Lược sử việt nam phần 2 trần hồng đức

Vì thế Nàm Kỷ Sửu 1529 anh em Trịnh Ngung và Trịnh Ngang là cựu thần nhà Lê chạy sang cầu viện nhà Minh song không thành, hai viên quan đó đểu chết già trên đất nhà Minh.Để hoàn thiện vi

N H À M Ạ C <1527 - 1 5 9 2 ) 6 5 N Ả M ,

K ỈN H Đ Ô Đ Ô N G Đ Ô ( H À N Ộ I)

Chương XIX

1 MẠC ĐẢNG D U N G (1527 - 1529) Nién hỉéu: M inb Đ úc (1527 -1529)

Mạc Đăng Dung quê ở iàng c ể Trai, hujrện Đương (Hải Dương) nay thuộc Đồ Sdn, Hài Phòng, ỉà cháu bảy (fòi của Trọng nguyên Mạc Đĩnh Chi làm quan đến chức NhẠp nội hành khiển (Tể tướng) thòi Trần, bố là Mạc Hịch, mẹ là Đặng Thị Hiến, sinh ra ba người con ta^; Mạc Đăng Dung, Dốc và QuyếtMạc Đăng Dung sinh ngày 23 tháng 11 năm Quý Mão (1483) Thòi trẻ, Mạc Đảng Dung có sức khỏe phi thường, tướng mạo khồi ngỏ Mạc Đăng Dung từ một thanh niên nghèo, ỉàm nghề đánh cá, đi thi võ ỗ kinh đố, trúng đô lực 8Ỉ được sung vào chân túc vệ chuyên cầm dù theo xe vua

Mạc Đăng Dung tiến rất nhanh trên con đường hoạn lộ, năm 15ỈỈ mới 29 tuổi đã phong tước Vũ Xuyên bá N&m Bính Tỷ (1516), Mạc Đãng Dung được cử làm trấn thủ Sdn Nam või chúc Phố tưóng Tả đô đốc

Trải qua ba đòi vua Lê, Mạc Đăng Dung được phong làm Thái sư Nhân quốc công rồi đến An Hưng vương

Lợi đụng lúc vua Lê Cung Hoàng ươn hèn, tháng 6 năm Đinh Hợi (1527), Mạc Đăng Dung từ cổ Trai đem quân vể kinh đô ép vua Lê Cung Hoàng nhường ngôi, tự lập làm vua, đật niên hiệu Minh Đức Lúc này triều Lê đã quá mục nát, mất lòng dân nên số đóng hưổng về Mạc Đãng Dung đã ra đón Mạc Đảng Dung về kinh Trong tò chiếu nhường ngôi của vua Lê (do ngưồi cùa Mạc Đãng Dung viết) nói lý do của việc nhưòng ngôi: “Vua Lê hèn kém, đức raổng, không gánh nổi ngôi trời Mệnh tròi và lòng ngưòi hướng vê' n ^ ò i có đức và ngưòi đó, trong thôi điểm này, chỉ cố Mạc Đăng Dung là người tư chất thông miiứi, đủ tài vản võ, bên ngoài đánh dẹp bốn phương đều phục, bên trong trị nưốc trăm họ yên vui, công đức lón lao, trèi người đều quy phục* Hôm tuyên đọc tò chiếu nhường ngôi cũng là lúc Mạc Đãng Dung xưng Hoàng

đế, ban lệnh đại xá thiên hạ, lấy niên hiệu môi như mọi ông vua khác ỉên ngôi

Mạc Đăng Dung ngự ỏ chính điện, tế trời đất ỏ đàn Nam Giao, dựng tôn miếu, lấy Hải Đương làm Dương kinh, lập cung điện ở CỔ Trai, truy tôn ông tổ bảy đòi là Mạc Đĩnh Chi làm ‘Kiến thủy Khêm minh vãn hoàng đê^, ông cho sửa mộ của Mạc Hịch (cha đẻ) thành Lăng, ông lập con trai trưởng

ỉà Đăng Doanh làm Thái tử, phong cho em trai thứ hai là ĐỐC làm Từ vưdng, phong cho em trai nữa là Quyết làm Tín vướng, cả ba người em gái cũng đều đưỢc phong Công chúa:

em gái lốn tên là Ngọc là Trang Hoa Công chúa, thứ đến Huệ

là Khánh Diệm Công chúa và em gái út Ngọc Di là Tú Hoa Công chúa Ngoài việc phong tước cho con, anh em họ Mạc, ông còn phong tưóc cho một ỉoạt bẩy tôi có công tôn phò

Về đối ngoại, Mạc Đãng ĨXmg sai sú đem biểu sang dâng nhà Minh nói răng con cháu nhà Lê không còn ai tự, cho nên di chúc cho đại thần họ Mạc tạm quản việc nưóc để yên dân

Nhà Minh sai người sang dò xét hư thục Mạc Đảng Dung cùng các bầy tôi khác dùng vàng' bạc đút ỉót cho những viên tướng biên thuỳ nhà Minh để tranh thủ sự ủ ỉ^ hộ của họ Vì thế Nàm Kỷ Sửu (1529) anh em Trịnh Ngung và Trịnh Ngang là cựu thần nhà Lê chạy sang cầu viện nhà Minh song không thành, hai viên quan đó đểu chết già trên đất nhà Minh.

Để hoàn thiện việc thiết lập một triều đại mdi, không những phải chống chọi với phản, ứng của đông đảo các cựu thần nhà Lê, Mạc Đăng Dung đã chọn nhũng ngưòi trẻ tuổi

có tài ra gánh vác việc nước

Bết chước nhà Trần, tháng 12 năm 1529, Mạc Đảng Dung nhitóng ngôi cho con !à Mạc Đăng Doanh làm vua, còn mình làm Thái Thượng hoànẹ, lúc đó Đăng Dung mới 46 tuổi

Tháng 8 nảm Tân Sửu (Ỉ541), Mạc Đăng Dung mất, thọ

59 tuổi

2 M ẠC ĐẢNG DOANH (1530 -1540) Niéii hiệu: Đại C h ín h (1530 -1540)

Mạc Đăng Doanh là con trai trưỏng của Mạc Đăng Dung, ngày 1 tháng giêng năm Canh Dần (1530), lên ngôi vua, đổi niên hiệu ỉà Đại Chửứi, tôn Đăng Dung làm Thái thượng hoàng

Mạc Đăng Doanh xây dựng cung điện nguy nga ỏ cổ Trai để bố sống ỏ đó vui thú điển viên, nhưng ngụ ý là trân giữ một vùng quan trọng làm ngoại viện cho Mạc Đăng Doanh và vẫn định đoạt những việc trọng đội của quốc gia

Từ khi Mạc Đăng Doanh lên ngôi vua thì ở Thanh Hóa, cựu thần nhà Lê là Nguyễn Kim dựa vào rừng núi ỏ biên giới Việt - Lào lảnh đạo lực lượng trung hưng nhà Lê lập Lê Duy

Ninh lên làm vua gọi là Lê Trang Tông Nguyễn Kim sai sứ vượt biển sang nhà Minh cầu viện Nhà Minh đưa quán sang đánh nhà Mạc Trưdc tình thế đó, Mạc Đăng Dung lại sai ngưòi mang thư đến tỉnh Vân Nam g iải thích ỉý do họ Mạc lên ngôi vua và bảo Lê Duy Ninh chỉ ỉà con của Nguyễn Kim

mà nhận là họ Lê mà thôi Thấy rõ đây là một cơ hội tiến đánh Đại Việt, bọn phong kiến nhà Minh đã cử hãi tên Cửu Loan và Mao Bá ô n đem một dạo quán xuống, phao tin là đi xâm chiếm nước ta và buộc nhà Mạc phải đầu hàng Trưdc tình hình đó, Mạc Đăng Dung đả run 9Ợ, cùng với 40 viên quan (năm 1540) lên tẠn cửa Nam Quan' nộp 8ẩ sách và cất

đ ấ t 5 đ ộ n g ỗ Etông Bắc v ấn được sá p n h ậ p vào Đ ạ i V iệ t đ ầ u

thòi Lê Sơ, để trả lại cho nhà Minh Nhân việc này, nhà Minh phong cho Mạc Đãng Dung làm An Nam đô thấng '8ứ Mong muốn ỉ^n mặt Bắc để tâp trung ỉực lượng đổi phó với các ỉực lượng của cựu thần nhà Lê ỏ mạn Nam, nhà Mạc đã làm nhân dân và nhiều quan lại chán nản, phẫn nộ Nhà Mạc dần dần rơi vào thế cò lập Trong ỉúc đó, tệ nạn tham nhũng, hạch sách nhồn đân ngày càng lan rộng và gia tảng trong hàng ngũ quan lọi

Tuy nhiên, trong 10 năm cầm quyền cùa Mạc Đảng Doanh, triều Mạc đă làm được khá nhiều việc mà sử nhà Lê sau này cũng ghi nhận

Đó ỉà việc râ't đều đặn cứ 3 năm một lần tổ chức các kỷ thi hội, thi đinh để tuyển chọn nhân tài Dưới triều Mạc, nhiều trí thức có đanh tiếng, thỉ đồ đạt cao như Nguyễn Đỉnh Khiêm, Giáp Hải, Dương Phúc Tư, Nguyễn Thiến Thòi Mạc

Theo Đ ại cương lịeh sử Việi N am , Nxb Gi&o đục, 1999, Sđđ, tr 342, tập

I.

