Hình tượng người phụ nữ trong tiểu thuyết mẫu thượng ngàn của nguyễn xuân khánh

Cũng chính bởi vậy khi nghiên cứu về Mẫu thượng ngàn, chúng tôi lựa chọn đề tài “ Hình tượng người phụ nữ trong tiểu thuyết Mẫu thượng ngàn của Nguyễn Xuân Khánh” nhằm làm rõ và khẳng đị

MỞ ĐẦU

1. Lý do chọn đề tài.

Văn học Việt Nam từ năm 1986 trở lại đây đã đạt nhiều thành tựu tolớn với những tác giả mới ngày càng xuất hiện nhiều và tự khẳng định mìnhtrên diễn đàn văn học như: Nguyễn Ngọc Tư, Nguyễn Xuân Khánh, ĐỗHoàng Diệu, Hồ Anh Thái, Vi Thùy Linh, Nguyễn Việt Hà… Trong số đó cónhà văn Nguyễn Xuân Khánh Mặc dù tên tuổi không còn mới lạ với bạn đọcnhưng người ta vẫn xếp ông là một trong số những nhà văn mới bởi sự làm

mới mình, “vượt qua chính mình đầy ngoạn mục”, từ tác phẩm Hồ Quý Ly đến tác phẩm Mẫu thượng ngàn Khi tiểu thuyết Mẫu thượng ngàn của

Nguyễn Xuân Khánh xuất bản đã được các nhà phê bình đánh giá cao và đạtgiải nhất của Hội nhà văn Hà Nội 2006 Sự ra đời của tiểu thuyết này đã làmnóng thêm bầu không khí văn học trong suốt thời gian qua

Nguyễn Xuân Khánh sáng tác không nhiều Năm 1962, ông in tập

truyện ngắn đầu tay với tên gọi Rừng sâu Tác phẩm đã phản ánh hiện thực

xã hội chủ nghĩa giai đoạn lúc bấy giờ nhưng Nguyễn Xuân Khánh đã bị kỉluật vì bị coi là “có vấn đề tư tưởng” Từ đó ông quyết định không đi theo chủnghĩa hiện thực nữa mà làm theo cách riêng của mình Mười năm sau ông viết

Miền hoang tưởng(1971) nhưng gần hai mươi năm sau mới có điều kiện ra

mắt bạn đọc Đến tiểu thuyết Hồ Quý Ly, tác giả soi rọi từ những điểm nhìn lịch sử khác nhau để chiếu vào tác phẩm Còn Mẫu thượng ngàn lại chủ yếu

nói về tín ngưỡng thờ Mẫu, văn hóa Việt Nam, đặc biệt là văn hóa vùng nôngthôn Bắc Bộ cuối thế kỉ 19, đầu thế kỉ 20 Mỗi cuốn sách là một cách viết,một cách nhìn khác nhau Nhờ đó chúng ta có một cái nhìn bao quát từ nhiềugóc độ về tác phẩm của Nguyễn Xuân Khánh

Tiểu thuyết Mẫu thượng ngàn ra đời năm 1959 Ban đầu có tên là

Làng nghèo Cuốn tiểu thuyết này lẽ ra được xuất bản từ năm 1962 nhưng nó

không được phép in Thời gian trôi qua, bối cảnh lịch sử đã có nhiều thay đổi,những suy nghĩ, trải nghiệm, kinh nghiệm của tác giả cũng khác đi Ôngquyết định đẩy mạnh không gian trong tiểu thuyết từ đề tài kháng chiếnchuyển sang viết về văn hóa Việt, văn hóa làng và người phụ nữ Như vậy,

quá trình kể từ khi tác giả bắt tay vào viết Làng nghèo cho đến khi Mẫu

thượng ngàn đến được với độc giả phải trải qua không ít khó khăn, trắc trở.

Song có lẽ chính sự khó khăn đó đã tạo nên sự hấp dẫn vô cùng của Mẫu

thượng ngàn.

Đọc Mẫu thượng ngàn người đọc ấn tượng nhất có lẽ là hình tượng

những người phụ nữ Họ hiện lên đầy yêu thương, bao dung nhưng cũng bảnlĩnh, mạnh mẽ Họ đông đúc, sống động tưởng như không gì có thể khuấtphục nổi Từ nhân vật bà Tổ Cô bí ẩn, bà Ba Váy đa tình, cho đến cô đồngMùi, cô Hoa khốn khổ, cô trinh nữ Nhụ tinh khiết… Hàng chục nhân vật nữhết sức gần gũi, hiện thực, mơn mởn, dạt dào, trữ tình, khát khao cho và nhận,nhận và cho… Cả bà Đà ông Đùng huyền thoại nữa, tất cả đều tràn trề sinhlực, phồn thực, bất diệt Họ là biểu tượng cho sức sống mạnh mẽ, vô cùng củaMẫu, của dân tộc Việt Nam

Trong bối cảnh “tiểu thuyết Việt nam đang cụt nhụt sức sống”(Ma Văn

Kháng), sự xuất hiện của Nguyễn Xuân Khánh cùng với tác phẩm của ôngthật đáng trân trọng Nó gieo vào lòng người đọc niềm tin vào sự phát triểncủa tiểu thuyết đương đại Việt Nam Cũng chính bởi vậy khi nghiên cứu về

Mẫu thượng ngàn, chúng tôi lựa chọn đề tài “ Hình tượng người phụ nữ trong tiểu thuyết Mẫu thượng ngàn của Nguyễn Xuân Khánh” nhằm làm

rõ và khẳng định tài năng Nguyễn Xuân Khánh cùng với những đóng góp củaông cho văn học đương đại

tác truyện ngắn đầu tay Một đêm, được giải thưởng Văn nghệ Quân đội năm

1958 Tiếp đó, năm 1963, Nguyễn Xuân Khánh cho ra mắt tập truyện Rừng

sâu Bị coi là “có vấn đề tư tưởng”, ông không được làm công tác văn hóa, tư

tưởng trong quân đội Ông giải ngũ, về làm việc ở báo Thiếu Niên tiền phong.Rồi “tai nạn nghề nghiệp”, ông phải về hưu non Ông sống cùng vợ con tạicăn nhà nhỏ trong ngõ phố Trần Khát Chân và nếm đủ mọi khó khăn thiếuthốn của cuộc sống Dù cuộc đời ông có nhiều ngã rẽ và va vấp nhưng nghiệpvăn thì dai dẳng Thời gian này, Nguyễn Xuân Khánh sang tác nhiều tác phẩm

như Trư cuồng, Suối Đen, Miền hoang tưởng Hai mươi năm sau, Nguyễn Xuân Khánh cho ra đời tiểu thuyết Hồ Quý Ly(2000) Tác phẩm đã giành hai

giải thưởng của Hội Nhà văn Trung ương và Hội Nhà văn Hà Nội năm 2000

Đến năm 2006, Nguyễn Xuân Khánh lại cho ra mắt bạn đọc tiểu thuyết Mẫu

thượng ngàn và cũng giành giải nhất giải thưởng của Hội Nhà văn Hà Nội

Mẫu thượng ngàn được Nguyễn Xuân Khánh xây dựng trên bối cảnh

đời sống nông thôn Bắc Bộ cuối thế kỉ 19, đầu thế kỉ 20, khi dân tộc phải đốimặt với thực dân phương Tây Tác phẩm là câu chuyện về lịch sử, phong tục,

là câu chuyện tình yêu của những người đàn bà Việt chung thủy, hiến dâng,cay đắng và ngang trái Tác phẩm đã đưa Nguyễn Xuân Khánh trở thành câybút tiểu thuyết đương đại xuất sắc Cuốn tiểu thuyết thực sự hấp dẫn ngườiđọc cùng giới nghiên cứu, lí luận phê bình văn học

Khi nói về hình tượng nhân vật phụ nữ trong Mẫu thượng ngàn, nhà

văn Nguyên Ngọc cũng đã có bài viết nói lên những suy nghĩ của mình trên

báo Tuổi Trẻ “nếu đi tìm một nhân vật chính cho cuốn tiểu thuyết này, thì hẳn

có thể nói nhân vật chính đó là nền văn hóa Việt, cái thực tại vừa chứa đựng hiện thực, vừa rất hư ảo, bền chặt, xuyên suốt mà cũng lại biến hóa khôn lường, rất riêng và rất chung, rất bản địa mà cũng rất nhân loại”[7].

Nhà văn Phạm Xuân Nguyên nhận xét: “lối viết của Nguyễn Xuân

Khánh đúng là cổ điển nhưng vẫn mang đậm hơi thở cuộc sống hiện đại Tôi thích nhất là những trường đoạn viết về bản thể tự nhiên, tính phồn thực của nhân vật nữ Rất sum suê, phì nhiêu kiểu Nguyễn Xuân Khánh”

Rải rác trên nhiều tờ báo, cũng đã có rất nhiều những lời nhận xét vềnghệ thuật xây dựng nhân vật người phụ nữ, về vẻ đẹp của nền văn hóa Việt

Nhà nghiên cứu Châu Diên cho rằng đây là “ cuốn tiểu thuyết mang tầm khái

quát văn hóa, nhân vật không còn là những thân phận riêng lẻ mà là cả một cộng đồng” [1].

