Ebook kênh hình trong dạy học lịch sử ở trường trung học phổ thông (tập 1 lịch sử việt nam) phần 2

^uàn trièu dinh chòng dò kich lièt nhUng khòng dòi phc nói sue manh hoà \xic cùa dich.. c^uan quàn phài rùt chay ve Bièn Hoà... Tran Càu Ciày làn thù nhàt làm cho quàn Phàp d Ha Nói và

Phàn thù hai

VIÉT NAM TU 1858 DEN 1945

Nhà N g u y è n dùde t h à n h làp s a u khi dà d à n à p p h o n g

t r à o kh(ii n g h ì a n ò n g d à n T à y Sem làm e h u ea nu(ie Càc v u a

dàu n h à N g u y è n dà ra s u e xày d ù n g e u n g eò nèn t h ò n g t r i hjio ve (die dò p h o n g kièn d a n g k h u n g h o a n g suy vong T i o n g h(Jn n ù a t h è ky tòn tai dùdi t r i è u N g u \ è n , xà hòi X'ièt N a m hall n h ù k h ò n g p h à t t r i è n m à u t h u à n xà hòi n g à \ c^àng s à u sàe eu(*)e d à u t r a n h e u a n h à n d a n c h ò n g t r i è u d i n h n g a \ e a n g

h u n g nò m a n h m e

L()i d u n g su s u \ yèu e u a n h a niuie jìhong kièn \'i('t N a m ihuC d à n P h a p x à m liioe nu()e t a \'i(^e m à t micie kh(")nu jìhai tàt \ è u s o n g t r i è u d i n h H u è p h a i c h i ù t r a e h n h i e m t r o n g vi("'e làm s u y \ è u nu()e t a d à n t(ji vièe m à t micie

IMìàn l a e h su \\ò{ N a m tu 1908 d è n 19 10 r a t j^hoim p h u ,

no p h a n a n h eu(*)e d à u t r a n h a n h d ù n g ben hi e u a n h à n d a n

ta e h ó n g x à m IUCH- và dò ho e u a t h ù e d à n Phajì^dè b a o ve d à t nu'(ie và g i à n h dòe là|) tu' do ( \ i ò e d à u t i ' a n h g i à n h duoe t h à n g loi khi l);ing ('(')ng s a n \ ' i è l N a m elo N g u \ è n Ai (^UIK - Ho

C h i Minlì t h à n h l à p l à n h d a o \Mèe xàe d i n h eon d ù ò n g e ù u nu()e d u n g la e<")ng lao to lon d à u t i è n e u a Ho ( ' h i M m h dòi

V(ii d à n tòe d n a tcii su' t h à n h làp D a n g Càc p h o n u ti'ào d à u

Iranlì e u a nh;in d.in t a diicM su l à n h d a o cua DMOL! dà d u a loi VII ( h a n h COML; c-ua ( ' a c h luaou ihaiiii Tarn 1 H 1 "> K'-l <|Lia

1 s 1

la n h à n d à n ta i!à d a p t a n >u th(*)ng t n CUA dò IIU(K' P h a p và (ju;ìn p h i c t X h à t g i à i ì h du(H* d(*>e h i p x à y d i ) n g nu*(k^ Viòt

N a m D à n c h u (^">ng h o a

Nói ( k m i : k h o a t c i n h h c h su' n à v du(H^ IKH- d h'ip T à m dòng l.niì (1 l<ip Mu()i \h')t Mu()i Mai

I r n n u p h à n nà\* ( h u n g t(M gi(ii t h i ò u eà(* t à i h ò u trafe (juan

t h u n n i : (Uinu ( d i u n g c h o ca h a i c;ij) soììg so hi'u v mot so (h(Miì khi su ( h i n g (dìo mòi hitp

I \ IKT \ \ M T r i s ò s \)\:\ ]S9d

\):\\ la m a i (tnan h c h ^u tu k h i thu'c d à n IMì;ip x à m \\Uk*

\'i''T N a n i dt'iì khi p h o n u tra*» (\\n NiKing t h à t h a i

1 H a i A ' i ò t N a m d ò i d i ò n v(Vi n j i u y <*<> x a i ì i l u o e " Irinli 1- i\ \ f a n i m u u \ a kc h o a c h \ ; i m hi()e ( i i a t h u C (han phu'Ung T.ix nn] c h i i n u \ a t h u c d.in T h a p noi l a c n g (ha V(M v u n g Dong