Đảng Doanh trị vì có ít nh&'t 10 nảiQ đâ't nước đưỢc bình yên

Để dẹp bọn trộm cướp, Đăng Doanh đưa ra một kế sách hay, vua ra lệnh cấm dân chúng các xứ không được mang gươm giáo, dao nhọn và các đồ binh khí đi ngoài đưòng Nếu kẻ nào trái lệnh, cho pháp ty bắt trị tội Từ đây, nhũng ngưdi đi buôn bán chỉ đi tay không, không phải đem khí giói tự vệ Trong khoảng mấy năm liền được mừa, trộm cắp biệt tăm, súc vẬt chăn nuôi tổi đến không phải dồn vào chuồng, cú mỗi tháng kiểm một ỉần, dân bấn trấn đều đư<;k: yên ẩn làm ản.Ngày 15 tháng giêng năm Canh Tý (1540), Mạc Đăng Doanh chết, ỏ ngôi được 10 nảm Mạc Đăng Doanh có 7 ngưdì con trai, con cả là Mạc Phúc Hải (được nốì ngôi vua), con thú hai lỀ Mạc Phúc Tư được phong là Ninh vương, con thứ ba là Mạc Kính Điển được phong ỉà Khiêm vương, con thú tư là Lý Tường, thứ n&m là Lý Hoà, thứ sáu là Hiệp Cung và thứ bảy

là Đôn Nhượng được phong là ứn.g vương

Mạc Phúc Hải lên ngôi vua đật tên thuỵ cho cha là Thái Tông khâm triết hoàng đế

3 MẠC PHÚ C H Ẳ I (1541 -1546) NiỀn hiệu: Q u ả n g H oà (1541 -1546)

Mạc Phúc Hải là con trưdng của Mạc Đăng Doanh, được ông nội lả Thượng hoàng Mạc Đăng Dung lẬp làm vua vào nảm Tân Sửu (154Ỉ)

Thời Mạc Phúc Hải đả tiến hành chia cấp lộc điển, đặc biệt ưu tiên binh sĩ, vì lực lưỢRg quằn sĩ to lớn được nuôi đưdng để chống ỉại nhà Lê Trung Hưng (Nam triều)

Trong khỉ đó, tại Nam triều, quân binh do Lê Trang Tòng tự làm tưổng đã kéo ra Yên Mô (Ninh Bình), Thái sư

Hưng quốc công Nguyễn Kim bị đánh thuốc độc chết đột ngột, quyển hành lọt vào tay con rể Nguyễn Kim là Trịnh Kiểm Lực ỉượng phía Nam triều ngày càng được cùng cố Mạc Phúc Hải lại thường say mê hát xướng, thích chơi chọi

gà, ít quan tâm đến triều chính

Song Mạc Phúc Hải làm vua không được lâu, ngày 8 tháng 5 năm Bính Ngọ (1546), Mạc Phúc Hải chết, ở ngôi vua được 5 năm Con trưởng là Mạc Phúc Nguyên kế vị

Đảng Dung) lên làm vua Việc không thành, Mạc Phúc Nguyên sai Mạc Kính Điển và Nguyễn Kính đeriỊ quân đi bắt Mạc Chính Trung dòi về xã Hoa Dương (xã Trác Dưđng, Hưng Nhân, Thái Bình), nhưng bị Phạm Tử Nghỉ đánh thua Sau vì thế cô, Phạm Tử Nghi đem Mạc Chính Trung ra chiếm cứ miển Yên Quảng rồi trốn vào đất Minh, thả quân đi bắt ngưòi cưổp của ỗ Quảng Đông, Quảng Tây Ngưòi Minh không thể kiềm chế được, sau họ phải thu xếp cho Mạc Chính

Theo M ạc th ị th ế p h ả hợp biên.

Trung an cư cT xứ Thanh Viễn, hàng năm cấp phát lưdng thực

Vì lục đục nội bộ, Chính Trung ở đất Minh đem việc

Nguyễn Kính chuyên quyển tâu lên Viện đốc phủ nhà Minh Nhà Minh ngờ Phúc Nguyên không phải dòng dõi nhà Mạc, đưa thư đòi khám xét Vừa mới đẹp xong dư đảng của Tử Nghi ở Hải Dương, Mạc Kính Điển và Lê Bá Ly phải hộ tống Mạc Phúc Nguyên lên cùa Nam Quan, dùng mọi lời lẽ thuyết phục, đư<?c quan chức Lưởng Quảng bằng lòng phong cho tập tước, đó là vào năm Kỷ Dậu (1549)

Sau Bự kiện ây, có người dáng sớ khuyên Phúc Nguyên phải

tự mình trông coi chừih sự, nhưng Phúc Nguyên không đù sức điều hành việc nước, vẫn phải nhò cậy vào Lê Bá Ly Năm Kỷ Dậu (1549), vua Mạc phong cho Lê Bá Ly làm Thái tể, Phụng quốc công, từ <fó Lê Bá Ly trỏ ửỉành người nám giữ bũỉh quyền

và triều chính, con em của Lê Bá Ly đều đảm nhiệm nhiều trọng trách lớn của triều <finh Cha con Phạm Quỳnh, Phạm Dao trước kia là tôi tổ của Lê Đá Ly, nay chút vinh hiển lại ^ e n túc gièm pha Mạc Phúc Nguyên đả tin theo Phạm Quỳnh, và thế ỉà cha con Lê Bá Ly đem hơn 1 vạn 4 n^ùn tướng 8Ĩ trốn vào Thanh Hóa theo hàng vua Lê Từ itó, phần lớn mưu thần mãnh tưóng bỏ nhà Mạc theo nhà Lê Trung Hưng Thanh thế nhà Lê Trung Hưng ngày càng lớn mạnh Mạc Phúc Nguyên thây vậy lấy làm lo sợ, trao hết binh quyền cho chú là Mạc Kừih Điểĩi, tự mình rút về bào vệ xứ miền E)ông

Tháng 7 năm Đinh Tỵ (1557), Mạc Phúc Nguyên sai Mạc Kính Điển đem quân vào đánh Thanh Hóa; Phạm Quỷnh, Phạm Dao đánh vào N ^ ệ An Quân Mạc thua to, Kính Ehển phải nhảy xuống 8Ông, ẩn náu suốt 3 ngày mới thoát chết Thừa thắng, quân • Trịnh huy động hơn ỗ vẹn quán thủy

bộ tể chức cuộc tấn công ra Sơn Nam, nhưng bị thua, quân

Trinh tan võ, bỏ thuyền chạy bộ Quân Mạc sai tướng mai phục chẹn lốì về, quân Lê • Trịnh chết đến quá nửa, hàng chục viên tướng bị giết, thuyền bè khí giới bỏ lại vô kể.

Năm Kỷ Mùi (1559), quân Lê - Trịnh lại mỏ cuộc tấn công ra Bắc, đánh phá các tỉnh hậu phương của nhà Mạc như Sởn Tây, Tuyên Quang, Hưng Hoá, Kinh Bắc, Hải Dương Mạc Phức Nguyên phải rút vào phòng thủ, bên ngoài thành Đông Đô Quồn Mạc đóng đồn trại dọc phía Tây sông Nhị để chống trà quân Lê • Trịnh

Tháng 2 năm Giáp Tý (1564), giữa lủc cuộc chiến Lê - Mạc đang gay go quyết liệt nhất thì Mạc Phúc Nguyên chết

vì bệnh đậu mùa Mạc Phúc Nguyên làm vua đưỢc 18 năm

Theo M ạc th ị th íp h ả hợp hiên.

Năm Giáp (ỈỒ64), con trưdng cùa Mọc Kính Điển là

£k>an Hừng vương Mạc Kửứi Chỉ ngầm tư thông với mẹ kế Việc bại lộ, phải giáng xuống làm thú d&n Mạc Kính Điển cho lẨý con thứ là Mạc Kính Phu làm Đường An vương, giao giữ việc bừứi Đến khi Mạc Kừih Điển chết, vua Mạc lại cho Mạc ỉữnh Chỉ phục lên tước oông, nhưng không cho giữ binh quyền

Năm Bính Dần (1566), Mạc Mậu HỢp dòi về ỗ quán Bồ

Để, sai Lại bộ Thượng thư kiêm £)ông các đại học n Giáp Hải

và Đông các hiệu thư Phạm Duy Quyết ỉên địa đầu Lạng Sơn đón sứ thần Lè Quang Bí về nưổc Nguyên năm Mậu Thân (1548), Lê Quang Bí được cử đi sứ ỉo việc cống tiến hàng năm ông đến Nam Ninh, bị người Minh ngd là quan già mạo, bắt phải chò để tra xét thực hư iE)ến n&m Quý Hợi (1563), viên quan ỏ Lưỡng Quảng mới sai người đưa 25 lạng bạc để thưdng công lao và tiếp tục cuộc hành trinh của sử bộ Khi Lê Quang Bí tđi Bắc Kinh lạ i bị lưu giữ chò đợi ỏ BÚ quán Mậc dừ phải chò đợi rất lâu nhưng Quang Bí vẫn kính cẩn giữ mệnh chúa, không tả ra bực túc 'Hiấy vẠy, viên Đại học sĩ nhà Minh lầ Lý Xu&n Phương vừa nẨ phục mới tâu vdi vua Minh cho dâng nộp lề phám và cho Lê Quang Bí vổ nưỏc Cuộc đi sú của Lê Quang Bí chiếm kỷ lục vể thòi gian đi 8Ứ trong lịch sủ ngoại giao nưóc ta, cẳ đi vể và chò đợi hết 18 nảm Lúc ra đi tóc còn xanh mưdt, khi trỏ về râu tóc bạc phơ Người Minh vỉ ông như Tô Vũ xưa đi 8Ú sang Hung nô!

Khi vể đến Đổng Kinh, Lê Quang Bí được phong lầ Tô quận công

Tháng 10 nám Quý Dậu (1573), Mạc MẠu Hợp mói 12

t u ^ từ bến Bổ Để qua sông vào Đông Kinh, đẮp thành ồ bên ngoài cửa Nam, dựng một ngỡi diện bằng tranh tre để ỗ Nám Đinh Sửu (1577), Mạc MẠu Hợp 16 tuẨi, lấy con gái cùa

cẩm y thư vệ sự Phú Sơn hầu Vũ Văn Khuê là nàng Vũ Thị Hoành làm vỢ, lệp làm chính phi.

Vào thòi điểm này, phía Nam triều, Trịnh Kiểm đã chết, binh quyển vào tay Trịnh Tùng Vua Lê và Trịnh Tùng Bống rết hoà hợp, chính sự được chỉnh đốh, quân 9Ĩ cưòng tráng, khí thế đang lên Còn phía Bắc triều, sau khi vào Đông Kinh, Mạc Mậu HỢp ham mê tửu sắc, không để ý đến việc nUổc Rất nhiều quan đội thần dâng sớ khuyên răn Mạc Mậu Hợp

bổt ham mê tử u Bấc, nhưng vô hiệu.

Ngày 21 tháng 2 năm Mậu Dần (1578), Mạc Mậu Hợp bị sét đánh ỏ trong cung, bị bại liệt nửa ngưòi, sau chữa thuốc khỏi, bèn đổi niên hiệu ỉà Diên Thành

Tháng 10 năm Canh Thìn (1580), Phụ chính Mạc Kính Điển, trụ cột của triều Mạc chết, ứng Vương Mạc Đôn Nhượng giữ quyền phụ chính quyết định mọi việc nhưng lại thưông về sốhg ỗ Dương Kinh, vì vậy việc triều chính bê bốì không ai quyết đoán

N&m 1581, Mạc Mậu Hợp bị chứng thong manh chũa mãi mói khỏi Khỗỉ bệnh, Mạc Mậu HỢp lại lao vào ăn chơi

lạc, chính 8ự nhà Mạc ngày càng đổ nát, binh ỉực suy ỵếu, lòng ngưòi ỉy tán

Năm Đinh Hợi (1587), Mọc Mậu Hợp sai tu bổ gia cố thành E)ống Kinh và chỉnh trang các đưòng phố Hợp sai các xú Tây (Sơn Tây) và xứ Nam (Sơn Nam) đắp luỹ đất, trồng tre gai chạy suốt từ sông Hát xuống đến sông Hoa Dinh đài chừng vài tràm dặm Sau đó, ửieo lòi khuyên của Giáp Trừng, vua Mạc còn cho đắp thêm 3 luỹ đất b bên ngoài thành Đại La từ Nhật Chiêu qua Tây Hổ và Cầu Dền, đến tận bến Thanh TrL Các luỷ cao hơn thành cũ Thảng Long tới vài trượng, rộng 25 trượng, 3 lần hào, cấm chông gai, bao vây ngoài thành

Giữa lúc đó, quân đội Lê - Trịnh tến công liên tiếp vào hậu cử qu&n Mặc Có lủc đã huy động lực ỉượng chông trả đến 10 vạn quân, nhưng nhà Mạc vẫn thua trận, Mạc Mậu Hợp ỉại bò kinh thành Đông Kinh sang bến Bồ Đề, chia quân giữ phía Bắc sông Cái để tự vệ.