Cũng ở vấn đề này, nhà nghiên cứu Phạm Xuân Nguyên trong cuộc trả

lời phỏng vấn VTC News đã khẳng định: “ Mẫu thượng ngàn là nhân vật

quần chúng nhưng lại mang tính đại diện tiêu biểu cho dân tộc Việt” và “đạo Mẫu trong tiểu thuyết vừa là tín ngưỡng, vừa thể hiện tính phồn thực và sự trường tồn của dân tộc Việt”…

Gần đây nhất là kết quả nghiên cứu của Hoàng Thị Thu Trang trong

khóa luận tốt nghiệp “Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Mẫu thượng

ngàn”[12] đã phát hiện ra và bước đầu khái quát thành một số đặc điểm của

thế giới nhân vật trong tác phẩm Tuy nhiên, với khuôn khổ của một khóaluận tốt nghiệp, tác giả luận văn cũng chưa triển khai vấn đề một cách hệthống, sâu sắc

Nghiên cứu lịc sử vấn đề, chúng tôi đi tới kết luận sau:

+ Đã có rất nhiều công trình, những bài nghiên cứu, lí luận phê bình về

tiểu thuyết Mẫu thượng ngàn Tuy nhiên, những bài nghiên cứu, phê bình

còn mang tính chất lẻ tẻ, gợi mở, chưa toàn diện, bao quát

+ Từ thực tiễn trên chúng tôi mạnh dạn tìm hiểu đề tài “Hình tượng

nhân vật người phụ nữ trong tiểu thuyết Mẫu thượng ngàn”, nhằm góp

phần hiểu rõ hơn về nền văn hóa Việt, khẳng định tài năng, đóng góp của

Nguyễn Xuân Khánh và giá trị của tiểu thuyết Mẫu thượng ngàn đối với tiểu

thuyết đương đại nói riêng và văn học Việt Nam nói chung

3. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu.

3.1 Mục đích nghiên cứu.

Chọn đề tài nghiên cứu, mục đích của chúng tôi nhằm:

+ Làm rõ hình ảnh người phụ nữ trong tác phẩm Mẫu thượng ngàn

của Nguyễn Xuân Khánh

+ Qua đó khẳng định tài năng Nguyễn Xuân Khánh trong nghệ thuậtxây dựng nhân vật, đồng thời cung cấp cho người đọc bức tranh về văn hóaViệt Nam, tín ngưỡng thờ Mẫu, đặc biệt là văn hóa nông thôn Việt Nam giaiđoạn cuối thế kỉ 19, đầu thế kỉ 20

+ Phát hiện ra những đóng góp của Nguyễn Xuân Khánh cho thể loạitiểu thuyết

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu.

+ Nghiên cứu tiểu thuyết Mẫu thượng ngàn từ điểm nhìn văn hóa,phong tục

+ Nghiên cứu về Mẫu tính và hình tượng người phụ nữ trong tiểuthuyết Mẫu thượng ngàn

+ Nghiên cứu nghệ thuật xây dựng nhân vật

4. Phương pháp nghiên cứu.

Lựa chọn đề tài này, chúng tôi sử dụng các phương pháp nghiên cứu:+ Phương pháp thống kê

+ Phương pháp so sánh, đối chiếu

+ Phương pháp phân tích tác phẩm

+ Phương pháp khái quát, tổng hợp.

5. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.

1.1 Đối tượng nghiên cứu.

- Lựa chọn đề tài này, chúng tôi hướng tới đối tượng nghiên cứu là:

Hình tượng người phụ nữ trong tiểu thuyết Mẫu thượng ngàn của Nguyễn

Xuân Khánh

1.2 Phạm vi nghiên cứu.

-Tiểu thuyết Mẫu thượng ngàn của Nguyễn Xuân Khánh.

6. Bố cục đề tài.

Ngoài phần mở đầu và kết luận, đề tài được chia làm 3 phần:

Chương 1: Tiểu thuyết Mẫu thượng ngàn từ điểm nhìn văn hóa- phong tục.

Chương 2: Mẫu tính và hình tượng người phụ nữ trong tiểu thuyết Mẫuthượng ngàn

Chương 3: Nghệ thuật xây dựng nhân vật

NỘI DUNG CHÍNH Chương 1: Tiểu thuyết Mẫu thượng ngàn từ điểm nhìn

văn hóa- phong tục.

1.1 Văn hóa tâm linh( tín ngưỡng thờ Mẫu).

Văn hóa và bản sắc văn hóa Việt luôn là đối tượng, đề tài được các nhànghiên cứu, phê bình quan tâm và lí giải Nguyễn Xuân Khánh cũng là mộttrong số những nhà văn khá am hiểu về văn hóa Việt, đặc biệt là đạo Mẫu.Ông đã đưa độc giả đến với vùng nông thôn Bắc Bộ cuối thế kỉ 19, đầu thế kỉ

20, khi dân tộc phải đối mặt với thực dân phương Tây Trong bối cảnh đó đạoPhật suy tàn , đạo Khổng bị gạt bỏ, người dân quê trở về với đạo Mẫu, mộttôn giáo có từ ngàn đời Đạo Mẫu thể hiện sự dồi dào, bất tận, bất tử, như Đất,như Mẹ, như người đàn bà

Ở nước ta, đạo Mẫu thờ tứ phủ, tức là bốn Mẹ:Mẹ Trời, Mẹ Đất, MẹNước và Mẹ Người Mẹ Trời là Mẫu Thượng Thiên, Mẹ Người là Mẫu Liễu,

Mẹ Nước là Mẫu Thoải và Mẹ Đất Rừng là Mẫu Thượng Ngàn Đền thờ Mẫurất nhiều, có ở khắp nơi Trừ một vài đền lớn, còn phần đông các đền thờ đềunhỏ Thường thường dân tìm một nơi phong cảnh hữu tình, kì thú rồi lập đền.Nơi ấy có sông núi, có cỏ cây hoa lá, cùng với sự thành kính của con ngườitỏa vào đó, các ngôi đền trở thành nơi dung chứa những khát vọng và nỗiniềm của mọi người dân quê nghèo khổ, những nơi ấy đất trở thành nơi linhđịa Nơi nào không lập được đền riêng rẽ, người dân kết hợp luôn vào chùalàng, đình làng Đằng trước thờ Phật thờ thánh trong tòa đại điện, đằng sauthờ Mẫu trong tòa điện nhỏ Ở giữa điện, trên cao thường treo bức hoành phi

có bốn chữ “Mẫu nghi thiên hạ” Cái tôn giáo dân gian ấy đã an ủi bao tâmhồn cay cực của nông dân Người dân quê dù giàu hay nghèo đều tri âm Mẫu:

“Mẫu là hồn của Đất Mẫu là cơm gạo ta ăn, cho hoa trái bốn mùa tươi tốt.

Những bài hát văn đề dung để ca tụng công ơn Mẫu dạy chim hót, dạy công múa quạt, dạy voi kéo gỗ, dạy hùm thiêng canh giữ núi rừng, dạy con người biết xót thương”[4 421].

Đạo Mẫu có khoảng sáu mươi vị thành gồm các Mẫu, các chầu bà, các

vị tôn ông, các ông Hoàng , các cô, các cậu, các vị anh hùng có thực và cácanh hùng văn hóa Tiếng rằng có nhiều giá đồng khác nhau, song cốt của lênđồng vẫn là bản thể Mẫu Mẫu chia các bản thể của mình cho các chầu bà, tônông, cô cậu… Các vị ấy chỉ là phương tiện, tạo thuận lợi cho các đệ tử tùytâm, tùy hoàn cảnh, tùy tính cách, tùy căn cốt mà sắm vai Tuy nhiên dù thếnào chăng nữa, cốt của các giá đồng vẫn là cái nguyên lí Mẫu Giá Mẫu baogiờ cũng có không khí trang nghiêm huyền diệu Mọi người đều như lặng lẽ

suy ngẫm bâng khuâng: “ Mẫu hiền từ nhưng là bậc chí thánh , bà đồng bắc

ghế hầu Mẫu bao giờ cũng có cử chỉ khoan thai, đĩnh đạc Mẫu luôn nói nhẹ nhàng, nhỏ nhẹ, không có những tiếng hú dồn dập phấn khích, không có cử động mạnh mẽ phóng túng Mẫu là bậc sinh thành ra muôn sự thế gian”[4.

707]

Đạo Mẫu cũng có những đặc trưng riêng khác biệt so với những tôngiáo khác Một thánh đường của đạo Thiên chúa dễ dàng được nhận ra bởicái gác chuông cao vút, trên đỉnh ngự một cây thánh giá Còn thánh đườngcủa đạo Hồi lại đặc trưng với cái vòm cuốn hình bát úp… Nhưng với đạoMẫu, sự nhận diện không phải là dễ dàng bởi những đền, phủ thờ Mẫu về bềngoài nó cũng như một ngôi chùa, ngôi đình hay một ngôi đền bất kì nàokhác Do vậy, để tìm ra được những nét riêng của điện Mẫu không thể hời hợtnhìn ở thiết chế bên ngoài mà phải tiếp cận ở bề sâu, trong từng chi tiết củakiến trúc tổng thể của điện phần và nhất là ở sự bày bố điện thờ, những nghithức cầu cúng bên trong