X a m A, I r o n g do co \ ' i c t N a m

\ i v a \ fmiìi: Ulani! d a \ m a o VI«MÌ m d (hiu h a n g a m mUii

\ a m luo( ( ua t huC d a n p l u i o n u Fax (h)i V(ò k h u vUc Dòn^

N a m A () d;i\ t a n -u d u n u h a n (h» t r o n g S;ICIÌ gi;io k h o a vò

"Dón^ là l)ón^ Xam chdu A truYìV nan xdrn ///Vn cua tU ban tfìuc dàn phuOyi^ lày"

IVan do mtii thif'U k h u wic d i a lv caia D ò n g D(Hìg N a m

c h ; u i A h a o unm mot \ u n u l o n g hJn n h u N h a t l'>;in T r u n g (^i'>t Ali DM M i c n D i o n ( n a \ la M i a n m a ) Xiòm ( n a \ hi T h a i

L m ì Ma Lai ( M a l a i x i a ) , Mn'ai ( ( ' a m p u c h i a ), L a o \ ' i ò t N a m ,

X m u a p ' ' L h i l i p p i n 1 nd- > n ' - i a , 1 >i u n a \

1 )a \ i i k ha \ ic k hnicj * \\\ << » \ i I n d e i |\ (jici n t roiui (1 adi

s>

lang n(*)'i giùa phù(Jng Dóng và phùOng Tày) ma eòn là noi eò

nén vàn hoà lau dòi, p h o n g p h ù m(it vùng dòng d à n tài

nguyèn dòi dào ('àe d à n toc ó k h u vùe này tu làu dà là n h ù n g

qu(K' già dóc la[), d a t dèn t r i n h dò vàn minh eao, ehù khòng

phài là noi d à n eù lae h à u ma t h ù c dàn phùOng Tày tu n h à n

"eò SÙ mènh dèn khai hoà" hc) Ngùck' lai su thòng tri eùa

thùe dàn f)hù(mg Tà\- dà là trò ngai lòn eho su phàt trièn

hó\) (\xìy luàt eiia n h à n dàn khu vùe này

Ve màt tu nhièn nhin vào bàn dò hoe sinh n h à n t h à y

rang nàm ó eàe dói khi hàu nong nèn Dòng và Dòng Nam

chàu A n(nig, mUa nhiòu, rat t h u à n ha ( h o eày eòi phàt t n ò n

Ilàu hot (à(* nvidc trong khu vUe dòn tròng liia là eày la(Jng

thUe (dìi'nh hòn c:\nh c'<\c hoa màu ngò, khoai, san, và nhiing

("ày ("òng nghiòp dàe san nlìif sao su dùa, (*à phò (^hc

thucu-là ho tiòu, mi'a v.v Bd\ vày tu hiu ("à(" niidc Dòng va Dòng

Nam A dà \rd t h a n h mot khu vu(" q u a n t i o n g e(') y nghìa (hiòn

\\Uic e;i vò kinlì tò hin q u à n sii

Wuiic vào mìa dàu thò ky XLX, (dio do phong kiòn (i hàu

h(*^t eà(* midc này dòu làm vào tinh t r a n g k h u n g hoang sàu

sAe eàe lành (diiia phong kiòn eàt ed, nòng nghiòp suy dòi,

nòng dàn sdn^ CKS cd^^ và vùng day kh(ìi nghia ngày càng nianh

mò Nhàn ccS \\o\ này hon X\{ han phUiing Tày tiòn h à n h xàm

lùOe eàe nùcie Dòng và Dòng N a m A de làm thu(3e dia

Trèn b à n dò tèn càe nu'(V dùcic ghi rò vói dùòng bièn giòi

co ky hi("'u b a n g eàe dùòng e h à m gach (•.-*-f-«.w-); n h ù n g nù(3e

thu(")e Anh dóóc kv h\òx\ b a n g ehù (A): n h ù n g nùf-fe thu()e P h à p

e() kv h\òx\ ( h u (IM; nluìim nucik- thucK- Ha Lan ky hièu ehù

(11); nlìùnu luicie thu(">e Tà\' Han Nha kv hièu ehù (T); n h ù n e

1 U ' )

t h ò n g t h ù o n g

T r o n g khu vite n à v ehi co Xièm ( T h a i L a n ) dxióc eoi là nucie 'Wòc làp" nhUng dà p h a i ky h à n g loat hic^p xióc nhùon^'

ho \ó\ A n h Ph.ip Ha L a n và My

Nhu v a \ dc'iì CUÒI t h e k\ XIX cac nude Don^' và Dòn^

N a m \ d.i làn hic<t YO\ \ a o t a v e i e nUOe tU h a n |)hùcmg Tày

Han dò nav dUc<e sU d u n u khi gufi t h i è u ve ehu nghìa tit ban phu(<nii Tàv tièn h a n h x a m hi'cK- e ;ir nUcie Dong va DÒIÌ^