Khốh đấn là vậy mà Mạc Mậu Hợp vẫn lao vào ăn chơi trác táng Thấy Nguyễn Thị Niên, con gái của Nguyễn Quyện, vợ trấn thủ Nam Đạo Sđn quận công Bùi Văn Khuê -

em gái Hoàng hậu xinh đẹp, Mạc Mậu Hợp đem lòng yêu mến và muấn ‘mía ng^t ăn cả cụm", bèn ngầm tính kế giết Bùi Văn Khuê ■ một tưổng tài thống Gnh toàn bộ ỉực lượng thủy quân của nhà Mạc • để cướp vỢ Khuê Biết âm mưu ấy,

vợ Bùi Vàn Khuê mặt báo cho chồng Bùi Văn Khuê đem quân bản bộ về giữ hạt Gia Viễn, chống ỉại lệnh vua Mạc Mạc Mậu HỢp mấy lần vòi không được phàị cho quân tướng đến hỏi tội Bừi Văn Khuê Văn Khuê, một mặt đem quân chấng giữ, một khác cho con trai là Bùi Vản Nguyên vào hàng Lê • Trịnh và xin quân cứu viện Trịnh Tùng rết mừng, thu nhận ngay và cho quân ra cứu Vản Khuê Thế là thủy quân, chỗ mạnh nhâ't của binh lực nhà Mạc do Bùi Vàn Khuê nắm giữ đã lọt vào tay quân Trinh Trịnh Tùng được thủy quân của Bùi Văn Khuê về hàng thì chiến thắng đă ỏ trong tầm tay

Cái mà Trịnh Tùng thiếu là thủy quân, nay đã có Bùi Văn Khuê, Tùng liền mỏ một ỉoạt nhiều đợt tÂn công bằng đưòng thủy xuống vùng Dưđng Kinh của nhà Mạc Ngày 25 tháng 11 năm Nhâm Thìn (1592), thủy quần Lê • Trịnh gồm

300 chiến thuyển đánh vào các huyện Kim Thành, Thanh

Hà, Nam Sách, Kinh Môn (tinh Hải Dương ngày nay) Quân Mạc tan vd, dư đảng nhà Mạc xin hàng Trịnh Từng rất đông Mạc Mậu Hợp bỏ chạy, quân Trịnh thu được rất nhiều vàng

bạc của cải, bất Thái hậu nhà Mạc giải về Đông Đô Tới sông

Đồ ỉ)ề, Thái hậu nhà Mạc nhảy xuống sông tự vẫn Mạc Mậu Hợp sỢ đến mức phải trao hết quyển bính cho con trai là Mạc Toàn lên làm vua còn mình thì chạy trốn

Mạc Mậu Hợp chạy trốn, bị bắt giải vể kinh đô Đông Đô,

bị treo sếng ba ngày, xong bị chém đầu ỏ bãi cát Bổ £>ề, thủ cồp nộp hoàng đế nhà Lê ỏ hành tại Vạn Lại xứ Thanh Hóa,

bị đóng đỉnh đem bêu ngoài chợ

Mạc Mậu HỢp lên ngôi vua lúc 2 tuối, ỏ ngôi 29 năm, chết khi 31 tuổi

Con trai Mạc Mậu Hợp là Mạc Toàn, được Mậu Hợp nhưòng ngôi, xxíng là Vũ An, nhưng không được nhân tốm ủng hộ, thế cô, chạy trốn, sau bị quân Trịnh bốt được đem chém đầu tại bến Thảo Tân

Như vậy là nhà Mạc từ Mạc Đăng Dung đến Mậu Hợp, truyền ngôi được 5 đời thì mất, tổng cộng được 65 năm

Sau đó con cháu nhà Mạc theo ỉòi dạy của Trạng Trình Nguyễn Đỉnh Khiêm rút lên Cao Bằng, còn kéo dài được 85 năm nữa, đến năm 1677 mới bị diệt hẳn về sau, con cháu nhà Mạc không xưng đế mà chỉ trấn thủ ỏ vừng núi phía Bắc

mà thôi Sử nhà Lê chép vào tháng 7 năm Giáp Ngọ (1594),

Đà quổc công nhà Mạc là Mạc Ngọc Liễn trưdc khi qua đời để lại thư khuyên Mạc Kính Cung rằng: “Nay họ Mạc khí vận

đã hết, họ Lê lại phục hưng, đó là số tròi Dỗn ta vô tội mà mắc nạn binh đao, sao ỉại nd thế Bọn ta nên tránh ỏ nưdc khác, chứa nuôi uy sức, chịu khuất đợi thòi, xem khi nào mệnh tròi trd lại mdi có thể ỉàm được Rất không nên lấy sức chọi súc, hai con hổ đánh nhau tất có một con bị tíiương, không được việc gì Nếu thấy quân họ đến thì nên tránh, chd

có đánh nhau, cốt phải giũ cẩn là hơn Lại chố nên mời ngưòi

Minh vào trong nxiớc ta, để đến nỗi dân ta phải chịu lầm than, đó cũng là tội không ^ nặng bằng*.

Đến năm Đinh Ty (Ỉ677), những dư đảng cuối cùng của nhà Mạc mối bị triểu <finh Lê - Trinh dẹp yên

NHÀ LÊ TRƯNG HƯNG (1533 • 1788): 255 NẢM

Chương XX

1 LÊ TRANG TỒNG (1533 -1548) Niêu hiệu: Nguyẻn Hòa (1533 • 1548)

Lê Trang Tông tên húy là Duy Ninh, con út của vua Lê Chiêu Tông, mẹ là Phạm Thị Ngọc Quỳnh, cháu năm đôi của

Lê Thánh Tông

Khi Mạc Đăng Dung cướp ngôi nhà Lê, Duy Ninh mới 11 tuổi, được Lê Quán cõng chạy sang lánh nạn tại Ai Lao, đổi tên là Huyến E>ến tháng giêng (1533), Trịnh Duy Thuần và Trịnh Duy Sản đón Duy Ninh vể lập nên làm vua

Lê Duy Ninh lên ỉàm vua, đặt niên hiệu là Nguyên Hòa, tôn Nguyễn Kim làm Thượng phụ Thái sư Hưng quốc công, lấy Sầm Hạ ỉàm hành tại, giao kết với vua Ai Lao là Xạ Đẩu

để nhồ vả quân lường, mưu việc lếy lại nưôc

Tháng 12 nảm Canh Tý (1540), Nguyễn Kim kéo quân từ

Ai Lao vể đánh chiếm Nghệ An, nhiều hào kiệt các nơi theo

về giúp nhà Lê Trung Hưng Cuối năm 1543, Lê Trung Hưng chiếm được Tây Đô (Thanh Hóa), tướng Dưđng Chấp Nhất của nhà Mạc phải đầu hàng Từ đó nưóc ta hình thành ‘Nam

• Bắc triểu’ Từ Thanh H óa, Nghệ An trỏ vào do Lê Trung Hưng cai quản (Nạm triều), c ả vừng Bấc Bộ trong đó có kinh

đô Đông Đô thuộc nhà Mạc cai quản (Đắc triều) Hai bên nhà

Lê - Mạc nội chiến tàn khóc kéo dài 50 năm (Ỉ543 • 1592)

Nảm Ất Tỵ (Ỉ546), Thái 8U Nguyễn Kim tiến quân đánh Sơn Nam, đến Yên Mô (Ninh Bình), thì bị hàng tướng nhà Mạc ỉà Dưỡng Chấp Nhất đánh thuổc độc giết chết

Trinh Kiểm là con rể Nguyễn Kim, nấm giữ binh quyển, tiếp tục Bự nghiệp tranh chấp với nhà Mạc, mỏ đầu thòi kỷ

“Vua Lê - Chúa Trịnh” sau này

Năm Búih Ngọ (1546), Trịnh Kiểm lẠp hềlnh tại vua Lê b Vạn

Lại (Thọ Xuân, Thanh Hóa) Lây danh nghĩa “phù Lê, diệt Mạc" nhiểa hào kiệt, daiứi sĩ đưdi^ thời tìm vào Thanh Hóa phò nhà Lê Trung Hưng như Ixíđng £)ắc Bằng, Phùng Khắc Khoan, v.v

Năm Mậu Thân (1548), Lê Duy Ninh mất, thọ 34 tuổi, ỗ ngôi vua được 16 nảm, quần thần dải^ tôn hiệu là Lê Trang Tông Nhà sử học Hian Huy Chú nhẠn xét: ‘Vua lấy trại Sầm Hạ làm nơi hành tại, phong Chiêu huân công (Nguyễn Kim) làm Thái sư Hưng quốc công, lưu lại phụ chính, đi ỉại các động ngưòi Man, khoảng gần 10 năm, dọn dẹp cỏ rậm, lập nên triều đinh, thế niíớc

n â lên Cơ nghiệp Trui^ Hưng thực 8ự bắt đấu từ đây’

Khi Lê Trang Tông mất, Trịnh Kiểm và triều thần lập Thái tử Duy Huyên lên nốì ngôi là vua Lê Trung Tông

2 LÊ TRUNG TÔNG (1548 ■ 1556) Niên hiệu: T h u ận B ình (1548 -1556)

Lê Trung Tông tên húy ỉà Huyên, con lân cùa Lê Trang Tông, tính tình khoan đung, thông tuệ, c6 tài lược đế vưdng, sinh năm Giáp Ngọ (1534)

Năm Mậu Thân (1548), được lập làm vua khi mới 15 tuổi, lấy hiệu là Trung Tông, phong cho Trịnh Kiểm làm Lượng quốc công, quyết định mọi việc triều chính.

Năm Quý Sửu (1553), vua cho dời hành tại đến xã Yên Trưòng (trên tà ngạn sông Chu, thuộc Thọ Xuân, Thanh Hóa), cùng với bản doanh của Trịnh Kiểm Nám sau Giáp Dần (1554) lại chuyển đến xă Biện Thượng (tức Bồng Trung, huyện Vinh Lộc, trên sông Mà) là nơi Trịnh Kiểm ở với mẹ khi còn nhỏ.