Các kiến trúc điện thờ Mẫu thường mang yếu tố tính nữ Các yếu tốxung quanh điện thờ, cái mà ta lầm tưởng là để tạo cảm quan thẩm mĩ nhưngthực chất là để phục vụ đạo Mẫu Hầu hết các điện thờ Mẫu được xâu dựngbên cạnh một con song, cạnh một con suối, cạnh một hồ lớn… Tức là phải có

nước, mang yếu tố tính nữ Các cửa Mẫu bao giờ cũng đặt quay về nguồnnước, những nơi tụ thủy tụ phúc, những mong làm ăn phát đạt Trong quanniệm phồn thực của các cư dân nông nghiệp thì cây và đá cũng mang tính nữ

vì chúng có sinh nở và được mọc từ dưới đất lên Do vậy, đền Mẫu được xâydựng ở những nơi có núi non, rừng, suối Đi cùng với đó là hình tượng Nhị xà

và Ngũ hổ, hai hình tượng mang yếu tố tính nữ cũng luôn được xây dựngtrong các điện thờ Mẫu

Đạo Mẫu như một người mẹ lớn che chở cho mọi người, vỗ về an ủixoa dịu nỗi đau, tiếp thêm sức sống cho họ Chúng ta sẽ thấy tất cả các đặcđiểm trên về đạo Mẫu, về Mẫu Thượng Ngàn trong tiểu thuyết cùng tên củaNguyễn Xuân Khánh Trong tác phẩm, đạo Mẫu giống như một mạch nướclan chảy đến khắp nơi, đến khắp mảnh đất tâm hồn của các nhân vật, từ đànông đến đàn bà, từ người già đến người trẻ của làng Cổ Đình Mẫu của làng

Cổ Đình ở hòn núi cao, phía tay phải bên kia sông Muốn đến với Mẫu phải ra

hồ Huyền, rồi từ hồ Huyền bơi ra sông Son, ngược dòng sông Son chừng nửacây số là đến đền Mẫu Đền Mẫu ở trên đỉnh núi, ở đó có bà Tổ Cô, có côMùi, có Nhụ và còn nữa, từ bà Ba Váy, cô mõ Hoa, thím Pháo tất cả đều

có dòng đạo mẫu chảy trong người Nhờ đó tất cả họ, những người phụ nữ tuy

là phái yếu nhưng lại có sức sống, sức chịu đựng bền bỉ Họ dù có đau khổ, có

bị đè nén đàn áp đến đâu nhưng với dòng đạo Mẫu luôn dâng trào đã khiến họvùng lên tất cả mọi nỗi đời, đứng thẳng lên và trở thành những hình tượngđẹp đẽ, bất tử Lời dặn của bà Tổ Cô truyền lại cho Mùi được coi là chân lí về

đạo Mẫu: “ Đạo nào cũng thế cả… cốt là cái linh thiêng của Mẫu”[4] Mẫu

trở thành người mẹ cho chở cho tất cả, an ủi, vỗ về họ Cũng chính vì vậy việcthờ Mẫu là lẽ tất yếu, là căn cốt của con người Thờ Mẫu là một tín ngưỡngđậm bản sắc văn hóa Việt

1.2 Văn hóa lịch sử( văn hóa làng xã, gia đình, dòng họ).

Sự đan bện giữa lịch sử và văn hóa- phong tục, đó là một đặc điểm nổi bậttrong tiểu thuyết của Nguyễn Xuân Khánh Bên cạnh văn hóa tâm linh, vănhóa lịch sử cũng được nhà văn vận dụng hết sức linh hoạt và thành công Lấybối cảnh giao thời sơ khởi cho sự tiếp xúc Đông- Tây ở Việt Nam làm bệ đỡ

cho việc khám phá quá khứ dân tộc, Mẫu thượng ngàn đã tiếp tục khẳng

định những đóng góp của Nguyễn Xuân Khánh ở khía cạnh lịch sử Lựa chọnđạo Mẫu làm lăng kính, Nguyễn Xuân Khánh đã để các nhân vật trong tácphẩm được bao bọc bởi niềm tin hồn nhiên vào một thế giới đa thần giáo, xuấtphát bởi chỗ được tiếp xúc thường xuyên với sự phồn thực phồn sinh củamảnh đất nhiệt đới Cũng có lẽ bởi tác giả muốn đi sâu vào nguồn cội của sứcsống Việt Nam, căn nguyên để người Việt Nam vượt lên mọi ách thống trịcủa thực dân

Mẫu thượng ngàn là cuốn tiểu thuyết về văn hóa- phong tục Việt Nam

được thể hiện qua cuộc sống và con người ở một vùng quê bán sơn địa Bắc

Bộ cuối thế kỉ 19, đầu thế kỉ 20 Trong bối cảnh Pháp xâm lược Việt Nam,đạo Phật suy tàn, đạo Khổng bị gạt bỏ, đạo Thiên chúa đang lan rộng, người

dân quê trở về với đạo Mẫu- một tôn giáo có từ ngàn đời Mẫu thượng ngàn

cũng là cuốn tiểu thuyết lịch sử xã hội về Hà Nội cuối thế kỉ 19, gắn với việcngười Pháp đánh thành Hà Nội lần thứ hai, việc xây Nhà thờ lớn, cuộc chiếncủa người Pháp với quân Cờ Đen… Tác phẩm đề cập đến vấn đề văn hóa lịch

sử hay chính là văn hóa làng xã, gia đình, dòng họ Đó là câu chuyện xoayquanh cuộc sống của người dân làng Cổ Đình, một làng quê Việt Nam cũngvới cây đa, giếng nước, sân đình, con người lam lũ, vất vả, cực nhọc với cuộcsống nông nghiệp đầy khó khăn Bắt đầu với hình ảnh cây đa đầu làng- mộtcây cổ thụ trứ danh, gốc to chục người ôm không xuể Nó là niềm kiêu hãnhcủa người dân Cổ Đình Làng Kẻ Đình có hội mùa xuân trên đền Mẫu, bắtđầu từ ngày mười một tháng ba Cũng như mọi nơi, lễ hội có lễ rước trước, lễ

mộc dục tức là tắm tượng của tướng công họ Đinh, chọi gà, đấu vật, đuathuyền, thi bắt chặt trong chum…, lên đồng, thờ Mẫu Ở đó còn có tục “trảiổ” rất riêng của dân Kẻ Đình Tục lệ cho phép trai gái yêu nhau, dù chưa cướixin, được phép tạo một chiếc giường tình, một ổ thơm tho, êm ái cho cuộcyêu đương của mình, trong một hang đá hoặc dưới một vòm cây nào đó trongrừng, cạnh núi Đùng Điều này được dân làng cho phép trong tháng ba, tháng

tư Cô gái nào có mang lúc trải ổ trong thời kì ấy được coi là rất may mắn.Cũng chính vì vậy mà nhân vật Điều trong truyện không phải ngẫu nhiên cốđợi Nhụ cho đến ngày hội, đến “mùa thiêng” này… Đó là nét văn hóa dângian được lưu giữ ở vùng quê Việt Nam thời kì bấy giờ Nó đầy nét chungnhưng cũng đậm đà cái riêng bản thể sâu sắc, li kì, hấp dẫn và ấn tượng

Lịch sử đầy biến động nhưng vẫn lưu giữ văn hóa làng xã, cộng đồng trongnhiều mối quan hệ Ở Cổ Đình có hai dòng họ Vũ Xuân và Đinh Công làdanh giá và nổi tiếng trong đình Họ Vũ Xuân phát về đường hào lý, giữnhiều chức vụ trong làng như: Chánh tổng, tiên chỉ, lý trưởng làng này đều

nằm trong tay họ Vũ “Vũ Xuân Cỏn, ngoài chức lý trưởng còn là trưởng họ

Vũ đời thứ hai mươi Trưởng họ đời thứ mười chín là Vũ Xuân Cảo, bố ông Cỏn Dưới ông Cảo còn có hai người em Ông em thứ nhất là Vũ Xuân Cao

đỗ tú tài nên dân làng vẫn gọi là ông tú Cao… Ông em thứ hai của ông Cảo

là Vũ Xuân Nhàn, chỉ làm nghề buôn bán thôi nhưng trước kia cũng học cả chữ nho, cả chữ quốc ngữ, dân làng coi trọng lên phong cho ông là ông kí Nhàn, mặc dù ông chưa làm thư kí bao giờ…”[4]

Gia đình họ Đinh là một gia đình bậc trung Họ Đinh Công nổi tiếng về

đường đỗ đạt và cả tính ương bướng “Thời vua Minh Mạng, có một khoa thi

mà cả ba cha con họ Đinh Công đỗ liền một lúc: một cử nhân, hai tú tài… Gần đây nhà ấy còn có ông cử Lê và ông đồ Tiết… Còn cái cá tính bướng bỉnh thì trong làng người ta vẫn đồn câu: cha Đốc, con Đề”[4]… Cụ Đinh

Công Trung sinh ra ba người con: ông Lễ, ông Tiết, ông Hiếu Ông Lễ làmquan huyện gì đó nhưng ở xa chẳng thấy về nhà bao giờ Ông Tiết sinh ra ôngChất và ông Phác Họ Đinh Công dù bị thất thế nhưng vẫn được dân làng kính

trọng: “ Ngày xưa ở làng này nhất Đinh nhì Vũ Còn ngày nay đã ngược lại

rồi Bây giờ nhất Vũ nhì Đinh Ông Lí Cỏn nói họ Đinh nhì là bởi ông còn kiêng nể cái quá khứ chói lọi của họ Đinh Suốt thời nhà Nguyễn, ở các triều vua Minh Mệnh, Thiệu Trị, Tự Đức, những chức xã quan như chánh tổng, lí trưởng luôn nằm trong tay họ Đinh Chẳng những ở cấp xã, họ Đinh còn có lúc “tam phụ tử tịnh đăng khoa”, họ còn làm quan ở huyện, ở tỉnh và ở cả triều đình Đỗ đại khoa thì họ Đinh chưa có, nhưng cử nhân, tú tài thì đời nào họ cũng đạt được Ngay như lúc này, họ Đinh đã suy vi mà họ vẫn còn có ông đồ Tiết, ông cử Lê, rồi cả cậu Tuấn học trường cao đẳng nữa”[4] Họ

Đinh suy vi nhưng dân làng vẫn kính trọng vì nể, bởi vì họ đi theo ông Đềông Đốc nên mới chịu thiệt thòi, bởi vì họ ghét Tây nên mới bị dìm xuống.Mỗi dòng họ lại có nhưng ưu thế nổi bật riêng với những đặc điểm riêng biệt.Những con người ấy là đại diện cho những giai cấp khác nhau của xã hội, chocác tầng bậc trong một gia đình lớn Bọn trẻ trong làng có câu vè về hai dònghọ:

“Họ Vũ làm chủ làng Đình

Họ Đinh mà rình cơm nguội”.