\ a m \ (ii;io vièn ec) t h è ve to b a n dò lòi d u n g m à u de JÌIIMII

bièt t r e n ban do n h ù n g v u n g (nUcJe) bj bon t h u c clan \;iiiì htcic (nhu chi clan t r o n g S C K ) Co t h è ve b a n dò c à m t r è n haiiji ròi bùcine d à n hoc s i n h òn t à p n h a e lai n h ù n g kien thùc dà

hoc ó p h à n hch su càn d:\\ t h è gich va rùt ra kel luàn: Cac nùoc Dong và Dòng N a m \ làn lùot bj beai thùc- d à n |)hùOn^

T à \ xàm lUck' Vièt N a m n à m vào t r u n g t à m k h u vùe dò nèn

c ù n g d ù n g trùcie ngu\- ccJ x à m lUcJc c u a c h i i n g

Khi sU d u n g , gi;io vièn néu càu h«ii gcii \nó " N g u v è n nhàn cua nlìùim (HOC xam lucu do la ^i'*"; "Tai ^ao dòn giùa thè kv

Xl.X khu vuc Dóni: sa D'IOL! \ a m ,\ lai Ire) t h i n h m i è n g nic')i

I S l

ngon c h o hon t u b.in phùOng T à y t r a n h n h a u x a u xe".*" v.v

gi;io vièn su d u n g càe b a n do s a u :

- B à n d o 'Thiéh trur^ng Già Dinh" ( 1 8 6 0 - 1 8 6 1 )

Hi thàt bai t r è n ehièn tiucing Da N à n g tb.iniz 1^ 18.")9 h è n

q u à n Phà|> - T à \ Han Nha phai iiit p h à n I<)n ciu.in xuòng t a u

di vào N a m mei m à t t r a n m<ii o d i a Dinh (Sai (lon)

Han do t i o n g s à c h giao khoa mièu ta chic'u t r u ò n g (iia

Dinh n à m 18()()-18(>1 \c)i m()t h e tlnHm chitMi luv dòn hot

p h ò n g t h u k i è n eò e u a N ^ u \ è n Tri PhucUig T r e n h a n do

Dai dòn c u a N ^ u x ò n Tw P h u O n ^ (d;u h a n (h)anh) o l a n u (Mìi

!h)à d\\iH' kv hiòu h à n ^ <> \u**>nii den ( B ) cac i\dn nhi* kv

hiòu h à n u n h ù n a vonu t Ì-OÌÌ n h o co 1 c h à m v u ò ì m xiini:

q u a n h ( ^ 3 * ) ^ nhùn^^ du'ònu e à p k h u c (iTTl—n,) noi tu dòn này sanii dòn kia ha <^hiòn \u\ Siiuvcn T Ì I I T i u o n i ^ t h aiìh ( ò a Dinh du(<c kv hiòu h à n y (') vuon;^ to ^ach c h c o ( X^ '• "^ ' ^^'<

d()n^ cjuàn (aia dich duoc t h ò h i c n h à n u nhìniii \*'n^ c'unL! n h o

( ^ ^ ); min lòn di^n { - ^ ^ > chi nya t à n COUL' < iia (ìich: min tòn t r à n i : chi n ^ a rut hn c u a -juàn ta ( <=0^ ). ^ÒÌÌ^ (ÌUOC kv hiòu h à n ^ nhim*^ c h à m u u h n h o ( r r x : ^ ) ; n h i i i m d u o n o v;ìch

sonii soìiLi i^^—^) chi l a c h Thi N u h c \ a i';ìch T à u U n : h i n h

chiì n h à l i:a( h ( hcM ( ^ ^ ^ » 1^ ( h(i Lon

K h i t ì i n h h a \ ' " l i n h l i o i h *'hh'aì -^u l i e o c h c n t i u * M i i j {\\:\