Năm Giáp Dần (1554), nhà Lê Trung Hưng cho mỏ khoa thi để chọn nhân tài, khoa thi này ỉây đỗ Tiến sĩ đệ nhất giáp

5 ngưòi, đệ nhị giáp 8 người như Đinh Đột Tụy, Chu Quang Trứ, v.v một số tướng giỏi như Lê Bá Ly, Nguyễn Khải Khang, Nguyễn Thiến, Lê Khắc Thận bỏ nhà Mạc vào Tây

Đô phò giúp nhà Lê Trung Hưng

Tháng giêng nôm Bính Thìn (1556), Lê Trung Tông mất mới 22 tuổi, không có con, ở ngôi được 8 năm.

Trịnh Kiểm bàn vái các đại thần rằng: “Nưóc không thể một ngày không c6 vua” Liền sai người đi tím con cháu nhà

Lê, tìm được Lê Duy Đang là cháu sáu đòi của Lam quốc công

Lê Trừ (anh thứ hai Lê Lợi) đang ỏ hưdng Bố Vệ, huyện Đông Sđn (Thanh Hóa) đón vể lập làm vua

3 LÊ A N H TỔNG (1556 -1573) Nièn hiệu: • Thiẻn (1556 -1557)

• C hính T rị (Ỉ558 • Ỉ5 7 Ỉ)

• Hổng Phiic (1572 -1573)

Lê Anh Tông tên húy là Duy Bang, cháu huyền tỗn của ông Lê Trừ, anh vua Lê Thái Tổ Trước đó anh thứ hai cùa Lê

Lợi là Lê Trừ được phong là Lam qưõc công Trừ sinh ra Khang, Khang sinh ra Thọ, Thọ ainh ra Duy Thiệu, Thiệu sinh ra Duy Khoáng, Duy Khoáng lấy vỢ ò hương Bố Vệ sinh

ra Duy Bang Khi Lê Trung Tông mất không có con nổì, Thái

sư Trịnh Kiểm và các đại thần tìm được Duy Bang đón về lộp làm vua, khi đó đả 25 tuổi

Mọi việc trong triều đều do Trịnh Kiểm quyết định, vua chỉ việc nghe theo Các trộn đánh lớn với quân Mạc cũng đều

do Trịnh Kiểm điều khiển Ngay cả khỉ em vua là Lê Duy Hàn có chí khác ỉẻn vào cung lấy trộm â^n báu, bị bắt, vua xá tội cho, đến khi Duy Hàn phạm tội giết ngưòi, vua cũng giao cho Thái sư Trinh Kiểm toàn qu)^n xét xử

Cũng trong thòi gian đó, Nguyễn Hoàng con thứ hai của Nguyễn Kim, nhò chị gái Ngọc Bảo (vd Trịnh Kiểm), xin anh

rể cho vào trấn thủ xứ Thuận - Quảng, được Trịnh Kiểm đồng ý cho đi

Thống 2 năm Canh Ngọ (1570), Trịnh Kiểm ốm nặng rồi mất Aiứi em Trịnh c â (con vợ cả) và Trịnh Tùng (con Ngọc Bảo) tranh giàỉứì nhau quyền bính, đánh lẫn nhaiL Vua Lê Anh Tông

đã trực tiếp điều hành triều chính và đứng ra dàn xếp các mâu thuẫn này Sau Trịnh C â đem cà vỢ con ra hàng nhà Mạc

Lê Anh Tông phong cho Trịnh Tùng tưóc Trưdng quận công, nắm giữ binh quyền để đánh nhà Mạc

Tháng 3 năm Nhâm Thân (1572), Lê Cộp Đệ, cận thần nhà Lê, mưu giết Tà tướng Trịnh Tùng Việc không thành,

Lê Cập Đệ bị Trinh Tùng giết chết Một Bố cận thần khác như Cảnh Hấp và £^nh Ngạn nói với vua rằng: “Tả tướng cầm quốn, quyền thế rất lớn, bệ hạ khó iòng tồn tại với ống

ta được” Vua nghỉ hoặc, đương đêm đem theo bến Hoàng tử

cùng chạy đến thành Nghệ An và ỏ lại đó Tả tưổng Trịnh Tùng củng với triều thẳn lập con thứ 5 của Lê Anh Tông là Duy Đàm lên ngôi, và sai Nguyễn Hữu Liên đi đón vua Lê Anh Tông, khi về đến Lôi Dương (Thanh Hóa), Tông Đức VỊ ngầm búc hại vua rồi phao tin ỉà vua thất cẩ chết vào ngày

22 tháng 1 năm Quý Dậu (X573) Như vậy, Lê Anh Tông ỏ ngôi được 16 năm, thọ 42 tuổi

4 LÊ THẾ TÔNG (1573 -1599) Niên hiệu: • Gia T bái (1 5 7 3 1 5 7 7 )

• Quang Hưng (Ỉ578 -1599)

Lê Thế Tông tên húy là Duy Đàm, sinh tháng 11 nảm Đinh Mão (1567) !à con thứ 5 cùa vua Lê Anh Tông, được nuôi ỏ xã Quảng Thị, huyện Thụy Nguyên Khi vua Anh Tông cùng 4 con chạy ra ngoài, Duy Đàm còn thơ ấu không đi

theo được Tháng 1 năm Quý Dậu (1573), Duy Đàm được Trinh Tùng lập làm vua, môi có 7 tuồỉ Trịnh Tùng cho tìm danh nho vào dạy học cho vua, vua học ngày càng tấn tới, hiểu biết rộng cả việc trong sách vỏ và việc ngoài đòi

Tháng 8 nfim Mậu Dần (1578), vua cho khói phục lệ thi Hội để lựa chọn nhân tài, cho Nguyễn Văn Giai và 3 người nữa đễ tiến sĩ xuất thân, Lê Quang Hoa và một người khác

đỗ đồng tiến sĩ xuất thân

Sau gần 50 năm nội chiến Nam - Bắc triều vối gần 40 trận đánh Idn nhỏ, hàng vạn dân ỉành bị bắt vào lính, phục

vụ cho các cuộc tàn sát khùng khiếp C6 trận mỗi bên huy động hàng chục vạn quân, hai bên giằng co khá quyết liệt Măi đến năm 1591, Trịnh Từng huy động tổng lực đánh trận quyết định ồ Đông Kinh Tháng 11 năm Nhâm Thìn (1592),

thắng đưỢc Mạc Mộu HỢp, chiếm đưỢc kinh thành Đông ỉ)ô Tháng 2 năm Quý Tỵ (1593), Trinh Tùng đón vua Lê Thế Tông về Đông Đô.

Công cuộc Lê Trung Hưng đã hoàn thành, Trịnh Tùng tự xưng là Đô nguyên súy Tổng quốc chính thượng phụ Bình An vương, toàn quyển quyết định việc triểu chính Vua chỉ ngồi chắp tay làm vì, bắt đầu thòi kỳ ‘Vua Lê - Chúa Trịnh' Trịnh Tùng định lệ câp bổng cho vua đưỢc thu thuế 1000 xã, gọi ỉà lộc thượng tỉến, cấp cho vua 5.000 lính để ỉàm quân túc

vệ Còn những việc đặt quan lại, thu thuế, bất lính, trị dẳn, đều thuộc quyền Phủ Chúa cả Chỉ khi nào thiết triều hay là tiếp sứ thì cẩn đến vua mà thôi

Trịnh Tùng tuy đã lập được công to; dứt được nhà Mạc, lấy lại được đất Đông Đô, nhưng nhà Minh vẫn có ý bênh vực nhà Mạc không chịu nhận nhà Lê vả con cháu nhà Mạc hãy còn nhiều, nay xưng vương chỗ này, mai khỏi loẹn chỗ khác, cho nên Trịnh Tùng phải một mặt dùng trí mà giữ cho nhà Minh khỏi quấy nhiễu, và một mặt đùng lực để đánh dẹp dư đảng họ Mạc

Khi Trịnh Tùng đã thu phục được Đông Đô rổi, người nhà Mạc sang kêu với vua nhà Minh rằng họ Trịnh nổi lên tranh ngôi, chứ không phải con cháu nhà Lê

Vua nhà Minh sai quan đến Nam Quan khám xét việc ấy.Tháng 3 năm Bính Thân (1596), vua Lê Thế Tông sai quan Hộ bộ Thượng thư ỉà Đỗ Uông và quan Đô ngự sử Nguyễn Văn Giai lên Nam Quan tiếp sử nhà Minh Sau iẹi sai hai ông hoàng thăn là Lê Cánh và Lê Lựu cùng vởỉ quan Công bộ Tả thị lang là Phùng Khắc Khoan đem 10 người kỳ mục, 100 căn vàng, 1000 cân bạc, cái fin An Nam Đô thấng 9Ú của nhà Mạc và cái ấh An Nam Quốc Vưdng của vua nhà

Lê ngày trước, sang cho quan nhà Minh khám Nhưng quan nhà Minh lại bất vua Lê Thế Tông phải thân hành ãang hội ỏ cửa Nam Quan.

Trịnh Tùng sai Hoàng EKnh Ái, Nguyễn Hữu liêu đem một vạn quân đi hộ giá, đưa vua sang phó hội Sang đểh nơi, quan nhà Minh lại đòi phải nộp ngưcA vàng và áh vàng như tfch cũ, rồi không chịu đến hội, Vua chò lâu, không xong việc lại phải trỏ vể,Đến thống 4 năm Đinh Dậu (1697), sử nhà Minh ỉại sang mời vua Lê Thế Tông ỉên hội ỏ Nam Quan Triều (fình sai quan Thái úy Hoàng Đình Ái đem 5 vẹn quân đi hộ giá sang hội ỏ Nam Quan

Đến khi xa giá về Kinh, Trịnh Tùng đem các quan đi đón mừng, rồi sai Công bộ Tà thị ỉang Phùng Khắc Khoan ỉàm Cháiứỉ sứ, quan Thái th i^ g tự khanh Nguyễn NMn 'nũệm lầm phó Bứ, đem đổ lễ sang Yên Kỉnh c ^ g nhà Minh để xin phong Sau nhiều ỉần cấ gắng ngoại giao, đặc biệt tải đ£Tỉ đáp và ửtd phú cùa Phừng Khấc Khoan, n&m Mậu Tuất (15%), vua Minh phong cho Lê Thế Tông làm An Nam đô thống rà, Bắc phong và âh bạc được một đoàn sứ nhà Minh trực tiếp đưa sang nước ta Từ đó nhà Minh với nhà Lê lại thông sứ như trưốc

Ngày 24 thásg 8 n&m Hợi (1599), vua Lê Thế Tông mất, d ngôi được 27 n&m, thọ 33 tuổi

Tùng cùng với triều thần cho rằng Thái tử (anh của Duy Tân) tính không thông minh, bèn lập con thứ là Duy Tân, khi

đó mới 11 tuổi Duy Tân có “tướng mạo hùng vi”, được Trinh Tùng và triều thần tôn ỉên ỉàm vua vào ngày 27 tháng 8 năm

Kỷ Hợi (1599), đại xá thiên hạ, đổi niên hiệu là Thận Đức.Khi vua Lê Kính Tông lên n ^ i thì các dư đảng họ Mạc

đã nổi lên khắp các tỉnh trung du và miền núi phía Bắc Chúa Trịnh phải nhiểu lần phái nhũng đội quân lỏn do Thái phó Thanh quận công Trịnh Tráng và các tướng Nguyễn Văn Giai, Nguyễn Canh Kiên, Tạ Thế Phúc, Nguyễn Khải, Nguyễn Duy TM đem qu&n đánh dẹp Cũng vào thòi gian này, vâ'n đề tranh giành quyển lực và xung đột giữa họ Trinh

ỏ Đàng Ngoài và họ Nguyễn ở Đàng Trong bắt đầu với việc Nguyễn Hoàng tự ý bỏ vào Thuận - Quảng n&m Canh (1600), nhân cơ hội đó, dư đảng nhà Mạc ỉạỉ nổi lên

Từ đầu th ế kỷ XVII, sau khi đánh tan nhà Mạc, giành lọi được kinh đô Đông Đô, dư đẳng nhà Mạc rút lên Cao Bằng, quyền ỉực của Trịnh Tùng ngày càng lón, thều đinh chỉ biết phục tùng nhà Chúa

Trưỏc tình hình đó, vua Lê Kính Tông cùng với Trịnh Xuân (con thứ của Trịnh Tùng) mưu giết Trịnh Tùng bị bại

lộ, Trịnh Xuân bị bắt giam, còn vua Lê Kính Tông bị bức thắt

cổ chết vào ngày 12 tháng 5 nãm Kỷ Mừi (1619)

Lê Kính Tông ồ ngôi được 20 năm, thọ 32 tuôì.