Và Điều đáp trả:

“Họ Vũ là cú là cáo

Họ Đinh là dinh ông nghè”.

Văn hóa làng xã còn được thể hiện trong những ghi chép gia phả dòng

họ Đó là sự cần mẫn dịch từ chữ nho sang chữ quốc ngữ của Huy trong dòng

họ Vũ Xuân: “Đã đến lúc phải viết lại, bổ sung thêm và chuyển thành chữ

quốc ngữ cho con cháu đều đọc được, hiểu được ngành trên chi dưới, hiểu

được thế thứ tôn ti, hiểu được công đức tổ tiên đã bao đời gây dựng”[4]

Ghi chép gia phả là một tục lệ có từ lâu đời trong gia đình người Việt Nó thểhiện sự coi trọng thứ bậc, tôn ti trật tự gia đình Nó cũng là nét đẹp mang tínhnhân văn cao cả, thể hiện truyền thống “uống nước nhớ nguồn”, ghi nhớ công

ơn của thế hệ sau với thế hệ đi trước, với tổ tiên ông bà Phải chăng đây cũngchính là một trong những nét văn hóa độc đáo của người dân Việt Nó in đậmbản sắc con người Việt Nam qua mọi thế hệ Cũng chính những nét văn hóalịch sử truyền thống này đã làm nên nét đẹp văn hóa- phong tục quê hương.1.3 Phong tục ma chay, tang lễ.

Mẫu thượng ngàn là sự dung hợp nhiều yếu tố căn bản trong đời sống

nông thôn Bắc Bộ cuối thế kỉ 19, đầu thế kỉ 20, trong đó không thể bỏ quaphong tục tang ma Phong tục ma chay, tang lễ cũng là một trong những yếu

tố thuộc văn hóa tâm linh được Nguyễn Xuân Khánh đưa vào tác phẩm rấtđộc đáo, hấp dẫn Dành một số lượng không nhỏ trang viết để miêu tả đámtang bà Cả( vợ Lí Cỏn) phải chăng cũng là một ngụ ý của tác giả khi mangđến cho người đọc những hiểu biết về phong tục tập quán của văn hóa nôngthôn Bắc Bộ Có cả các nghi lễ của một đám tang bình thường và những tục lệ

phức tạp của một đám “trùng tang”: “Cháu Ly ẩn tuổi mẹ nó, hai mẹ con sinh

cùng giờ, chết cùng giờ Hai mẹ con lại chỉ chết cách nhau một tháng Đúng

là trùng tang rồi ông ạ Đấy là chưa kể cụ tổ nhà mình cũng mới chết Rồi cậu út bên nhà ngoại con đang bị ốm”[4 540] Theo quan niệm của dân gian

trùng tang rất đáng sợ, nếu không ma chay cẩn thận sẽ còn nhiều người trongdòng họ bị thần chết bắt Cũng chính vì vậy ông Lí cẩn thận nhờ mấy ngườibấm quẻ để xem giờ nhập quan, giờ phát tang, ngày giờ chôn cất… Mọingười đều lo sợ, không ai nói gì nhưng người ta cứ lằng lặng mà làm như thể

sợ thần trùng hiện ra ngay trước mặt Người ta phải “thản nhiên” coi như mộtđám tang bình thường để cố đánh lừa thứ ma ác, đánh lừa lão thần trùng quỷ

quyệt: “ Người ta sống ở làng,sống với họ tộc, anh em, cô dì chú bác; ai có

thể dám bất cần, dám làm điều gì trái với tình cảm của mọi người Ngay cả

cụ tú Cao, một người đức cao vọng trọng, cụ cũng không dám đi ngược với tục lệ Nhỡ ra có chuyện gì, cụ làm sao gánh nổi trách nhiệm”[4 541]

Tang lễ được tiến hành một cách chu đáo, gọn gẽ Cái Thắm tự tay đunnước ngũ vị hương làm lễ mộc dục lau rửa bà Cả rồi thay quần áo mới cho bàtươm tất Thầy phù thủy làm lễ phạt mộc, yểm bùa Sau đó, lễ phạm hàmđược tiến hành, nó thật thảm thương vô cùng đối với người chết trùng tang:

“Ở trường hợp chết bình thường người ta dùng ba đồng đã mài sáng loáng và

một bát gạo Người hộ tang hộ ba lần: sơ hàm, tái hàm, tam hàm Mỗi lần hô, người ta bỏ vào miệng người chết một đồng chinh và một thìa gạo Riêng ở trường hợp này, vì chị cả Cỏn chết trùng tang người ta không dùng đồng chinh và gạo Vật bỏ vào miệng người chết lúc này là một nắm kim nhọn hoắt… Sau đó, ông lấy kim khâu, chỉ chắc, khâu kín hai môi người chết lại…”[4 453] Tiếp đến người ta làm lễ khâm niệm cho bà Cả Người ta dùng

những tệp giấy bản kê đầu, chèn đầu, rồi bó người chết bằng những tấm vảiliệm dài Đối với người chết trùng tang, lễ khâm liệm thật ghê sợ bởi vì chếttrùng tang là rất độc, không làm theo đúng tục lệ sẽ làm chết người khác trong

họ tộc: “ Cái kẻ ác gây ra tang tóc ấy chính là thần Trùng Đó là một ác thần.

Nó thường biến thành một con rắn đến mộ người chết trùng, rồi nằm cạnh xác chết Nó đe dọa vong linh người chết, hành hạ, tra khảo xác chết Nó buộc người chết phải khai ra tên họ, ngày sinh tháng đẻ của những người thân còn sống, để rồi sẽ về bắt tiếp những người đó Trường hợp này phải bỏ kim vào mồm và khâu miệng lại… Nhỡ ra người chết bị thần trùng tra khảo đau quá, cũng không có thể há miệng ra mà khai với vị ác thần những điều mình biết”[4 544]

Trong đám tang cũng diễn ra mọi nghi lễ của một đám ma bình thường,

có kèn nhạc, có cúng vái, có đáp lễ, có lễ chuyển cữu rồi cũng có nhữngngười “thi khóc”: cháu khóc cô, con khóc mẹ, chị khóc em, chồng khóc vợ…

Người khóc thường là đàn bà, tóc xõa rũ rượi, nức nở khóc: “Tiếng khóc là

những lời kể lể về tính nết hiền thục, hay lam hay làm, rồi những kỉ niệm với người đã khuất…”[4 549] Hai bố con Trịnh Huyền phụ giúp việc hát và thổi

kèn làm cho đám ma thêm trang nghiêm, long trọng Rồi ngày hôm sau, người

ta tiến hành việc đưa đám lúc mặt trời mọc: “Đây là cuộc đánh lừa thần

Trùng có tính toán rất kĩ lưỡng, tính cả đường đi lối về… Con đường phải ngoắt ngoéo, rắc rối, bất ngờ Bảo rằng để cho hồn mà khó nhận ra đường,

sẽ quên mất lối, kẻo lại dẫn thần Trùng quay trở về nhà… Khi ra ngoài đồng, bốn chàng trai lực lưỡng cầm bốn hình nộm gọi là bốn ông phương tướng dẫn đầu…Thần hổ tức thầy phù thủy cầm hương, đọc chú, khử tà, yểm bùa…

để đuổi lũ ma quỷ tránh xa khỏi nơi đây”[4 553]

Như vậy, những trang viết về đám ma bà Cỏn trong Mẫu thượng ngàn

là những trang viết công phu, hiểu biết về phong tục trong sự liên tưởng, tàinăng của người cầm bút Phải có được những trải nghiệm, những kiến thứcthâm sâu tác giả mới có thể miêu tả về đám tang một cách sinh động, li kì vàhấp dẫn đến vậy

Chương 2: Mẫu tính và hình tượng người phụ nữ trong

tiểu thuyết Mẫu thượng ngàn.

GS G.N.Pospelop trong cuốn Dẫn luận nghiên cứu văn học cho rằng:

“ Hình tượng không đơn giản chỉ là sự phản ánh riêng biệt của cuộc sống vào

ý thức con người mà là sự tái hiện một hình tượng đã được nghệ sĩ phản ánh

và ý thức bằng các phương tiện và kí hiệu vật chất nhất định bằng lời nói, nét mặt, động tác, đường nét, âm thanh, màu sắc”[8]… Hình tượng về con người

là sự miêu tả một nhân vật riêng biệt với nhiều đặc điểm của con người đó vàmiêu tả chi tiết cuộc sống xung quanh anh ta

Trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học (Lê Bá Hán chủ biên) hình

tượng nhân vật được định nghĩa như sau: “Hình tượng nghệ thuật chính là

các khách thể đời sống được nghệ sĩ tái hiện một cách sang tạo trong những tác phẩm nghệ thuật… Hình tượng nghệ thuật tái hiện đời sống nhưng không phải là sao chép y nguyên những hình tượng có thật mà là tái hiện có chọn lọc, sáng tạo thông qua trí tượng và tài năng của nghệ sĩ Người đọc không chỉ thưởng thức bức tranh hiện thực mà còn thưởng thức cả nét vẽ, sắc màu,

nụ cười, sự suy tư ẩn trong bức tranh ấy”[3].