D m h (1SÒH 1S(;.^) " o i a o V I Ò Ì Ì nn«ai t a \ a t i i ò n e t h u à t i h ò n

h i (Mi c h i c l i Sii: " S a u k i n Ì:\AC c l n t ' a n duiH* t h a n h ( n a D m h

t h a n i : ^-ISCìi) N i : u > c n T Ì I r h u » m i : du»>c d i c u d o n ; ^ t ì i D à N à n j :

v à o ( h i h u \ m à t ( i ; n ì ( i i a D i n h T h t ^ ) c l ì i ò n t h u à t l a i ò n ^ h u y ( t o n u h i c l u d i m L:;*ÌP lait \;"\\ d u n u nìiU lìv* lh(")ni: d(">n hàv k i c n

co hà\ \);\\ \)on C h i Wx"*,} hàm dA\ h a n i M a t ì h t à p t ì u n ^ (|uàn

t r i c h h i ì \{\iu i{\.\ ID» \ :\\ k' in l l ' > n m i i \ i o i \ r n T i i T h u t ì i i ^

eh» In Ci» t h u n v M i i e h m ( h c l i c h u k h ' i i m c h u d ' M m t i c n coni^»

t i c u t l h ' t ( h c h U'-n H i M i i n ,M i r i n (hanh l o n n io \ a \ r a

\ c p h m ( h c f ì h i c d;'ui Uic h h ) i ì u c o n m u n u ( k h o ; n ì u 1000 ( j u a n c h h t k h o i ì L ! th»** d a n h m a u i h a n u m a u n» n c h u n ; ^ k h o i i ^ : lìì*» n h u i ì u ( uv>c t ; n i c ^ u o [.(n n i ; , |(> x ; ì \ ( h i n u d ò n h o t Ia|)

p h o i ì u t u \ < M d ; i \ Ili n i h h't.it d o n i ! (lo t h a m t u a n l i c u t u \ c n

c h u n l a \ Nai t o chu< v i c ( « a i i n t h u \r\ tha»"* m a ( à i ( H n a n i

i s n n \ i i : i o i ; i i n i \ r i \-)!i<j \ KM ( a l i t h i t ' | i \ u t ì * a n ^ v a o T i u n ^ (^u<H t h u ( d i n T h a p l a -ile d(»n q u a n \a(» m a t t i à n ( i i a D m h "

\ '• ( u< M t a n cDijtj ( I l , , j | h L'cc ' \ M-n l u n n c t h u a t l h*M> ha fi

d n n h u n - 1 m h t e ' - h u \ -ii - a u " S a n t : n u a v I M *J I ^ii P e h u n ^ '

I* »' d a u 11'' - i n e j (Mie.- | | ) , , ( h i l h i T i i e j k h i d,\\ \).\\ cu.i

.s(

chung tu cac c h ù a b à n s a n g (ndi eò n h ù n g ky hièu vòng eung) th'i mot dòi q u a n khac d a n h vòng ra sau ehièn tuyèn cùa ta Tran d a n h dièn ra àc lièt t r o n g hai ngày (2 1 25-2-1861) (^uàn trièu dinh chòng dò kich lièt nhUng khòng dòi phc) nói

sue manh hoà \xic cùa dich Cuòi cùng dòn Chi' Hoà hi giae

chièm ehièn luy hi vò, Nguyèn Tri F^hUòng hi thUcing c^uan quàn phài rùt chay ve Bièn Hoà Tin t h à t t h u Dai Dòn lam

chàn dòng ea trièu dinh và làm ( h o (\x\àn sì (j iiìAt t r a n hèt

sue hoang m a n g Thì^a t h a n g q u à n Ph;ip d;inh ròng ra nhièu

n(<i làn \xió{ d à n h ehièm eàe tinh Dinh Tùcing l'ièn Hoa va

Vình Long Dàu nam I8(ì2 toàn Ix) ha tình mièn Dòng Nam

Ky (Ciia Dinh Dinh Tit(ing Hièn Hoà) và mc)t t m h mien Tày

là Vình Cong dà hi giàe ( h i è m Ngày ò-f;-1 H(ì2 trièu d m h Huè

ky dièu ù(je, eàt ha tinh mièn Dòng va dao Con Con dàng cho Phàp kèm th(M) nhièu nhiiOng bò n à n g nò khàe ve e h m h tri kinh tè (juàn su' Day là mot vàn kièn bàn niKJc cua vua quan trièu Nguyèn eho giàe Chàp"

Vi(\- mièu ta kèt hòP vci'i tucUig t h u à t nhu t i è n khòng nhùng (lenì lai n h ù n g hinh à n h rò nc^t ve (diièn tiii'oiig (ìia