6 LÊ THẨN TÔNG (1619 -1662) (2 LẦN)Nièn hiệu:

* Lần 1: (16Ỉ9 -1643)

- Vĩnh Tộ (1620 -1628)

Vua có tướng mạo đế vương: sông mũi cao, mật rồng, thông minh, học rộng, mưu lược sâu, văn chương giỏi Đây là một Ông vua có quan hệ thật đặc biệt với nhà Chúa, vua Lê

và chúa Trịnh luôn luôn thuận hòa êm ấm

Tháng 7 năm Quý Hợi (1623), nhân dịp Bình An Vương Trịnh Từng mất, Trịnh Xuân lại một lần nữa đem quân nổi lên định tranh ngôi chúa, vương thố tử Trịnh Tráng cùng vua đem quân về Thanh Hóa lõ độp loậỉi

Năm Canh Ngọ (1630), vua lấy con gái của Đinh An Vưdng là Trịnh Thị Ngọc Trúc lập làm Hoàng hậu Việc lấy

bà Ngọc Trúc để lại tiếng xấu về sau Nguyên do tnídc đ6

Ngọc Trúc đà lếy chú họ của vua ỉà Cường quận công Lê Trụ,

đã sinh được 4 người con, rồi Lê Trụ bị lỗi phải giam trong ngục, Vương ỉại đem Ngọc Trúc dâng vua, vua ỉấy vào cung Thều thẩn nhiều lần can vua, vua không nghe, và nói: 'Trót

đâ xong viộc, lếy gượng vậy*

Tháng 10 năm Quý Mừi (1643), vua nhưòng ngôi cho con

là Lê Duy Hựu (tức vua Lê Chân Tông) để lui về làm Thái thượng hoàng.

Lê Duy Hựu được vua cha nhưòng ngôi lúc mới 13 tuổi, lấy niên hiệu là Chân Tông Thòi vua Lê Chân Tông có một

sự kiện là vào năm 1646, vua nhà Minh cho sú thần sang phong cho vua Lê Thần Tông (lúc đó đã là Thái thượng

hoàng) làm An Nam Quốc vưdng Triều Lê Trung Hưng từ Lê Trang Tông đến đốy mới được nhà Minh phong tước vưđng, trước đó cht phong ỉà An Nam đô thống sú

Năm Kỷ Mão (1649), Duy Hựu ỏ ngôi được 7 năm bị bệnh chết không cổ con nốì ngôi, chúa Trịnh Tráng và triều thần lại mời Thái thưỢ ng hoàng lại cầm quyền chính, tiếp tục triểu vua Lê Thần Tông

Năm Nhâm Dần (1662), vua Lê Thán Tông bị bạo bệnh, xuông chiếu đổi niên hiệu là Vạn Khánh năm thứ nhất Cũng nhân dịp này, vua cho thaỵ đổi ngõi Thái tử, vì trưốc đố chưa có

COĨÌ ncẳ, vua phải ỉấy con của ngưòỉ khác làm Hoàng thái tử, nay

con đích là Duy Vũ đâ lên 9 tuôì, vua cho lập Duy Vũ làm Hoàng thái tử, phế Duy Tào làm thứ nhân, theo về hộ mẹ

Ngày 22 tháng 9 năm Nhâm Dần (Ỉ662), Lê Thần Tông mất, thọ 56 tuổi, d ngôi vua 24 nãm, làm Thái thượng hoàng

6 năm, lại ỉên ngôi vua lần hai 13 năm, tổng cộng làm vua hai lần 37 nồm

Vua Lê Thần Tông trị vì trài qua ba đời chúa Trịnh: từ Bình

An Vương Trịnh Tùng đến Thanh E)ô Vương Trịnh Trẩmg rồi (fên Tây Đô Vương Trịnh Tạc Đòi bấy giờ cho vua Lê 'Hiần Tông là bậc vua giỏi, nhưng bị chê hai điểm: lấy bà Trinh Thị Ngọc Trúc (vợ của chú họ) làm vợ và mê hoặc Phật giáo

7 LÊ CHẰN TÔNG (DUY H ựU ) (1643 -1649)

Nỉẻn hiệu: Pbúc T hái (1649 • 1649)

Lê Chân Tông tên húy là Duy Hựu, con trưởng của Lê Thần Tông, sinh năm Canh Ngọ (i630) Tháng 10 nảm Quý Mùi (1643), được truyền ngôi lúc 13 tuối, ỏ ngôi được 6 nãm, nảm 1649 bị bệnh chết mới 20 tuổi, chưa có con nổì ngôi

Lẽ Thần Tồng trỏ lại tigôi vua lần thứ hai

8 LÊ HUYỀN TÔNG (DUY v ũ ) (1663 -1671)

N ita hiệu: Cảnb T rỊ (1663 - 167Ỉ)

Lê Huyền Tông tên húy là Duy Vũ, con thứ hai của Lê Thần Tông, em của Lê Chân Tông, sinh năm Giáp Ngọ (Ỉ664) Trưổc đó vua Lê Chân Tông mất không có con nổi ngôi, Lê Thần Tông lại phải trô lại ngôi vua lần thứ hai, ỉúc này chưa có ngưòi lẠp làm Thái tử nên Thần Tông cho lập Duy Tào (là con riêng của Hoàng hậu Trịnh Thị) làn) Hoàng ứiái tử Nhưng sau đó Thần Tông có con trai thứ hai đặt tên

ỉà Duy Vũ Đến năm Nhâm Dần (1662), khi Duy Vũ đã lên 9 tuổi, Lê Thần Tông cho lập Duy Vũ làm Hoàng thái tử, và được nổì ngôi vua Lê Duy Vũ là con đo bà Phạm Thị Ngọc HẠu, ngưòi làng Quà Nhuệ, huyện Lôi Dương (Thọ Xuân, Thanh Hóa) sinh ra Khi vua Lê Thần Tông mất, chúa Táy

Đô Vư<fng Trịnh Tạc và triều thần ỉập Duy Vũ lên ngôi vua, túc là vua Lê Huyền Tông

Nảm Ất Tỵ (1665), mặc dù mới 11 tuổi, nhà vua cũng sách lập Trịnh Thị Ngọc Áng làm Hoàng hậu Trịnh Thị Ngọc Áng là con gái thứ của Tây £)ô Vưđng Trinh Tạc

Bấy giò ò bên Trung Quổc, nhà Minh đã bị nhà Thanh

tiêu diệt Tháng 3 nảm Đinh Mùi (Ỉ667), nhà Thanh sai sứ sang phong cho vua Lê Huyền Tôi^ lAm An Nam quổc vương Vua Lè aai Lê Hiệu làm Chánh sứ, Dương Hạo làm phó 8Ú và Đồng Tồn Trạch B ang nhà Thanh nộp lễ cấng hàng nảm và tạ dn việc vua Thanh tặng bạc, lụa Đ á y là lẨn đẦu tiên nước ta có quan hệ ngoại giao với triều Thanh.

Ngày 16 tháng 10 nám Tân Hợi (1671), Lê HuyÊi Tông

m ít, ò ngòi được 9 nảm, thọ 18 tuổi Nhà sử học Phan Huy Chú

viết vể vua Lê Huyển Tông: vua thần thái ti^ ê m trang, tư chất khoan hậu, ngồi chắp tay giữ I^ ^ ệ p trước, trong nưdc yên trị

9 LÊ GIA TÔNG (DUY H Ộ I) (1672 -1675)

Niên bjệu: - Diìơng Đúc (1672 • 1673)

Vua tướng mạo anh tứ, tính tinh khoan hòa, có đúc độ làm vua, tiếc rằBg chỉ ỏ ngôi vua đưỢc 4 nảm, ngày 3 tháng 4 N&m Ất Măo (1675) chết, thọ 16 tuếi, chưa có con nốì

10 LÊ HY TỒNG (DUY HỢP) (1675 -1705)Nỉẻn biệu: Vĩnh Trị (1676 • 1680)

• Chính Hòa (Ỉ680 • 1705)

Lê Hy Tông tên húy là Duy Hợp (còn tên khác là Duy Cáp), con thứ 4 của vua Thần Tông, em của Gia Tông, được Tây E)ô Vương Trịnh Tạc lập làm vua ngày 12 tháng 6 Năm Ất Mão (1675) Vua sinh ngày 15 tháng 3 năm Quý Mão (1663), khi lên ngôi vua mái 13 tuổi, vua là con bà Trịnh Thị Ngọc Trúc

Lê Hy Tông dựa vào chúa Trịnh để giQ cd n ^ ệ p có săn, oidng đ i ^ châh hưng, phạt n ^ ê m túc và công Dtinh,

p h Ầ n n h i ề u c á c o ô n g t h ầ n đ ề u g iỏ i v à t r u n g t h à n h , t r i ề u t h ầ n n^iêm chỉnh giữ nghiêm phép nước, nhân dân được vui vẻ, yên

ổn làm ăn Ngưòi đòi bảy giờ ca là bậc nhất thời IVung Hưng.Tháng 4 năm Ất Dầu (1705), vua nhường ngôi cho con trưỏng là Lê Duy Đưàng Vua Lê Hy Tông còn vui sống trong cảnh an nhàn 12 năm sau, mất vào thống 4 năm Bính Thân (1716), ỏ ngôi được 30 năm, thọ 54 tuổi

n LÊ DỤ TÔNG (DUY ĐƯỜNG) (1705 -1729)

NiéoUệu: • Vĩnh Thịnh (1705-1719)

- Bào T bái (1720 • 1729)

Lê Dụ Tông tên húy là Duy Đưòng, con trưỗng của vua

Lê Hy Tông và bà Nguy,ễn Thị Ngọc Đệ (quê xã Trùng Quán, huyện Đông Ngàn • nay thuộc tảnh Bốc Ninh)

Lê Dụ Tông ainh tháng 10 năm Canh Thân (1680), được lập làm vua vào tháng 4 năm Ất Dậu (1705), đặt niên hiệu là Vinh Thịnh

Vua Lê Dụ Tông lên ngôi vua được thừa hưỏng Cờ nghiệp

thái bình, chiến tranh Trịnh - Nguyễn đã tạm dừng Trong nưổtc được yên ổn, nhân dân được an cư lạc nghiệp, triều (fình làm được nhiều việc Pháp độ được đầy đủ, ỉợ cương phép nước được thực hiện nghiêm Xứ xa lạ thì dáng lễ vật để tò lòng thành, Trung Quốc thì trả lại đất.