Chính tác giả Nguyễn Xuân Khánh cũng đã nói: “tiểu thuyết là một câu

chuyện bịa đặt nhưng nó thật hơn cả sự thật, sự thật trong tiểu thuyết phải luôn cao hơn sự thật ngoài đời Có như vậy người đọc mới muốn đọc Viết tiểu thuyết ở ý nghĩa cao nhất không phải thuần túy là việc chép lại các mảnh

đời mà ta đã gặp” Vì thế các nhân vật nữ trong Mẫu thượng ngàn là cả sự

dày công sáng tạo hư cấu, tưởng tượng của Nguyễn Xuân Khánh Khi trả lời

các phóng viên, tác giả đã tiết lộ: “ đó là bắt nguồn từ những người đàn bà ở

làng tôi thủa xưa, làng Kẻ Nòi, Cổ Nhuế…Bà Tổ Cô bí ẩn trong truyện chính

là cụ tôi, bà Ba Váy chính là chị họ tôi, bà mõ khốn khổ là hàng xóm gia đình tôi”… Mặc dù hầu hết các nhân vật nữ đều xuất phát từ những hình mẫu

ngoài đời nhưng Nguyễn Xuân Khánh không sao chép y nguyên những hìnhtượng có thật mà ông đã tái hiện có chọn lọc, sáng tạo thông qua trí tưởng và

tài năng của mình khiến cho các nhân vật nữ hiện lên đẹp và hấp dẫn lạthường

2.1 Người phụ nữ trong đời sống thường nhật.

Để xây dựng hình tượng nhân vật, các nhà văn không bao giờ tách rờinhân vật với hoàn cảnh Hoàn cảnh là điều kiện, là môi trường để nhân vậtxuất hiện, nhân vật bộc lộ tính cách Cũng theo mạch chảy của chủ nghĩahiện thực ấy, Nguyễn Xuân Khánh đã vận dụng tư duy lịch sử- cụ thể, đặt conngười trong những hoàn cảnh xã hội cụ thể để rồi qua đó triển khai tính cách.Ngòi bút Nguyễn Xuân Khánh đã tỏ ra khá điêu luyện trong việc tạo dựng cáchoàn cảnh, những biến đổi và phát triển không ngừng của hoàn cảnh Qua đó,hình ảnh, tính cách các nhân vật nữ thể hiện ở mức rõ nhất, cao nhất Mặc dùkhông chú tâm vào miêu tả những người phụ nữ trong hoàn cảnh đời sốngthường nhật, song với những gì tác giả đã miêu tả, hình ảnh những người phụ

nữ làng Cổ Đình cũng hiện lên tần tảo, chịu thương chịu khó, phục tùngchồng, yêu thương con… như biết bao người phụ nữ khác

Đầu tiên là nhân vật Nhụ Ngày Nhụ mới cùng ông Huyền về quêhương, cô mới mười ba, mười bốn tuổi Nhụ ít nói nhưng đã nói thì giọng ríuran làm nhà bừng lên tươi tắn, ngôi nhà thênh thang của ông Tiết bỗng ấmhẳn lên Nhụ là người nhanh nhẹn, tháo vát, chỉ mới về nhà chưa được nửatháng cô đã biết hết tình hình gia đình mới Mọi sự khéo léo nết na của mộtngười phụ nữ thuần Việt đều có ở Nhụ Không ai có thể từ chối nổi nhữngtích nước ngọt ngào, thơm mùi hoa nhài của Nhụ, những món cơm cô tự nấu,đặc biệt là tiếng hát trong trẻo của Nhụ, ríu rít như tiếng chim họa mi

Rồi ngay cả bà Ba Váy, vợ Lí Cỏn cũng được miêu tả với những côngviệc đồng áng hết sức bình thường của một người nông dân thuần phác.Không yêu chồng nhưng khi chồng ốm đau người phụ nữ ấy vẫn hết lòngchăm sóc, tình nghĩa vợ chồng vẫn luôn được khắc sâu trong người phụ nữ

ấy Về làm vợ ba Lí Cỏn, bà Váy biết rõ thân phận mình, luôn kính trọng bà

cả, bà hai, không dám chiếm đoạt chồng làm của riêng, tự biết mình “như thứcủa ăn vụng” Nhờ đó mà giữ được gia đình luôn trong ấm ngoài êm Bà cởi

mở, chan hòa, giúp đỡ những người phụ nữ khác, kể cả bà mõ Pháo Lí Cỏnnhiều lần cảnh cáo bà, cấm bà qua lại “thậm thụt” nhiều với người phụ nữ ấynhưng dường như sự cởi mở, giúp đỡ người khác đã trở thành căn cốt của bàVáy

Nhân vật mõ Pháo hiện lên trong tác phẩm là con người chân chất,thông minh và có một tấm lòng đôn hậu Dù làm mõ làng nhưng mụ Pháo vẫnđược mọi người yêu quý bởi sự tận tâm, tận lực với công việc của làng Ngàylàng bị trận dịch tả, mụ Pháo chuyên phải làm công việc rửa ráy, thay quần áokhâm liệm cho người chết Làm công việc ấy có thể bị lây bệnh bất cứ lúc nàonhưng mụ đâu có sợ Mụ lấy hết sức nhiệt tình của mình để giúp đỡ mọingười Khi mụ Pháo mất , cô Hoa, một người con gái tuyệt đẹp cũng đảmđương công việc cũ của mẹ, rột việc nhà cửa , việc chăm sóc ông họ hiếu…

Có thể thấy Nguyễn Xuân Khánh không quá đi sâu vào miêu tả đờisống thường nhật của những người phụ nữ nhưng chỉ qua một vài nét khắchọa ta cũng thấy toát lên được hình ảnh những người phụ nữ với những nétđẹp truyền thống của người phụ nữ Việt Nam: đảm đang, chăm chỉ, chịuthương chịu khó Tuy nhiên đằng sau đời sống lao động thường nhật ấy là cảmột sự sống sống động, hấp dẫn, cuồng nhiệt, mê say của những người phụ

nữ trong đời sống phồn thực

2.2 Người phụ nữ trong đời sống phồn thực.

Tín ngưỡng phồn thực là một hiện tượng tôn giáo phổ biến trong đờisống nhân loại thủa xa xưa Ở Việt Nam tín ngưỡng phồn thực phát triển từsớm Nó được thể hiện trước hết ở tục thờ sinh thực khí qua câu chuyện ôngĐùng bà Đà Nhưng sâu xa của tín ngưỡng phồn thực chính là tục thờ mẹ Từ

thủa khai thiên lập địa, trời đã được coi là cha, đất được coi là mẹ Mẹ đấtsinh ra muôn loài… Việc thờ Mẫu là sự đồng nhất của tư duy nguyên thủytính phồn thực của đất đai và tính phồn thực của người đàn bà Vì thế chúng

ta không thấy có gì là khó hiểu khi viết về Mẫu thượng ngàn, Nguyễn Xuân

Khánh đã nói đến rất nhiều về phồn thực và đặc biệt là hình ảnh người phụ

nữ trong đời sống phồn thực Bởi vậy khi xây dựng các nhân vật nữ trong

Mẫu thượng ngàn thì những người phụ nữ mà Nguyễn Xuân Khánh xây

dựng cũng không nằm ngoài quy luật đó Ngay từ ngoại hình của họ đã toátlên, đã hứa hẹn một đời sống phồn thực thật mãnh liệt sau đó

Nguyễn Xuân Khánh đã miêu tả về ngoại hình bà Ba Váy: “Đó là

người đàn bà có sắc đẹp lồ lộ ai trông cũng thấy ngay Một cái đẹp của sức sống Một cái đẹp của da thịt mỡ màng Người bà ấy trắng lắm Con mắt đen long lánh Đôi lông mày nằm ngang như hai nét mực tàu vẽ trên khuôn mặt tròn vành vạnh Mớ tóc vấn khăn trên đầu cũng đen mượt Ở bà ta những chỗ nào da thịt hở ra cũng thấy ngồn ngộn ngọt ngào”[4 57] Vẻ đẹp của bà Ba

Váy là vẻ đẹo rất đời thường nhưng mơn mởn, dạt dào sức sống Vẻ đẹp ấy

khiến lão Lí Cỏn đã phải thú thực “ tôi khoái bà ở cái mặt xinh xinh đôn hậu,

khoái ở cái nàn da trắng bóc, trắng nhẽ nhại, trắng hồng hào… Ôi chao sao

da thịt bà vừa ấm ấp vừa mát rượi mà lại thơm tho… Lão mê mẩn khi nhìn thấy đôi bầu vú rất to lúc nào cũng căng mượt”[4 576].