Dinh ma eòn gay dxióc h ù n g thù dòi \ó\ hoc sinh

- B à n d ò "Thuc dàn Phàp chiém sàu tinh Nam Ky"

dièn tà (|u;i t r i n h sàu tình N a m Ky bj thùe tlàn P h à p chièni d()ng Ba tình mièn Dòng ((iia Dinh Dinh TifOng Bièn Hoà) dùòc t h è hi(^n b a n g n h ù n g d ù ò n g ke soc t h ù a mau t r à n g , h i

nhà Nguyèn eàt nhitòng cho P h à p theo dièu xióc 1S62 Ba

tinh mièn Tày (Vình Cong, An C i a n g Ha Tièn) dù(Je kv hièu

hàng n h ù n g kò soc ehèo den day, hi P h à p ehièm nàm 18(i7;

càe tình t h à n h (lucie kv hièu bàn a n h ù n u cham den tron: dù(<ng bièn gicà kv hièu bàim cac chàm gach bic'n kv hieu

1 K T

b à n e n h ù n g gach n g a n g d à v Cà s à u t i n h dèxi lot vào tay

P h a p mot eaeh n h a n h c h o n g và de d à n g do s u bac nhir(i<\ yèu

hen cua bè lù vua q u a n t r i è u N g u y è n De g i ù p hoc sinh hình (limi: duOe q u a t r i n h thiie d à n Phàji x à m e h i è m s a u tinh này

n h u t h è n à o giào vièn eàn t r i n h b a y sii k i è n e h i n h theo hàn

dò diuM' ve to C à n ^ i u p hoc s i n h \dc d m h dia dìcni t u a sau

l i n h N a m K\ va (lua t r i n h thilc d à n P h à p t ì c n h à n h xàm hùJc hai nn*'ii D(')ntz và T à v Naìii Kv

+ ThuC d;m P h a p ( h n u n ha tinlì niicn D(")n,iz N a m Kv: Sau

kin ( hit lìì (hi(<( ( n a D m h (juàn P h à p d à n h von^i ra nhìcu ndi

D m n a m 1S(;:J t(»an h(*) ha t m h m i c n Dòn}^ N a m Ky ((ha

D m h D m h T u n n u Pn n Hoà) (ha hi t^iàc c h ì c m NV'ày à (v

l^'^'J t r i ' U ihnh llu*"^ kv d\c\\ \ùU\ eàt ha t m h nàv cun\i (tao

(''•n Lon ' l i n i : » ho IMiap (dìnuìi xon^' ha t m h iiìicn D(")n^, thUc

d m P h i ! t lni( hnai t icp ;nn m u u (dinan n(">t ha t m h m\cu

S.iiìu ni^av 'jn (^ lS(i7 hà\ c(J tìacu (tmh Mu(*^ vàn hi' iiìàt

uim h» imhìa (ju.m nnon Don^ ch<")nu Ph;ip (pian ^lac kro t(ii

d a n tr.in \VU'U- t h a n h \ ' ì n h Lon^c P h a n T h a n h (li;in dai (hcn

ch^ t n c u d i n h co t i o n ^ lì'a(*h ^lu ha t m h mn'ai T à y khi('*p sd tìU(ù t a u to -^unu Idn dà n(')p t h à n h \ ' ì n h l^on;^ cho chiin^'

S IU i\n IMìan T h a n l ì ('nan con tlic^o Ini (h'» ntdn ( u a Ph;ip r;i

I*'n!ì chn c:i( (|uan cà m d.m hai t iiìh An ( liant' va Ha Ti cu lam i h - ' D' ' dn ( tn f ron<j vonu' > UL'ax (I u *j?(> (hai '^ 1 (e 1 H<Ì7)

V V

Khi SÙ d u n g , g i à o v i è n k è t hOp vi(^e t ù ( m g t h u à t vói p h à n tich n è u m(')t so c à u boi g(à n\ó e h o hoc s i n h t r a l(ji: "\'i s a o

thùc d à n Ph;'ii) d à n h (^hièm N a m Ky'.'" "Tai s a o (luan q u à n trièu d i n h n h à N g u y è n hi t h à t b a i t r è n e h i è n trùcjng ( l i a D i n h

và de Ph;ip d à n h c h i è m r(")ng r a c.-ic t m h m i è n Dcum ( D m h TùOng Bièn Hoà)'.'" "Vi le gi t r i è u N g u \ è n ky Hièp in te n à m 18(ì2 e à t ba t ì n h m i è n D ó n g d à n g c h o Phap'*" "Khi (}uàn

ITìà[) t à n còn^i chicaiì ìK^t h a t i n h mii'^n T à \ con h n i h à i do

(aia (juan (juàn tri("ai d i n h (dai di(^n là P h a n T h a n h ( n a n ) l a sa(K^*' "Ti'ach n h ì t a n caia IMian T h a n h ( n a n tì'onii VKU* d('* m à t

ha tiìih lìiK^Mi T à y nhii th("^ nao\^" (^ua su" p h à n lich, ho(^ s m h

t h à y vd "(pian (pian tìa("ai N^uyi^ai ('ha\ dai", di ("HI n a \ the"* hi('Mi su iUm h(Mì, h a c iìhu'()c (aia tìa("ai d i n h p h o n ^ ki("m