Nhà Vua chỉ rũ áo, ngồi ở txên, dựa vào chúa Trịnh Cưdng và các quần thần gỉúp việc đắc lực như Nguyễn Công Hãng, Lê Anh Tuấn, Nguyễn Công Cơ, v.v đều là các quan liêm khiết và tài năng Họ đưa ra chủ trương cải cách trên nhiều lĩnh vực về kinh tế • tài chính, thi cử, tể chức hành chính nhưng các cải cách đó chưa thu được kết quả thi chúa Trịnh Cương qua đời Ngày 20 tháng 4 năm Kỳ Dậu (1729),

Lê Dụ Tông nhưòng ngôi cho con là Lê Duy Phưòng

Tháng Giêng nãm Tân Hợi (1731), Thượng hoàng Lê Dụ Tông mất, thọ 62 tuối, ỗ ngồi vua 24 năm

12 LÊ DUY PHƯỜNG (1729 -1732) Nỉèn hiệu: Vĩnh K hánh (1729 • 1732)

Thái tủ Lê Duy Phưàng là con thứ của Lê Dụ Tông, con của bà Trinh Thị (con gái chúa Trịnh Cương) Chúa Trịnh Cương ép vua Dụ Tông lập Duy Phường lên làm vua vào năm

Kỷ Dậu (1729), đặt niên hiệu là Vinh Khánh, tôn mẹ là Trịnh Thị lên Hoàng thái hậu, nhưng khi chúa Trịnh Cương mất thì ngôi vua của Duy Phưòng không đứng vững

Khi Trịnh Cướng mất, Trinh Giang lên ngôi Chúa, thống

8 năm Nhâm Tý (1732), Trịnh Giang truất Thái hậu Trinh Thị Ngọc Trang xuống làm quận quan, vu cho nhà vua tư tinh vđi các cung phi của ngưòi khác, rồi truất vua xuống làm Hôn Đức công và buộc thắt cổ chết vào tháng 9 năm Ất Mão

(1735), ò ngôi vua được 3 năm, thọ 25 tuổi.

Trịnh Giang phế vua rỗi lẠp con trưỏng của vua Lê Dụ Tông là Duy Tưdng lỀn ngồi vua

13 LÊ TH U Ẩ N TÔNG (DUY TƯỞNG) (1732 1735)

Nỉén hiệu: Long Đúc (1732 • 1735)

Lê ThuẦn Tông là con tnỉỏng của Lê Dụ Tông, tên hứy ỉà

Lê Duy Tưòng được chúa Trịnh Giang lẠp làm vua nảm Nhâm Tý (1732), đặt nièn hiệu là Long Đủc Lê Thuần Tông

■itih th á n g 2 n ấ m Kỷ M ão (1699).

Duy Tường lên ngfẩ vua, đại xá ưong nitớc, tha bỏ thuế thiéủ, tha nhũỉig tiền nộp để chuộc tội cồn bồ thiểu chổng chất; vỉèn quan nào l£m lỡ bị tru£t bãi đã ỉâu, đổu cho xem xét dùng ỉạL Nhưng Lè Duy Tường làm vua không được lâu, chỉ nảm sau, tháng 4 n&m Ất Mão (1735), Thuần Tông mất, thọ 37 tu&.

Lè Thuán Tồng mất, chúa Trịnh Giang lẠp Duy Thin ỉà con thứ 11 của Lê Dụ Tông lên ngôi vua

14 LÊ Ý T Ồ tiC (DUY TH ỈN ) (1735 -1740) NMn hiệu: Vĩnh H ựu ( 1 7 ^ • 1740)

Lê Ý Tông tên húy là Duy Tìiìn (còn tên khốc ỉả Duy Thận), sinh tháng 2 năm Hợi (Ỉ7Ỉ^, em của vua Lê Thuần Tông.Ngày 27 tháng 4 năm Ất Mão (Ỉ73Ỗ), đưỢc chúa Trịnh Gỉ&ng lẠp làm vua, đột niên hiệu ỈA Vĩnh Hựu Mậc dừ Lê Thuần Tồng cũng có con trai đă 19 tu& nhưng Trịnh Giang cho rằng Duy Didu (con L6 Thuần T ô i^ tu â đã tníỗng thành và nhẠn th íy Duy Thìn là cháu ngoại của bà Thái phi

họ Vũ (mẹ của Trinh Giang), trưổc kia vỉn nuôi nấng Thìn ỏ trong phủ, thẳn cận yêu thưđng và có phẩn đề kiểm chế hdn Thế là Trịnh Giang lập Duy Thìn lên ngôi vua khi đó 17 tuổiDưới thòi cầm quyển của chúa Trinh Giang, tình ỉứnh trong nưdc mất ô'n định Giang vô cùng bạo ngược, sát hại cổng thần, giết vua nọ lập vua kia Vì thế, tháng 12 năm MẠu Ngọ (173ã), các tôn thất nhà Lê như Lê Duy Một và Lê Duy Quý (con Lê Dụ Tông), Duy Chúc (COR Lê Hy Tông) nm lên chiếm giữ miền thượng đu Tây Nam Thanh Hóa chấng nhau vdi nhà Trịnh ròng rã 30 nám.

Từ ngày làm việc bạo nghịch giết vua, Trịnh Giang ngày càng lấn át quyền vuâ Lê, Trịnh Giai^ tha hổ ăn chđi trác táng, vì thế mắc bệnh kinh quý, BỢ sấm Bét Bọn hoạn quan

ỉà Hoàng Công Phụ cho đào đất ỉá m cung tiiưỏng trì dưới hầm cho Trịnh Giang d Bọn hoạn quan tha hồ lũng đoạn txiểu chính Các quan đọi thần kế tiếp nhau bị giết hại, thuế khóa nặng nể, ỉòng dán ly tán Các cuộc khỏi nghĩa của nhân dÂn nổ ra ô khắp ndi: vừng Hải Dương có Nguyễn Tuyển, Nguyễn Cừ, Vũ Trác Oánh: ở vừng s<ỉn Nam có Hoàng Công Chất lấy danh nghĩa **phò Lê” Dân chứng à vừng Đông Nam

theo quân khỏi nghĩa hàng mấy vẹn ngưòi Quân khdi nghĩa vây các thành, triều <fình không thể ngăn được

Trưổc tình hình nguy ngập đó, Trịnh Thái Phi (mẹ Trịnh Giang và Trinh Doanh) cho triệu Ng^ỹễn Quý cảnh và một

sế quần thần đưa Trinh Doanh lên thay Trịnh Giang để trừ hoẹ nạn

Năm Canh Thân (1740), Trịnh Doanh lên thay Trịnh Giang Tháng 5 n&m 1740, Trịnh Doanh ép vua Lê Ỹ Tông truỵền ngôi cho Duy Diêu (con trưống vua Lê Thuần Tông)

Sau 19 năm làm Thái thượng hoàng, Lê Ý Tông mất, thọ 40 tuổi, trị vì đưỢc 5 năm.

15 LÊ HIỂN TÔNG (DUY DIÊU) (1740 -1786)

Niẻo hiệu: C ảnh Hưng (1740.1786)

Lê Hiển Tông tén húy là Duy Diêu, sinh tháng 4 năm Đinh Dậu (1717), là con trưỏng của vua Lê Thuần Tông và bà

họ Đào (quê ỏ Văn Giang, Hưng Yên), gọi Lê Ý Tông (Duy Thìn) và Lê Duy Mật lả chú ruột Bỏi có chú là Lẽ Duy Mật

khỏi nghĩa chống họ Trinh chuyên quyển, vì thế Duy Dièu bị Trịnh Giang truất ngôi Thái tử và bị giam cầm từ lâu

Sau khi Trịiứi Doanh lên thay ngôi chúa mới sai ngưòi thà Duy Diẻu và đón về iập làm vua, ép vua Lê Ỹ Tông phải nhưòng ngôi cho Duy Diêu (dòng đích)

Sử sách xưa Lê Hiển Tông rảu rồng, mắt phượng, tníổc

là Thái tử nhưng bị ngò vực, giam cầm, đã nếm txải nhiều gian khô', khi vua lên ngỡi báu là lúc trong nưâc bốn phương quân khởi nghĩa nổi lên liên tục không lúc nào yên Nhưng nhò c6 tài giúp việc củâ Minh Đô Vương CTrịnh Doanh) nên 10 nám Sâu đất nưdc (rỗ lại yên bình, nhân dân được yên cư lạc nghiệp, bấy giò được ngưòi đòi ca ngợi là thời thịnh trị, thái Innh

Lê Hiển Tông là ông vua fxị vì lâu thứ hai (sau vua Lý Nhân Tông • ỉàm vua 57 nảm) trong lịch eử phong kiến nưổc ta 47 n&m

và thọ 70 tuổi Bí quyết của ông vua này là sống nhàn hạ và không quan tâm nhiều đến chính sự, mọi việc đều do nhà Chúa quyết (Ẹnh, từ Trịnh Doanh đến Trịnh Sâm

Từ khi Trình SÂm lên cầm quyền, ỉạị càng lấn búc nhà vua quá đáng, song vua Lê Hiển Tông vẫn đối xử một cách

binh ứiường Lúc nào vua cũng tỏ ra thâm trầm kín dáo Vua thường nói; *Trẫm rũ áo chắp tay nhờ nghiệp đã sẵn, cần gỉ

đọc sách, chỉ h á t m úa, á n chơi để tiê u khiển m à thôi".