Bà Váy là thế, cô Mùi cũng được miêu tả bằng sự khỏe khoắn, hấp dẫn:

“ So với người Việt ta, cô Mùi là một người đàn bà cao lớn Tuy cao nhưng

dáng người cân đối, đôi vú nở nang Eo thon nhỏ Đôi mông nở đều chắc nịch hứa hẹn sự đông đàn dài lũ”[4 356] Dưới những nét vẽ tài tình của tác giả,

hình ảnh cô Mùi vừa có vẻ đẹp cao lớn của người Tây, vừa có sự thấm đẫmchắc nịch của người ta Cô Mùi là hiện thân cho vẻ đẹp của người phụ nữ cósức sống dồi dào, tràn trề , bất tận

Khi hướng ngòi bút sang miêu tả cô Hoa, Nguyễn Xuân Khánh lại sử

dụng những nét vẽ thật mảnh mai, mềm mại: “Cô gái nõn nà tràn đầy sưc

sống, quê nhưng những đường nét mềm mại chẳng có chút thô kệch Động tác bàn tay và thân hình cô uyển chuyển sinh động”[4 489] Để làm nổi bật lên

vẻ đẹp, sức sống tiềm tàng mãnh liệt của người phụ nữ, ngòi bút NguyễnXuân Khánh thường dừng lại rất lâu để miêu tả tỉ mỉ, tinh tế vẻ đẹp nằm trên

đôi mắt, trên nụ cười, trên thân thể của những người phụ nữ “Cô Hoa xinh

đẹp lạ thường Trông thấy cô đã thấy ngay nụ cười trên môi… Hoa là người

mà hễ có mặt ở đâu là nơi ấy tươi tắn hẳn lên Hình như cái giọng dịu dàng của cô, cái dáng thảnh thơi của cô cũng có sức lây truyền lan tỏa”[4 650].

Lần lượt từng người phụ nữ mà tác giả miêu tả là mỗi vẻ đẹp khácnhau Không mang vẻ đẹp lồ lộ như bà Ba Váy, cô Mùi, bà Tổ Cô thủa còn

con gái lại mang một vẻ đẹp đằm thắm đài các: “Thuở con gái bà đẹp lắm,

thắt đáy lưng ong, khuôn mặt trái xoan, mi thanh mục tú, chẳng cần trang điểm cũng đẹp nõn nà… Đặc biệt cái dáng của bà, nó sang trọng làm sao, cao quý làm sao Cả chân tay cũng đẹp, những ngón tay dài búp măng, lấp ló dưới chiếc váy sồi đen nhánh là hai bàn chân xinh xinh gót lúc nào cũng đỏ như son Tất cả con người như một đóa hoa tươi”[4 267].

Với Nhụ, để miêu tả một cô gái ở độ tuổi mười ba, mười bốn, NguyễnXuân Khánh lại có lối miêu tả khác: “chum chum núm cau” Một câu đắt địa

đã làm toát lên vẻ đẹp của người con gái vừa bước vào tuổi dậy thì Còn gìdồi dào hơn sức sống của người con gái ở độ tuổi này Cũng chính bởi thếchẳng bao lâu sau đôi vú “chum chúm núm cau” của Nhụ đã “bằng quả táorồi”, rồi cả cái thân hình lẳn chắc mới chớm nở của cô bé nữa Tất cả đều toátlên một cái gì đó mơn mởn đang nảy nở, đang dâng trào, tràn trề sức sống

Ngay cả mụ mõ Pháo cũng được Nguyễn Xuân Khánh miêu tả thật đẹp:

“Phải nói mụ Pháo là người có duyên, mụ chẳng đẹp nhưng có duyên… Mụ ở

đâu là chỗ đó sinh động tươi tắn hẳn lên Nhìn cái gương mặt ấy người ta chẳng muốn thù hằn mà chỉ muốn tin cậy… Mắt mụ đen lay láy và hiền hậu như chứa ẩn một sự thông minh, một tấm lòng đôn hậu Ít nói nhưng có thể hiểu được những điều người ta không nói Biết cười khi người khác cười, biết

im lặng khi người khác cần sự cộng cảm Nói nhiều bằng vẻ mặt, ánh mắt, thậm chí bằng một khóe môi…”[4] Cũng như mọi người đàn bà khác ở Cổ

Đình, mụ Pháo cũng thắt đáy lưng ong, xắn váy quai cồng, cũng lam làmkhông nghỉ, cũng phốp pháp hừng hực sức sống của trời đất

Đọc cả thiên truyện, dường như bao nhiêu người phụ nữ là bấy nhiêu

vẻ đẹp, ai cũng đẹp và mỗi người đẹp một vẻ riêng không lặp Từ người phụ

nữ cao quý được cả làng tôn sung là bà Tổ Cô đến bà Mùi, bà Váy, cô Hoa,Nhụ… cho đến những người phụ nữ ở dưới đáy xã hội như mụ mõ Pháo Tất

cả đều đẹp, đầy đặn căng tròn, tràn trề sức sống Họ hiện lên đẹp hơn, quyễn

rũ hơn khi đặt trong bối cảnh nền văn hóa phồn thực của dân tộc Viết về đềtài này, trước Nguyễn Xuân Khánh đã có rất nhiều người đề cập đến Nguyễn

Du từng miêu tả vẻ đẹp Thúy Kiều:

“Rõ ràng trong ngọc trắng ngà Dày dày sẵn đúc một tòa thiên nhiên”.

(Truyện Kiều).

Ở Mẫu thượng ngàn của Nguyễn Xuân Khánh, ông không ngần ngại,

không tiếc lời khi miêu tả vẻ đẹp phồn thực một cách sinh động hấp dẫnnhững cuộc giao hoan ân ái nam nữ để người đọc đều phải thừa nhận sứcsống tiềm tang, bí ẩn của người phụ nữ Cổ Đình nói riêng và những ngườiphụ nữ Việt Nam nói chung

Miêu tả về đêm động phòng của Mùi và Hai Tẻo( người chồng thứ nhấtcủa cô), tác giả đã sử dụng những ngôn từ thật sống động, táo bạo, phàm tục:

“Nó lột trần Mùi ra rồi nếm náp từng mẩu da, mẩu thịt của cô gái Nó cắn,

nó nhằn vào cổ, vào nách, vào bụng Mùi để kích thích cho da thịt cô gái bừng thức dậy… nó biết gục mặt vào giữa hõm hai bầu vú, rồi ép hai bầu vú vào hai bên má nó, để cái hương trinh nữ tỏa ra, để nó hít hà ngửi hưởng cái hương thơm lạ lung của các cô gái đồng trinh Cái thư hương ngan ngát, man mác, ngầy ngậy, hăng hắc dịu dàng mà lại hiếm hoi…” [4.248] Sau một

tháng, Hai Tẻo đã phải chuyển từ thế chủ động sang thế bị động Không còn

“to xác”, “ngây ngô” bị động như đêm động phòng Giờ đây “người đàn bà

trong cô gái trẻ đã thức dậy Và, vốn có thân hình phì nhiêu, và khi người đàn bà thức dậy, thì tiềm lực của cô ta là vô cùng mãnh liệt… một tinh lực ngút ngàn”[4 248] Bao cuồng nhiệt đam mê của cuộc giao hoan đã được tác

giả mô tả lại thật tài tình, khéo léo Ở đó, Mùi là một cô gái có sức cuốn hútmãnh liệt, mê hồn, cô có một mùi thơm riêng biệt của đàn bà, hai bầu vú căngtròn, nóng hổi Tất cả đều rất thực rất tình Nhưng cái tuyệt nhất ở người đàn

bà này không phải là ở đó mà là ở sức mạnh ẩn chứa bên trong đang dần nảy

nở: “Lúc đầu cô gái chỉ cho, gã trai kia chỉ nhận Nhưng nhận mãi sẽ biến

thành mất và mất mãi sẽ biến thành được, bởi lẽ đơn giản là con thú hoang trong cô đã thức giấc… Mới đầu anh con trai đòi, cô gái không muốn cho nhưng đành phải cho Tiếp đó, cô cứ nhường, cứ chiều, cuối cùng chiều mãi thành thói quen thành sự đòi hỏi Cô con gái hoàn toàn ngây thơ, chỉ sau vài tháng, liền trở thành một con cái thuần thục Khi đó nó tham chẳng kém, lắm lúc thành tham vô độ”[4 249] Sau khi Hai Tẻo chết, sức mạnh ấy tưởng như

mất theo Nhưng không, nó đã trở thành căn cốt của người đàn bà này, sẽchẳng bao giờ nó mất đi được mà chỉ đợi lúc thích hợp là trào dâng Đến cuộctình với Philippe(người chồng thứ hai), hắn ta đã phát hiện ra bí mật tuyệt

diệu ẩn trong con người Mùi: “Cô ta đầy đặn quá, cô ta mát mẻ quá Cô ta

mạnh mẽ quá, cô dư thừa sinh lực, cô lắm chất đàn bà, như một hồ nước ấm

áp sâu vời vợi không cùng Mùi nhấn chìm Philippe vào bể ái ân không bao

giờ cạn… Philippe nhắm mắt lại để khoan khoái hít hà tiếp nhận cái mùi hăng hắc ngầy ngậy từ người Mùi tỏa ra Da thịt Mùi thì thơm Hố nách Mùi thì ngầy ngậy Mớ tóc dài thì ngan ngát hắc Vú của Mùi thì thơm và ngọt Bụng của Mùi là tổng hợp của những mùi vị đó, thêm vào cái ngai ngái nồng nàn, mời gọi âu yếm”[4 383] Nguyễn Xuân Khánh đã rất tài tình khi miêu tả

