lịch sự thường được sử dụng trong những đoạn hội thoại chửi nhau hoặc trong giao tiếp giữa những người bạn vô cùng thân thiết, mà nguyên tắc lịch sự không còn cần đến (17) Tiên sư con đĩ Ăn nói thế à

Từ xưng hô chỉ giới nữ ở đây là con

đĩ Sử dụng từ xưng hô chỉ giới thể hiện thái độ không lịch sự ở đây trong ngữ cảnh vợ chồng người chủ chửi nhau, cả hai không còn giữ phép lịch sự trong xưng hô, từ xưng hô chỉ giới nữ “con đĩ” dùng để chửi là từ thông dụng dùng để chửi của người Việt

4 Văn hoá Việt thể hiện qua từ xưng hô

Văn hoá Việt Nam là nền văn hoá

đa dạng phong phú và đậm đà bản sắc

Trang 7

trường Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVIIi, số 4b-2009 dân tộc, vì vậy bên cạnh lớp đại từ xưng

hô đích thực, người Việt còn bổ sung

cách xưng hô phong phú đa dạng, tinh

tế bằng những lớp từ khác như danh từ

thân tộc, danh từ chỉ chức vụ nghề

nghiệp, chỉ hình dáng, tính cách nhân

vật Ngoài ra, người Việt còn có truyền

thống “xưng khiêm hô tôn”, nghĩa là tự

xưng thì khiêm tốn còn hô (gọi người

khác) thì đề cao họ lên Truyền thống

giao tiếp này giúp cho người Việt luôn

có chiến lược giao tiếp hiệu quả và đạt

được mục đích giao tiếp Văn hóa Việt

cũng có cách phân bậc các vai quá chi

tiết và tinh thế khi giao tiếp nên trong

hai tiểu thuyết Thời xa vắng và Ăn mày

dĩ vãng, từ xưng hô dùng để chỉ giới

xuất hiện rất nhiều và tinh tế, đó là do

chịu ảnh hưởng của nền văn hoá Việt

Văn hoá Việt còn thiên về trọng

tình, đặc biệt là tình cảm gia đình, thân

tộc “một giọt máu đào hơn ao nước lã”

Điều này ảnh hưởng lớn đến cách sử

dụng từ xưng hô Trong hai tiểu thuyết

Thời xa vắng và Ăn mày dĩ vãng cũng

như trong giao tiếp đời thường có rất

nhiều từ xưng hô dùng để chỉ giới có

nguồn gốc là danh từ thân tộc như anh,

em, cô, chú, bác, bà Cách dùng từ

xưng hô như thế kéo các vai giao tiếp

lại gần nhau tạo không khí gia đình

trong cuộc giao tiếp, giúp cho họ dễ

dàng đạt được mục đích giao tiếp hơn

(18) Trời ơi, chị Châu có lọ hoa cẩm

chướng thật tuyệt vời

Cách xưng hô chị Châu ở đây gồm

từ chỉ giới: chị kết hợp với danh từ chỉ

tên riêng Châu tạo sự thân mật gần

gũi, mặc dù vai phát ngôn và Châu

không hề thân quen mà chỉ là những

người nằm cùng phòng bệnh

Văn hoá Việt mang tính cộng đồng

cao do truyền thống đánh giặc giữ nước

và canh tác lúa nước tạo nên Điều này

đã để lại dấu ấn trong cách dùng từ xưng hô của người Việt, những từ xưng hô chỉ số nhiều như: chúng tôi, chúng

em, chúng tớ, chúng mình được sử dụng để khi giao tiếp nhằm chỉ số đông mặc dù chỉ do một vai giao tiếp nói ra khi đề cập đến một vấn đề liên quan

đến tập thể

(19) Bí quyết tác chiến của chúng tôi là bóng tối

[Ăn mày dĩ vãng, tr 197] Cách sử dụng từ xưng hô chúng tôi

ở đây của Hai Hùng cho thấy vấn đề mà anh nêu ra là vấn đề chung của tập thể Những điều anh nói là ý kiến chung của mọi người chứ không phải anh muốn chống lại lệnh của cấp trên

Sự phát triển có chọn lọc của văn hoá Việt cũng để lại dấu ấn qua từ xưng hô Cùng với sự phát triển của văn hoá,

từ xưng hô cũng có sự chọn lọc và phát triển Rất nhiều từ xưng hô trước đây thường được dùng đến nay không còn

được ưa chuộng nữa, như huynh, đệ, thiếp, nàng, chàng

Hai tiểu thuyết Thời xa vắng và Ăn mày dĩ vãng, từ xưng hô dùng để chỉ giới xuất hiện rất nhiều, đó là do chịu

ảnh hưởng của nền văn hoá Việt

5 Kết luận

Từ xưng hô dùng để chỉ giới trong hai tiểu thuyết Thời xa vắng và Ăn mày

dĩ vãng rất đa dạng, phong phú Từ xưng hô dùng để chỉ giới được chia làm

từ xưng hô để chỉ giới tính nam và từ xưng hô chỉ giới tính nữ Mỗi loại từ xưng hô đều được xét trong hành chức của nó với những quan hệ cơ bản: quan

hệ thứ bậc, quan hệ gia đình và xã hội, quan hệ lịch sự, không lịch sự Điều này cho chúng ta thấy được sự phong phú,

đa dạng và tính phổ biến của từ xưng

Trang 8

L T L Anh Từ xưng hô chỉ giới qua lời thoại nhân vật trong …, tr 5-12 hô Từ xưng hô dùng để chỉ giới chịu sự

chi phối của quy tắc xưng hô cũng như

truyền thống văn hoá của người Việt

Chúng góp phần làm cho giao tiếp của người Việt trở nên sinh động, giàu sắc thái biểu cảm

Tài liệu tham khảo

[1] Đỗ Hữu Châu, Cơ sở ngữ dụng học, tập 2, NXB Giáo dục, Hà Nội, 2003

[2] Đỗ Hữu Châu, Đại cương ngôn ngữ học, tập 2, NXB Giáo dục, Hà Nội, 2003 [3] Nguyễn Đức Dân, Ngữ dụng học, tập 1, NXB Giáo dục, 2000

[4] Nguyễn Thiện Giáp, Dụng học Việt ngữ, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, 2004 [5] Đỗ Thị Kim Liên, Ngữ nghĩa lời hội thoại, NXB Giáo dục, 1999

[6] Đỗ Thị Kim Liên, Giáo trình ngữ dụng học, NXB Đại học Quốc gia, Hà Nội, 2000 [7] Ferdinand de saussure, Giáo trình ngôn ngữ học đại cương (Cao Xuân Hạo dịch), NXB Khoa học Xã hội Hà Nội, 2005

Summary

The vocatives referring to gender in characters’

conversations in novels Former beggar by Chu Lai

and Time gone by Le Luu

The article mentioned the issue of the vocatives used to refer to gender in characters' conversations in two novels Former beggar by Chu Lai and Time gone by

Le Luu They are divided into two types: The vocatives used to refer to the male and the vocatives used to refer to the female Each type had been considered functions which create the diversity of the vocatives

Định dạng
Số trang	8
Dung lượng	138,86 KB