NVUV("MÌ, tì'oim liic n h à n d à n t a l\cn h a n h (aK")c kh;nii; c h u a i

rat a n h d u n ^ (dì(*>ns ?^iàc njj;oai x à m

(Tìuy^Mì s a n ^ p h à n "(\un^ k h à n ^ chit'ui ch(*)nji P h a p x à m

lu(U^ (Ila n h à n chìn N a m Ky" triau vi(*ui dun^ b a n d ò 'Whùng

trung tàm khói nghìa chong Phap 6'sàu tinh \am Ky"

Ni^av tu khi thuC daiì P h a p d à t (dian \cn d à t N a m K \ ,

n h à n (l;"\n s a u t m h N a m K\ d;ì a n h dùnij (tUnu \cn ch(»n2 t h u c (km P h a p x à m ìmu- o k h à p moi nni và kh(')ni! Uic na(» nk^()t

1 SM

P a n dò t r o n g sàeh giào k h o a d i è n t.ì n h ù n g t r u n g tàm

khdi n g h ì a e h ó n g P h a p c u a nh;'ui d à n 0 s a u t m h N a m Ky

Tièu bièu cho long dàn ba t i n h m i è n D ó n g là CIK'H' khdi nghìa

T r ù d n g D m h o e à n eù C o C ó n g ( h u y è n T à n Hoà - C i a Dmh); khdi ìiizhÌM cua \ ' ó Duy DucUig o D ó n g T h a p Mudi: kluà nghìa

cua Trucùìiz ( ^ u \ è n (eon Trucmg D i n h ) ó T à y N i n h Tièu hièu

cho ba t m h mièn T à y N a m Kv là eàe t r u n g t à m : Ha Tri (Ben

Tre) cua hai a n h (>m P h a n T a m - P h a n Ngù; e à n eù Wòn

Chcìiiiz (Ila Tièn) caia N g u x è n T r u ni: TruC

N'iiùim t r u n g t à m khcà ngiiìa e h ó n g P h a p du(<e ghi ngay

t r e n ban do, con iuc")t se") dja d a n h k h a c e() lièn q u a n (lucie ehu thich th«'o s("> t h ù t u c h a n g h.in so 1 là Ha D i è m scV 2 là Tàn Phiioc X) ;; la Chi) Ciao .^(") 1 la D m h Tu'cUig (Mv Tho) ^ t inh 1\ cua cac t m h ducic kv hieu b a n g mc)l ch.im d e n

D'' lii'ii <|ua dal elude cao va d(Mn lai h u n g t h u elio h(H' •-mh m a o vKMi kc"«t hdp ,su dimL; ban dc) vcii t r i n h ba\- tu' lièu d«' ui<*i t h i e u mot cach cu t h e co h m h a n h nhUng t r u n g tàm khcii nuhia c h o n ^ P h a p ci ba t m h mièn Dóng

+ N g a \ tu khi t h u c d a n P h a p xàm p h a m (iia Dinh (1809)

<•'"• doi cpiàn nónu d à n do c.ic n h à n h o vèu nUc<e eàm dàu xuat hicn rat IÌIÌK'U. ho;it dóng m a n h làm (dio giac vó euiifi khon don N ^ h ì a (pian N g u v è n T r u n g T r ù e da dcVt ch;iv tau

l ù p e r a u L ' ( l i \ \ o n m t r e n song N h à t T a o tièu dièt gon s(V dich

t r e n t a u ( 1 ( )-CJI-1 S(; ] i Dac bièt t u sau khi l l i è p óóc \HiVZ hàt

c h à p lenh bài b m h cua t r i è u d m h n h i è u CUCK- khói n g h ì a l(in^ nho dà b u n u nò n h i è u t r u n g t à m k h a n g chH''n dUck- hinh

t h a n l ì ticu bit'U n h à t la c;ni cu (lo Cónu ( h u \ è n T à n Hoà

CI la D m h ) cua Tiaionu D m h

01

Dia b à n hoat dóng cùa nghìa q u à n là eà m(5t v ù n g dàt róng tìi ven song Soài Rap cho dèn d ò Cóng, My Tho T à n