T^áng Giêng năm Giáp Thân (1764), vua cho lập Duy Vỹ làm Thái tử Năm Đinh Hợi (1767), Trịnh Doanh mất Trịnh Sâm lên ngôi chúa làm Nguyên soái 'Hnh Đô Vương Trịnh Sâm rất đô" kỵ về tài năng với Thái tử Duy Vỹ, nên đã tìm cách tăm hại Thái tử

Tiái tử Duy Vỹ rất thông minh, nhanh nhẹn, ham học từ nhỏ, nên làu thông kinh sử Đối vđi 8Ĩ phu, Thái tử râ't ôn hòa, U độ, thần dân ai cũng mến vọng Thái tử Trịnh Doanh râ't tr)ng tài của Thái tử, đem con gái trưỗng là quận chúa Tiên Dung gả cho Thái tử Song trong lòng Thái tử vẩn bực tức v« nỗi nhà Lê bị lấn quyền, rất muốn thu nắm quyển bính Khi đó Trịnh Sâm cũng đang là Thế tử, đốì vói Thái tử hốn vẫn đem lòng ghen ghét về địa vị và tài năng Sự việc càng trở nên nghiêm trọng hđn khi một hôm Thái tử và Trịnh Sâm cùng d phù đường, được chứa Trinh ban cho ăn cdm \à bảo cùng ngồi một mâm Lúc ấy vỢ Trịnh Doanh là Nguyèn Thị ngăn đi và nói: “Thế tù và Thái tử có danh phận vua tòi, lẽ nào được ngồi cùng mâm? nên phân biệt làm hai chiếu’ Sâm đổi nét mặt, bưdc ra về, nói với ngưòi ngoài rằng:

“Ta với Duy Vỹ, hai người, phải một chết một sông, quyết khôn; song song cùng đứng được”

Khi Trịnh Sầm lên ngôi chúa, việc đầu tiên là Sâm tìm cách lãm hại Thải tử Trịnh Sâm bàn vói Hoàng Ngũ Phức

và Phạm Huy Đĩnh, họ vu cho Thái tủ thông dâm với người phủ thiếp của Trịnh Doanh, rồi đem tội trạng ấy tâu bày với nhà \ua và xin bắt giam Thái tử vào ngục Thái tử phải chạy vào ân trong nội điện của nhà vua, thế mà vua không đám

câu con minh, chỉ Ồm ỉấy Thái tử mà khóc rồi để cho ngưòi của Trình Sỗm bắt giam Trưóc khi bị tống vào ngục, Thái tử quát vào mặt bọn quan lại nhà Trịnh: “Bỏ vua này, lộp vua khác, bạo nghịch giết vua, là việc làm đã quen của nhà bay, chứ ta có tội ^ đ£u? Việc này đă có sử xanh chép để ngàn đòi!” Tháng 8 nâm Kỷ Sửu (1769), Trịnh Sâm già mệnh vua truất Thái tử Duy Vỹ ỉàm thứ dân rồi lẠp Duy Cận là con thứ của vua Lê Hiển Tông làm Thái tử.

Tháng 12 năm Tân Măo (1771), Trịnh Sâm sai giết Thái

tử Duy Vỹ, théng giêng năm Quý Mâo (1783), lẠp Tư Khiêm làm Hoàng thái tôn, truất Duy Cận ỉàm Sùng Nhượng Công

16 LÊ MẪN ĐẾ (LÊ T ư KHIÊXt) (1787 - 1788) Nỉèn hiệu: Chỉẻu T hống (1787 - Ỉ788)

Lê Mẫn Đế tên húy là Lê Tư Khiêm (còn tên khác ỉà Lê Duy Kỹ), cháu đích tôn cửa vua Lê Hiển Tông

Lê Tư Khiêm đưỢc quên tam phủ đưa từ teẹỉ giam vổ ép vua và chúa Trịnh Khải ỉộp làm Hoàng thái tôn

Tháng 7 nAm ]fônh Ngọ (1786) trưỗc khi vua Lê Hiển Tống mất đã cho gọi Hoèng thái tỗn Tư Khiêm vào tr â iòi ^ y ề n ngôi

Tư Khiêm vừa lạy vừa khóc xin nhộn mệnh Lúc đó Đắc Bình Vương Nguyễn Huệ đã ciỉtt Công chứa Ngọc HÂn

Khi Nguyễn Nhạc và Nguyễn Huệ n ít quân về Phú Xuân (Huễ) thì các hào mục các ndỉ nổi dậy cát cứ, Trịnh Bồng cũng trồ lại Kinh đố Đông Đô tự lộp làm Nguyên Boái Án Đồ vương và lấn át nhà vua như tníớc, khiến triều (fình rối ren, chém giết ỉ&n nhau N ^yễn Huệ lại phải kéo quấn ra Bắc dẹp loạn, chièu tẠp các cựu thắn văn võ nhà Lê, lấy Sùng

Nhượng Công Lê Duy CẬn đứng làm giám quốc và giao cho Ngô Vản Sỏ ỉàm Đại Đô đốc d Đông Đô, rồi Nguyễn Huệ lại rút quân vể Phú Xuân.

Để khôi phục lại Lê Chiêu Thống, tháng 7 năm Mộu Thân (1788), Hoàng thái hậu nhà Lê sang cáu v i ^ nhà Măn 'nianh.Dựa vào thế quân Măn 'Rỉanh, LỀ Chiêu Thâỉg trỏ ỉạỉ Kỉiứi

đô Đống Đô đã trả thù tàn bạo những ngưòi theo Tây Sơn

Mồng 5 tết nám Kỷ Dậu (1789), quán đội Tây Sdn do Hoàng đế Quang Trung trực tiếp chỉ huy từ Phú Xuân kéo quân ra Bắc Hà đánh tan 29 vẹn quân xâm lược Mãn Thanh

ở gò Đếng Đa, bào vệ nền độc lẠp thiêng liêng của Tổ quốc.

Lê Chiêu Thống vua bán nước, đă cùng 25 bày tôi chạy theo tàn quân nhà Thanh sang Trung Quốc

Sau 5 năm sống lưu vong nhục nhã trèn đất Mãn 'Oianh Tháng 10 nftm Quý Sửu (1793), Lè Chiêu Thống chết ỏ Yẻn Kinh (Trung Quổc) thọ 28 tuẨi, ò ngổi vua chưa được 3 nảm.

Như vậy, nhà Lè Trung Hưng từ Lê Trang Tông đến vua

Lê Chiêu Thống trải qua 16 đdi vua với 2ỖỖ nám trị vì Nhà

Lê Trung Hưng tén tại song song vdi nhà Mạc từ (1633 • Ỉ692), và vối Trịnh • Nguyễn từ (ỈỖ92 • 1789) Đất nước ta trải qua giai đoạn của nạn nội chiến Nam • Bắc triều và Trịnh • Nguyễn phÂn tranh, gây nốn bao cảnh đau thương, tang tóc cho nhân dán ta.

Phấn đọc thỀm

ẹ

DANH NHẢN THỜI LÊ - MẠC%

Đất nưóc Việt Nam ta, thòi nào cũng sản sinh ra những anh hùng của dân tộc và những danh nhân của đất nước, ỏ đây vi khuôn khổ có hạn, chúng tôi chỉ xin giới thiệu một sô' danh nhân của thòi Lê - Mạc

D anh nhản vân hóa th ế giới Ngu]'ẻn T rãi

Nguyễn Trãi là Khai quốc công thần bậc nhất của triều

Lê Sd Người đã thảo Binh Ngô đại cáo, một thiên cổ hừng

văn bất hủ của dân tộc ta Một danh nhân văn hóa thế giới, được cẳ thế giói tô' chức ký niệm (1980) nhfin dịp 600 năm ngày sinh cùa Nguyễn Trãi (1380-1980)

Nguyền Trãi sinh n&m 1380, cha ỉà Nguyễn ứng Long (tức Nguyễn Phi Khanh), quê xâ Chi Ngại, Chí Linh, Hải Dưđng, sau dồi vê' ỏ làng Nhị Khê, huyện Thưòng Tín (Hà Nội ngày nay) Mẹ là bà Trần Thị Thái, con gái quan Tư đồ Trần Nguyên Đán (cháu 4 đòi của Thái sư Trần Quang Khải)

Tháng 3-1400, Hồ Quý Ly cướp ngôi nhà Trẩn Cuối năm

1406, nhà Minh lấy cớ đó quân sang xâm lược nước ta Tháng 6 năm 1407, Trương Phụ đem quân đánh bất được cha con Hồ Quý Ly cho giải về Tnmg Quốc, chúr^ đem theo cả Nguyễn Phi Khanh Nguyễn Trải cùng em là Nguyễn Phi Hùng khốc theo cha đến ải Nam Quan Nguyễn Phi Khanh đã khuyên

Nguyễn Trãi nên về để “đền nỢ nước, trả thù nhàr.

Nghe theo lời cha đạy, Nguyễn Trâi trở về thì bị quân Minh bát giam lỏng ỏ thành Đông Quan (Hà Nội) nhiều năm, Hoàng Phúc đã nhiểu lần mua chuộc, dụ dỗ Nguyễn T rã i

theo chúng, nhưng Nguyễn Trãi nhất định không nghe, chịu cảnh sống nghèo khổ bằng nghề dạy học để chò thời cơ

Sau Nguyễn Trãi đã cùng Trần Nguyên Hãn trốn vào Lam Sơn (Thanh Hóa) theo phò Lê Lợi Nguyễn Trãi đã đem sách Binh Ngô dâng cho Lê Lợi, sách Bỉnh Ngô không nói

đến đánh thành mà chỉ chú ý vào việc thu phục lòng ngưòi Sách được Lê Lợi châp nhận và là tư tưỏng chỉ đạo suốt cả cuộc kháng chiến chống quân Minh

Nguyễn Trãi được Lê Lợi tin dùng, củ làm quân sư, giữ luôn bẽn minh để*bàn đại sự

Theo kế sách của Nguyễn Trãi và sự thỉnh cầu của các tưỏng, ngày 2 tháng giêng nàm Mậu Tuất (7 - 2 - 1418), Lê Lợi xưng là Bình Định Vương phết cò khỏi nghĩa, mỏ đầu cuộc kháng chiến chống quân Minh kéo dài suốt 10 năm gian khổ, nằm gai nếm mật, vào sinh ra tử, lúc nào Nguyễn Trãi cũng ỏ bên cạnh Lê Lợi để bàn mưu định kế

Cuộc kháng chiến trường kỳ đó là một cuộc chiến tranh nhân dân, dùng du kích chiến để tiêu hao sinh lực địch, nghĩa quằn ngày một mạnh lên, đă dừng kế sách của Nguyễn Trãi: “Vđy thành diệt viện” Quân ta bao vây thành Đông

Q u a n , thuyết phục giặc đầu hàng Nhà Minh sai tưống An Viễn hầu Liễu Thăng dẫn 10 vạn quán và Kiềm Quốc công Mộc Thạnh dẫn 5 vạn quân theo hai đuờng sang cứu viện

Lê Lợi đã theo kế sách của Nguyễn Trãi củ Đại Tư đồ Trần Nguyên Hản dẫn quân lên hạ thành Xưdng Giang (Bãc Giangờ

tnídc khi viện binh của Ldễu Thăng (tói Sau (fó, Lê Sát, Lưu Nhân Chú, Trẩn Lựu đã dẫn quân đến mai phục ỏ Chi Lãng.Ngày 20 tháng 9 nảm Đmh Mừi (1427), nghía quân đã chém đưỢc đầu Liễu Thăng ỗ núi Mã Yên, làm nên chiến thắng Chi Lăng, đáĩìh tan 10 vạn viện binh của nhà Minh.Mưòi vạn viện binh của Liều Thăng bị đạỉ bại, đạo quân của Mộc Thanh không đánh mà tan Vương Thông bị vây trong thành Đông Quan cùng kế phải "xin hòa”.