hình ảnh cô Mùi đầy khao khát đam mê “từ người đàn bà hờ hững đêm nay

nàng bỗng đằm thắm không ngờ Đôi cánh tay ngày xưa lơi lỏng đêm nay nó làm cho Philippe ngạt thở”[4 383] Người đàn bà như lột xác thành con

người khác, biến hóa như có phép tiên Tưởng như cô mãi là người thụ độngnhưng hóa ra cô lại thành người chủ động Sự chủ động ấy không phải bằngnhững chuyển động thân xác mà là sự chuyển động thầm kín Từ bên trong,tất cả nội tạng của cô Mùi đang thức dậy Chúng nhịp nhàng nhịp nhàngchuyển động làm cho Philippe lặng im run rẩy để lắng nghe, để tận hưởng

cảm nhận kì lạ mà chưa bao giờ gặp Ấm áp hơn, mãnh liệt hơn là “sự co giật

bên trong ấy của nàng như một dòng điện truyền vào trong thẳm sâu hắn một năng lượng cực mạnh làm hắn không tự chủ được, làm hắn run bần bật Sự khoái cảm làm cho hắn mê đi, kêu lên và như tê liệt”[4] Với sự quyến rũ mê

hồn ấy, Mùi như một đóa hoa đêm mà hương thơm của đóa hoa ấy “vừa hăng

hắc, vừa ngai ngái nồng nàn, thứ hương chẳng thấy ở một loài hoa nào nhưng rất ngây ngất dễ chịu”[4 384] Mùi ẩn chứa bên trong mình một sức

sống, một sức quyễn rũ mà ít ai có được

Với những nét vẽ rất gợi cảm về bà Ba Váy, Nguyễn Xuân Khánhnhằm ngụ ý tạo tâm lí trước cho người đọc về một bà Ba Váy cuồng nhiệt,nóng bỏng trong quan hệ yêu đương Khi còn con gái, trong mùa “trải ổ” năm

ấy: “ Trong cái ổ rơm thơm phức, Phác lần đầu tiên trông thấy đôi mắt đẫm

trăng long lanh hau háu của Váy Cô gái mũm mĩm ấy có được ai dạy bảo gì đâu sao mà cô đằm thắm đến thế, sao mà cô đàn bà đến thế, sao mà cô ngọt

ngào đến thế… Rồ dại và điên cuồng, họ tan biến trong nhau để đến khi an bình trở lại ông Huyền mới biết tai mình đã chảy máu Thần hoan lạc hay chính cô ấy đã cắn rách tai Huyền”[4 60] Vừa miêu tả độc đáo, sử dụng

những từ ngữ rất đắt, vừa có những lời nhận xét rất tinh tế, tác giả đã khắchọa được một bà Ba Váy với sự “rồ dại điên cuồng”, mãnh liệt đến ngỡngàng Với cái bản năng tiềm tàng đó, sau khi bị bắt buộc lấy Lí Cỏn bà vẫnsinh liền tù tì năm đứa con mà đứa nào cũng xinh đẹp khỏe mạnh Vốn yêuPhác, nhưng vì Phác đi tham gia khởi nghĩa rồi phải chạy trốn nên bà Váyđành lòng lấy Lí Cỏn Tuy nhiên bà Ba Váy không hề mang tâm lí của mộtngười phụ nữ an phận thủ thường, bà vẫn luôn khao khát, vẫn luôn có mộttình cảm không thỏa mãn Mối tình xa xưa từ thuở con gái vẫn để lại trong

con người bà dư vị ngọt ngào không nguôi: “Đừng tưởng thời gian đã xóa

nhòa nó hẳn… Không, nó vẫn còn đấy… Nó vẫn như ở trước mắt tôi… Điều sâu kín mà tôi không thể thốt lên lời… Đừng tưởng một người đàn bà nghèo khổ, dốt nát, quê mùa như tôi chẳng có tình cảm gì… Tôi như cánh đồng hạn lâu ngày… Nó chỉ chờ một cơn mưa”[4 528] Và rồi cuối cùng “cơn mưa” ấy

cũng đến Ông Phác trở về với một cái tên mới và khuôn mặt dị dạng Thếnhưng tình yêu vẫn giúp bà Ba Váy nhận ra ông Họ gặp nhau và nồng nhiệt

với nhau: “ Họ trao cho nhau cả mấy chục năm nhớ thương, mấy chục năm

buồn tủi… Lúc này ngỡ như một giấc mơ kì diệu, họ đang quấn quýt lấy nhau Người đàn bà mới ba mươi lăm tuổi, cái tuổi đẹp nhất của đời người, cái tuổi của thứ quả chín đến độ, nó ngọt ngào lạ thường Hổn hển, đắm đuối, họ bám chặt lấy nhau, cứ như thể sợ lại đánh mất một lần nữa cái thứ quý báu mà mấy chục năm trời qua số phận đã cướp mất của họ”[4 410]

Đam mê trong tình yêu như vậy nhưng khi làng Cổ Đình trở thành nạnnhân của trận dịch tả, bà Ba Váy vẫn không quên trách nhiệm và bổn phậncủa một người vợ Trận dịch tả đã giết chết gần trăm mạng người, vậy mà vẫn

không thể giết chết được sức sống tiềm tàng của những người phụ nữ Ngượclại, người đàn bà ấy còn đủ sức cứu Lí Cỏn, đưa Lí Cỏn từ cõi chết trở về:

“Người ta bảo sữa còn tốt hơn cháo Mà sữa thì lúc nào tôi chẳng có Ừ lão

đã muốn thì đây cho Tôi liền leo lên giường, tốc yếm lên để lộ đôi bầu vú Tôi ngồi xếp bằng, nâng đầu lão nghếch lên lòng mình, sau đó áp bầu vú vòa mặt lão Cái vú mềm mại và bóng mượt của tôi như có cách gọi riêng của nó Cái của tôi nó mềm mại, nó ấm áp, nó ngọt ngào… Nó mềm lắm mà, nó hiền lắm mà”[4 577] Chỉ có người phụ nữ như bà Ba Váy mới có cách cứu chồng

tuyệt vời như vậy Dòng sữa nóng ấm, ngọt ngào đã mang lại nguồn sống,nguồn sức mạnh mới cho Lí Cỏn, cứu lão thoát khỏi miệng tử thần Bà Váycho chồng bú sữa cũng như một hình thức truyền cho chồng nguồn sức sống

kì diệu của mình, của người phụ nữ

Nếu bà Ba Váy dùng dòng sữa tinh khiết của mình để cứu sống chồngthì bà Tổ Cô lại có cách cứu chồng khác Trước kia, khi còn là vợ ông cửKhiêm, tình yêu của những người nho nhã chỉ dừng lại ở một chừng mực nhấtđịnh, sự quan tâm chỉ trong khuôn phép Đến người chồng thứ hai, bà Tổ Cô

đã cho người đọc thấy được sức sống ngút ngàn, tình yêu mãnh liệt của mộtngười phụ nữ đam mê Ông Cam trước đây từng bị tra tấn dã man, hai quả cà

bị teo hết Thế nhưng bà đã cứu vớt ông, đưa ông trở về với đúng nghĩa một

người đàn ông: “ Hằng đêm, bà bế đầu ông lên, cho ông bú như mẹ cho con

bú Rồi một tay bà xoa vào lưng ông, tay kia bà kéo cái chim ra Đau đấy, nhưng có cái vú bú, và có cái tay xoa lưng ông cũng đỡ đau phần nào… Cứ như thế, mỗi ngày một ít, cuối cùng con chim chui hẳn ra Và thế là ông Cam khỏi bệnh”[4 307] Không phải là mẹ nhưng thực chất bà như đã sinh ra ông

một lần nữa Bà Tổ Cô đã làm được một việc to lớn mà có lẽ mọi người đềuphải bó tay Phải chăng có một sức mạnh, sức hấp dẫn mê hồn nào đó ẩn sâutrong người phụ nữ tuyệt diệu ấy?

Rồi ngay như người phụ nữ bị xếp vào hạng tận cùng của làng Cổ Đình

là mõ Pháo cũng có một đời sống phồn thực đầy hấp dẫn Chồng và hai đứacon chết nốt, mụ mõ Pháo chỉ còn một thân một mình Mụ trở nên rồ dại, điênđiên Ông Hộ Hiếu đã cứu giúp mụ Hai tâm hồn cô đơn, lẻ loi đã đến vơi

nhau đầy ân ái đam mê như bao người: “ Đêm nay trăng giàn giụa trong ngôi

chùa đổ Ánh trăng làm cho mắt chị ba Pháo long lanh Ánh trăng làm cho thân hình chị như biến thành ngọc, thành ngà.Đôi vú trắng hơn Chị ba Pháo cầm tay ông, dẫn dắt ông đi vào cõi mê hồn mà hình như ông chẳng bao giờ biết tới Ông nâng niu bộ ngực ngọc ngà… Ôi sao mà mĩ miều! Ông phù thủy gầy còm bò trên bụng người đàn bà… Hai sinh linh côi cút ngẫu nhiên lại phối kết với nhau… cho hết và nhận hết… Người đàn ông khóc trên bụng người đàn bà…”[4 235] Hai con người bất hạnh đã đến với nhau đầy xúc

động Cũng chính nhờ cái hạnh phúc bất ngờ ấy mà họ mới có thể tiếp tụcbước đi trên con đường đầy gian nan phía trước Cả hai đều hạnh phúc Với

mõ Pháo, đó là thứ hạnh phúc giao hoan mà trước kia người chồng cũ khôngmang lại cho chị Ông Hộ Hiếu cũng hạnh phúc, thứ hạnh phúc của một ngườiđàn ông lần đầu tiên có được sự yêu thương Mõ Pháo hết sức nhẹ nhàng, hếtsức âu yếm ông, vuốt ve ông, vỗ về ông làm cho người đàn ông tưởng nhưchẳng hề biết khóc ấy, tưởng như chẳng hề hiểu nổi ấy bỗng nức nở,tan chảy,trở nên bé nhỏ trong vòng tay người đàn bà Phải chăng người phụ nữ ấy cómột sức quyễn rũ mãnh liệt bên trong?