An và s à t c a n h Già Dinh - ChcJ Lón, n h ù n g Gò Cóng là càn

cu chinh () n h ù n g nc^i hièm yèu dèu eò d à t dòn luy c a n h giù

de chàn dùcJng tièn còng eùa giàc Nghìa q u à n ngày dèm luyèn tàp, m u a s à m vù khi', ti'ch t r ù lùcJng t h ù c , c h u à n bi chièn dau làu d a i Dùói su ehi h u y e ù a Trù(Jng D i n h n h ù n g hoat d ó n g c ù a n g h ì a q u à n làm eho Phàj) r a t lo n g a i , nhièu vi tri' c h i è m (l(')ng ó m i è n D ó n g bi t à n e ò n g n h i è u phào t h u y è n di lai t r è n s o n g hi d;inh ehim nhièu dù(jng giao t h ó n g hi eàt d ù t

De dòi [)h() v(à tinh h i n h (diùng phai xin thèm vi("'n binh

rói meli cuòc t à n cóng h'in vào eàn eù Còo Cóng (2-lH(ì.'^) Nghìa quàn a n h d ù n g (diièn dàu suòt 'ò ngày Iièn rói rùt kh(')i eàn

eù de bao toàn lue lù(Jng Trù(ing Dinh ( ù n g nghìa q u à n ra

sue xày d ù n g càn cu mói ó vùng T à n Phù(k\ ven song Soài

Rap, dia t h è r a t hièm yèu Vi co t a \ sai dàn dùòng ngày 20-8-18(U, giàc P h à p lot vào eàn eù TrU(mg Duih (àing nghìa quàn chièn dàu vó cùng a n h d ù n g Hi t i ù n g d a n gay xù(<ng song, óng dà r ù t gùOm tu s^k de kh()i sa vào tay giàc N à m

do, òng vùa tròn CI tuoi

Sau khi T r ù ó n g Dinh hy sinh, m()t so nghìa q u à n rùt lèn càn cu Dòng T h à p Mùòi do V^ò Duy DùOng chi huy (dà\ là

trung t à m k h à n g chièn Idn t h ù hai sau càn eù Gò (^óng); n\ò\

so khàc theo T r ù d n g (Juyèn là con t r a i cùa T r ù d n g Dinh lèn làp càn cu d vìing Tày Ninh, phói hcJp vói ngùòi Khd Me và ngùdi ThùdngiXày d ù n g cd sd k h à n g ehièn làu dai

Cu(H' k h à n g ehièn ehóng P h à p eua n h à n dàn ba tinh mièn

Dòng dèn dà\' tam thoi làng xuóng Nói tièp n h à n dàn ba

IS^l

t m h m i è n D ó n g t u n à m 1S(>7 n h à n d à n b a t i n h m i è n Tày

lai a n h d ù n g g i ù d n g c a o n g o n eò k h a n g e h i è n ( b ó n g t h ù c dàn

P h a p x à m Inde

+ N h ù n g t r u n g t à m k h d i n g h ì a e h ó n g P h à p d b a t i n h mièn

T à v ( l i a o v i c n huàint! d à n hoc s m h , t i m t r e n h a n d ò nhiing

ndi nò ra khòi nehìa

T i ò u h i ò u n h à t ha ( à c cuòi* kh(ii n.^hìa cùi\ h a i a n h vm

Vhi\n l a i n P h a n N^Ci (con t r a i T h a n T h a n h ( I i a n ) vói t r u n g

t à m Ha t n (Wcn Tvc), h o a t d ò n e m a n h t r o n u m o t vun*: ròng

l(àì (lo( th(M) SÒFÌL: ( \ I U Louii (jua (a(* t i n h \ ' ì n h L o n ^ S a Dtv,

T r a \ ' i n h t I'OIÌL! - n à m 1 '^riT-1 Sf^**^

D a c hict cu(")c kh(ti i m h ì a c u a N^UNÒn T i a i n i : T r U c - ngifdi

a n h h u n i : noni! d-in \(ii c h i c n con;^ X h à t T a o ( 10 I 2-1 S ( Ì 1 ), co

c a n cu c h i n h o 11. UÌ ( ' h o i m ( H a T K M Ì ) d a vU(M h i ò n dò ho,

ihx\]) n h ' t n m tifii (h»M d o n KKMI ( l i a n i : *'ua d i c h (('> IS(>7)