Lê Lợi, Nguyễn Trãi ỉấy đúc hiếu sinh cấp lương thực cho 10 vạn quân Minh đưỢc an toàn rứt về nưđc.

Nảm Ỉ428, cuộc kháng chiến chống quân Mỉnh của nghĩa quân Lam Sơn đẵ giành được thắng lợi hoàn toàn Nguyễn Trăi được Lê Lợi ủy tíiác, đă thảo chiếu Binh Ngỗ đại cáo (Bản tuyên ngôn độc lập thứ hai của Tổ quốc ta).

Trong lễ mừng cống ban thưôt^ sau chiối thắng giặc Minh, Nguyễn IVăi đưỢc phong tước Quan Biục hẩu, diức Nhập nội hành khiển, Lọi bộ Thượng thư kiêm Quản công khu mật viện Nhưng Nguyền Trãi không đưỢc vua Lê 'Rìái Tổ tin dùng nữa, nên những hoỉd bão lớn ỉao, muâỉ xây dựng xả hộị thịnh txị như thdi N ^ ê u , Ihuấh (tôu kh&^ được thực hiện

Nguyễn Trãi đả xin cáo quan về nghỉ à Côn Sdn, vui với

rặng thông, rừng trúc, xa lánh triều (finh lắm gian thần, nịnh hót ở Côn Sđn, Nguyễn Trăi đã sáng tác rất nhiều thơ văn cho hậu thế

Trưốc khỉ mất, có lẽ Lê Lợi đã nhẠn thấy lỗi lắm cửa minh nên đã dặn ỈẠÌ Thái tử Nguyên Long phải trọng dụng Nguyễn Trài, nên Lê Thái Tông đã vòi Nguyền Trãi về kinh

đô giứp việc nưổc Mặc dừ tuổi cao, nhưng Nguyễn Trăi vỉn hăng hái đem hết tài trí để phục vụ cho d&n, cho nưdc

Trong kháng chiến, Nguyễn Trăỉ chủ trương phải dựa vào dân thi mới đánh được giặc, cúu được nước Khi khảng chiến đã thắng lợi, ỗng cũng thấy rằng phải lo đến đểin, thì mổi xây dựng được đá't nưổc Trong tò biểu tạ ơn được cử giũ chức Gián nghị đại phu tam quân sự, ông đã viết: “Chí những muởn, việc cổ nhăn đã muôn: để tâm dán chúng, minh

lo trước điều thiên hạ phải lo”.

Năm 1437, khi vua Lê Thái Tông cử ông định ra lễ nhạc,

ông cũng nói cho vua biết nhũng điều mà vua phải làm trưóc hết phẨi chảm nuôi nhãn đân:

dãn khiến cho tron^ thôn cùng xóm vắng, không có một tìếng hờn

giận oán aầiL Đótừiià giữ được cái gốc của nhạc.

Do luôn luôn ‘lo trưâc điều thiên hạ phải lo, vtà sau cái vui của thiên hạ’, Nguyễn Trãi lúc nào cũng sống một cuộc <fòi giàn

dị, cần kiệm liêm chính Nhà của ông ồ Đông Kinh (Tliâng Long)

chỉ là một túp nhà tranh (góc thành Nam ỉều một gian) Khi ông cai quàn oông việc quân dân d miối Đông Bắc, nhà của ông ô Côn Sơn “bôh mặt trôhg trải, xác Kị chỉ có sách là giàu thõr (thơ

Nguyễn Mộr^ Tuân, bạn Nguyễn Trẵi)

Về tác phẩm, Nguyền Trãi còn để ỉại Q uân tru n g từ mệnh tập là nhũng thư từ do ông viết trong việc giao thiệp

vđi quân Minh Nhữi^ thư từ này ỉà những tài liệu cụ thể

chửng minh đưòng lổì ngoại giao và địch vận hết sức khéo léo

của Lê và Nguyễn Trãi làm cho nghĩa quán Lam Sơn

không mất xương máu mà hạ được rất nhiều thành

Quâc ăm thi tập của Nguyễn Trãi là tác phẩm xưa nhất

bằng Việt ngữ mà chứng ta còn giữ được Tác phẩm này rất

quan trọng cho công tác nghiên cOtu lịch sử văn học Việt Nam

và lịch sử ngôn ngữ Việt Nam.

Nhưng không ngò, một sự kiện bi thảm nhất dưới triểu Lê

là cái chết đột ngột của vua Lê Thái Tông, gây ra vụ án oan nghiệt giáng xuõhg Nguyễn Trãi và gia (finh ông vào tháng 8 năm 1442 mà sử xưa gọi là vụ án 'Lệ chi viên’ (Vụ án vườn vải).

Ngày 27 tháng 7 nảm 1442, Lê Thái Tông đi tuần ố miền Đông, duyệt quân ở thành Chí Linh, Nguyễn Trãi đón vua

ngự ỏ chùa Côn Sđn, nơi ồ của Nguyễn Trãi Ngày 4 tháng 8, vua về đến Lệ chi viên thuộc huyện Gia Bình (nay là Gia Lưđng, Bắc Ninh) Cùng đi với vua có Nguyễn Thị Lộ, người thiếp của Nguyễn Trãi, khi ấy đả vào tuổi 40 được vua yêu quý vì sắc đẹp, văn thd hay Khi ở Lệ chi viên, vua đột ngột

mất tại đó Các quan bí mật đưa về kinh đô, nửa đêm ngày 6 tháng 8 mối phát tang

Triều đình đã quy cho Nguyễn Thi Lộ tội giết vua, Nguyễn Trăi và gia đinh bị kết án “tru di tam tộc' râ't thảm thưđng.

Hai mươi năm sau, kể từ khi Nguyễn Trãi bị hại, vua Lê Thánh Tông xuống chiếu tẩy oan cho Nguyễn Trãi và cấp cho con cháu Nguyễn Trãi 100 mẫu ruộng để dùng vào việc thò cúng vỊ “Khai quốc công thần” bị chết oan.

Trong khúc "Quỳnh uyển ca", vua Lê Thánh Tông viết;

(Lòng ức Trai sáng như sao Khuê)

Nguyễn Trãi là một nhân vật vĩ đại trong lịch sử Việt Nam ông là anh hừng đân tộc, là nhà tư tưỏng ỉdn, nhà chiến lược thiên tài, nhà hiền triết uyên thâm, ông đã cống

ứ c T rai là hiệu củ a N g u y ỉn Trãi.

hiến cho dân tộc ta về tư tưỏng dán chủ, quý trọng nhân dân

Đó là tư tưỏng chính trị tiến bộ Là nhà chiến lược, ông đề xuất những tinh hoa vể “thể** và “thài" để ít có thể thắng nhiều, nhỏ có thể thấng Idn Là nhà hiền triết, ông biết kết hỢp khách quan vổi chủ quan, biết vận dụng điều kiện, hoàn cảnh và tạo ra sức mạnh để đánh thắng quân xâm ìược

Tâm hồn và sự nghiệp của Nguyễn Trãi mài mãi là vì sao sáng trên bầu tròi Việt Nam

Danh ỉướng Trản Nguyên Han

Trần Nguyên Hãn là một trong những ngưòi Khai quốc công thần bậc nhâ't của triều Lê Sơ

Trần Nguyên Hãn là con Trần An cháu nội của quan Tư

đồ Trần Nguyên Đán

Để mưu việc cướp ngôi nhà Trần, Hổ Quý Ly đã thẳng tay sát hại tôn tộc nhà Trần Trưdc họa tru diệt huyết thống, năm Ất Sửu (Ỉ385), bà Lê Thị Hoàn đang lúc bụng mang dạ chửa đã phải chạy lên lánh nạn d trang Sơn Đông'^’ ngay sau khi chồng là Trồn Ân và con trai cả bị Hồ Quý Ly sát hại Bà cẩu mong đứa con trong bụng sẽ là đứa con trai có tài cao, đức rộng, mai sau có thể rửa được thừ nhà Mong ưdc ấy bưổc đểu đã đạt được Bà sinh Trần Nguyên Hãn vào lúc gia đĩnh tan nát, sống trong cảnh thiếu thốn, mặc-dù là quý tộc, nhưng bà không quàn nắng mưa, tẩn tảo để nuôi con nên người

Trần Nguyèn Hãn từ bé đã thông minh xuất chúng, học đỗu nhd đấy và ngày cảng tỏ ra là ngưòi có chí lớn Bà đã rau

Sơn Đ ố tìg n a y là x ả 8<m Đông, h uyện L ập T h ạch , d n b v tn h R iủc.

cháo nuôi con ăn học, mua binh thư cho con nghiền ngẫm Bà thường kể cho con nghe về công lao to lớn của tổ tông, vể ba

lần đánh quân Nguyên - Mông và mm thù nhà Bà khuyên dạy Trần Nguyên Hãn phài chịu khó rèn văn, luyện võ

Trần Nguyên Hãn lớn lên trong cảnh nước mất, nhà tan, quân Minh đã chiếm được nưốc ta Nhiều lúc Trần Nguyên Hăn đã bầm gan tím ruột, nhưng cố nuốt hận (khi thấy quân Minh cướp bóc, tàn sát nhân dân), ra sức học tập văn võ, binh thư để mong mai sau ‘đền nỢ nước, trả thù nhà".

Thấy con trưông thành và có chí lớn, bà Lê Thị Hoàn đã trao cho con “thanh kiếm gia truyền’ của cụ tổ bảy đời là

Thượng tướng Thái sư Trần Quang Khải

Bà nghiêm nghị nhìn con cói:

• Cha con quý thanh bảo kiếm n à y hđn cả tính mạng m ình

Cụ tổ bảy đòi đã dùng nó đánh giặc Nguyên - Mông Nay giặc Minh đã sang giày xéo đất nưốc, giết hại dân mình, con ỉà ngưòi

có chí, có tối, hãy biết giũ ỉấy nó, làm rạng danh cho tổ tông

Trần Nguyên Hãn đả quỳ xuống đâ lấy thanh kiếm quý, giọng nghẹn ngào nói:

- Con hiểu lòng mẹ Con sẽ không để danh tiếng của thanh bảo kiếm này mai một Con 3ẽ mài cho nó thêm sắc vố dùng vào việc đại nghĩa

Trần Nguyên Hãn đã bí một chiêu tập trai tráng trong vùng Sơn Đông, lấy Rừng Thin làm nơi luyện tập để chò thòi

cơ đánh giặc cứu nưdc

Năm 1415, Trẩn Nguyên Hãn đã dẫn đầu nghĩa quân Rừng Thần hạ được thành Tam Giang, làm cho giặc Minh phải kinh hổn bạt vía Nghĩa quân của Trần Nguyên Hãn đã