Không quá táo bạo như những người đàn bà ở trên, nhưng ở Nhụ vẫntoát lên một nguồn sinh lực tươi trẻ, phơi phới Khi Nhụ quay lưng lại cởichiếc áo ướt, tấm lưng trắng muốt vẫn còn những giọt nước dư đọng sáng

long lanh trong ánh trăng đã khiến Điều không thể cầm lòng được nữa: “Hắn

ôm lấy cô, và bế cô lên mặc cho cô vùng vẫy Rồi hắn đặt cô nằm lên thuyền, lật chiếc yếm hồng để cho ánh trăng tràn rụa trên khắp người cô Và lần này

hắn cuồng dại hơn, hắn sấn sổ đến đôi nhũ hoa…”[4 639] Mặc dù còn rất

trẻ nhưng Nhụ luôn ý thức được vai trò làm vợ của mình Bệnh dịch tả tưởngnhư đã cướp đi Điều, ngay cả ông Hộ Hiếu cao tay cũng không làm gì được

để cứu Điều, thế mà người con gái ấy lại làm được một điều phi thường.Không ai bảo, chẳng ai dạy, vậy mà Nhụ khóc Điều thật thảm thương Nhụdùng tiếng hát trong trẻo của mình để ru hồn người chồng tội nghiệp Rồi Nhụ

mơ, trong giấc mơ Nhụ đã đấu tranh với con chó vàng yêu tinh ở âm phủ.Nhụ chạy thật nhanh, nhanh hơn cả Điều, cô nắm lấy bàn tay lạnh như băngcủa Điều mà chạy phăng phăng Cô quyết không chịu bị bắt, quyết không dờitay Điều, quyết giật lại tay Điều từ tay thần chết Cuối cùng điều kì diệu đãxảy ra Điều sống lại, không biết là do một phép màu nhiệm nào hay do tìnhyêu, do sức mạnh của Nhụ Nhụ kéo tay Điều vào ngực mình Cô muốn dùng

cả đôi vú xinh xinh ấm áp của mình, thứ báu vật mà Điều rất thích để giữ lạimạng sống cho Điều Khi bàn tay anh chạm vào chiếc vú căng mẩy ấm áp đó,Nhụ thấy đôi mắt anh sáng rực lên Nhụ cứu sống chồng như vậy Có lẽ liềuthuốc chính của lần chữa bệnh này là tình yêu, là nguồn sức mạnh tiềm tàng

ẩn chứa trong người con gái bé nhỏ này

Tất cả những người phụ nữ ấy, mỗi người một vẻ nhưng đều đẹp, đềumơn mởn sức sống Có sức sống tươi mới của tuổi trẻ, sự đằm thắm, dẻo dai,nóng bỏng của người phụ nữ tuổi trung niên, không có gì có thể quật ngãđược họ bởi vì họ tin vào Mẫu, có một dòng sức sống Mẫu đang chảy trongnhững con người họ Họ hiểu được Mẫu, gần gũi với Mẫu Những người phụ

nữ ấy có một đời sống đạo Mẫu rất linh thiêng đáng quý Người phụ nữ bénhỏ mà tràn trề sinh lực, gắn liền với tín ngưỡng phồn thực dân gian

2.3 Người phụ nữ trong đời sống tín ngưỡng đạo Mẫu.

Những người phụ nữ ở làng Cổ Đình có một sức sống tiềm tàng, mãnhliệt Họ bị chi phối bởi tín ngưỡng đạo Mẫu nên có sức sống bền bỉ, dẻo dai,mãnh liệt.

Người phụ nữ mà Nguyễn Xuân Khánh chú tâm miêu tả nhất trong đời

sống tín ngưỡng đạo Mẫu có lẽ là cô Mùi “ Cô Mùi mê ngồi đồng, cô Mùi

vẫn bơi thuyền theo sông Son lên đền Mẫu và lẫn việc ngồi đồng cả ngày trên đó”[4 373] Lúc lên đồng cô là một con người khác hẳn với lúc bình thường.

Khi ấy cô vui hẳn lên, sinh động hẳn lên, một con người thứ hai trong cô xuấthiện Khi ấy cô mới thực sự là cô Cô hú, cô hét, cô bơi chèo, cô phán bảo.Đôi mắt cô long lanh sáng rực Từ một cô mùi nhu mì hầu như cam chịu, cô

biến thành một cô Mùi lẫm liệt đầy uy quyền , dù là thứ uy quyền ảo… “từ

bầu không khí lạ ấy, con người thứ hai trong cô Mùi bước ra hoàn toàn xa lạ, hoàn toàn trơn tuột lách ra khỏi kẽ tay Philippe Nó hiền hòa không đối địch nhưng chẳng hiểu sao cứ làm hắn cảm thấy gai gai trong lòng”[4] Nguyễn

Xuân Khánh đã có sự khéo léo di chuyển điểm nhìn từ điểm nhìn của người

kể chuyện sang điểm nhìn của Philippe Dưới điểm nhìn của người kể chuyện,

cô Mùi hiện lên là hai con người, một con người hiền lành nhu mì đời thường

và cô Mùi vui vẻ, sinh động của đạo Mẫu ẩn trong con người kia Sự hấp dẫn,huyền bí của con người ấy đã được chuyển dần sang điểm nhìn của Philiipe

và được đẩy đến đỉnh cao của sự huyền bí, khiến cho hắn thấy sợ hãi, “gai gaitrong lòng”

Khi hai vợ chồng dừng lại ở chỗ bệ thờ “đại thụ linh thần”, Mùi lặng lẽnhìn những chiếc bình vôi treo ở rễ đa được gió đung đưa nhè nhẹ Philippeđứng nhìn cái dáng rầu rầu của Mùi Cái dáng ấy thật đáng thương hại, cáidáng ấy dần bị đứt rễ, dần dần trở nên héo hon Hắn nghĩ tới lời thầy Tàu: “

bà Mùi không ngồi đồng nữa chắc gì đã tốt”[4 378] Được sống với Mẫu,

hầu hạ Mẫu chính là nguồn sức mạnh đem đến sức sống cho cô Mùi Không

được như thế “cô giống như cái cây dần trở nên héo hon” Cái cây ấy chỉ cóthể tươi tốt trở lại khi có dòng nước ngọt mát của Mẫu ban cho Khi Philippe

đu các bình vôi trên cây đa, Mùi van hắn đừng làm thế Lúc này Mùi đã biếnthành một con người khác hẳn Đôi mắt đen láy trở nên sáng lạ thường, chốclát sau Mùi đã quay lại bình tĩnh, trở nên đĩnh đạc, duyên dáng hẳn lên Cảđến giọng nói của cô cũng mang âm sắc khác hẳn, nó mềm mại hơn hẳnnhưng lại uy tín Lúc này, trong một thoáng, Philippe nhìn thấy cái lộng lẫy kì

lạ của Mùi… “Hình như những lúc Mùi mê tín, run sợ hoặc lúc Mùi mê đắm

ngồi đồng, cái riêng biệt của cô mới hé lộ Những khi ấy sao mắt Mùi long lanh đến thế , gương mặt cô linh động đến thế,thân hình cô yểu điệu đến thế”[4 380] Cũng vẫn là sự dịch chuyển điểm nhìn từ người kể chuyện sang

Philippe, sự dịch chuyển từ một con mắt người Việt gần gũi sang một con mắt

lạ lẫm của Philippe càng làm tăng thêm cho người đọc sự hấp dẫn ở ngườiphụ nữ này Một sự hấp dẫn vừa gần lại vừa xa, vừa thực lại vừa ảo, vừa nắmđược đấy nhưng lại tuột ra ngay Bởi đó là những lúc cô Mùi đắm chìm trongMẫu

Sau khi Philippe qua đời, cô Mùi bỏ đồn điền, bỏ cả làng lên đền Mẫu,

ở đó cúng bà Tổ Cô Đó là sự trở về với Mẫu để được an ủi, chở che, để Mẫuxoa dịu bớt những nỗi đau của cuộc đời Cuộc đời cô đã từng lấy ba ngườichồng Người chồng thứ nhất là Lí Tẻo nhưng chẳng bấy lâu sau khi cưới, LíTẻo chết Người thứ hai là anh Tân Nhưng rồi anh ta cũng chết Người thứ ba

là Philippe, một tên quan Pháp mắt xanh mũi lõ, cuối cùng cũng chết Cuộcđời đau khổ như vậy, bị mang danh là cao số, sát chồng, cô Mùi đã tìm đếnvới Mẫu, hòa mình vào Mẫu để tìm được sự bình lặng trong tâm hồn Bà Tổ

Cô đã nói: “ ta nhận thấy ngay căn cốt của con Con có mặt ở đâu là chỗ đó

tươi tỉnh hẳn lên Ai buồn gặp con, tức khắc thấy lòng nhẹ nhõm Ai ốm gặp con , tức khắc dường như nhìn thấy căn bệnh đã lui Hình như Mẫu luôn ngự