X ^ o a i ra con c(» ('U(")c kh()i n u h ì a L o n ^ T Ì I ( M \ T h o ) nani

I STO c u a \ L ! U \ eli 11 un 11 u:in

(^ua t r m h h a \ t h o o h a n d o m a o VK'IÌ hu(fnj^ d m hoc sinh

n h a n \* t | ) h o n u t i a o ch<')n^ IMiap c u a n h à n (hni nìiòn Nam (ha\ l*^rì tu m i c n Don.u s a u do l a n ron;^ ra t o a n m i ò n khicn

c h o kc t h u k h i c p >i) (\\ò] c u n u do t r i ò u d i n h e»» t i n h ho rdi,

t i m c a c h n u a n c a n t l i a m «hi t i c p l a \ c h o IMiap (hui a p phong

t i a o c a c cuòc khdi l ì u h ì a lan hi((t hi t h à t h a i NhUri}.' phong

t i a o chi t;im t h d i l;ini^ xuonj^ c h ò khòn^^ ho I): (hip t.il Diing nlìu Idi \L!u\'»"n T t i i i v j Ti uv dà kh;'in^' k h a i t u \ ò n h*"» t rU(ik' kc

t h u "l>aM L:IO n u u o i ì.w n h o h("*t r o nu(k- N a m i h i in^U liei

ni!Uoi \':i in d a n h T;i\ "

3 De hoc s i n h t h à y rò siJ suy yéu, bac nhUdc cùa triéu

dinh H u é t r o n g viéc chòng P h à p và cuòi c ù n g nhiidng bó, dàu

hàng, giào vién d ù n g tài liéu trUc q u a n , t r o n g do co h ì n h v e

"Quàn ào và vù khi cùa quàn linh nhà Nguyèn"

Day là bue t r a n h ve hai ngiiòi linh bó binh trong t r a n g

phuc q u à n ào gon g a n g và vù khi t h ò sd càm tay Ho là h ì n h

ành cùa tinh t r a n g binh liic hét sue nghòo n à n , lac h a u cùa

quàn dòi n h à N g u y è n n ù a sau t h è ky XIX (^ua bue t r a n h

giào vièn p h à n tich eho hoc sinh t h à y rò dièu dò

(jiào vièn c(') t h è mièu tà cu t h è nhxi sau: "Ho màc q u à n

ào vài, c h à n di d à t , d à u d()i non g h è p b a n g eàe t h a n h tre và

qu(H m()t l(}p s(Jn ta Ngi/di linh ben trai dco gUdm tay eàm

giào nhon NgU(à linh ben phài eàm dào dai e;'in bang tre,

ben eanh là m()t ehièe dào n g à n e(^ t r a mùi hinh b ù p da"

PhU(jng p h à p ehù yèu là mièu tà kèt hcJp vói p h à n ti'ch

de làm cho hoc sinh t h à y ró tinh t r a n g binh \xie hèt sue yèu

k(Mii lae hàu kièu t r u n g eó cùa q u à n linh trièu Nguyèn Tu

su mièu tà và p h à n tieh do giào vièn dàn h(K' sinh tdi kèt

luàn: M()t d()i q u à n vdi t r a n g bi thó sd nhii t h è khóng t h è

hoàn t h à n h dxióc nhi(^m vu bào ve dàt niidc trUck' sU xàm \xióc

cùa ke t h ù

4 Sau khi ehièm xong N a m Ky, thiic d à n P h à p md r(5ng

xàm \xixSe trong eà nifde Cwòc k h à n g chièn chòng P h à p dièn

ra manh me ó Hae Ky Ciào vièn su d u n g b à n dò "Chièn

Iruòng fio NÓI nàm ISY.) rò 1SS2" dò giùp hc)c sinh hièu rò

dièu nà\'

Bdn do "Chién truong Ha Nói nàm IS7.3 và 18H2" 1-u

\<"ni (hèn t;i n l i i n g \ i lii \ a \ i;i eae l i à n d;inh \ón n h u ; T h ii.n

n KM 19:^

Ha Nói t r a n C à u C i à v làn thii n h à t n à m \S1:\ và t r a n (Vui

( l i à y làn t h ù hai n a m 18S;^

T r è n b a n do t h a n h Ha Nói dxióc kv hièu b a n g ó vu(*)ng

to (làu còmi ( I -I- I ) ndi x a \ ra t i à n d a n h hin eàe (iia danh

k h a c eo lièn q u a n t(ii su kièn du()c ghi n g a y t r è n so dò: mùi

tèn u b o ( ^ ) ehi eae hiùing di: Sdn T a y Ha D ó n g N a m Duih Ngoai ra l i è n b.in dò eon ve mot so d u d n g (pióe lò quan

t r o n g Ho T a y Ho T r u e B a c h Ho H o a n K i è m và S o n g Hong

t^òn^^ D u ó i m

VV' chièn tiiioììii Ho Sni nòm IS7,'K giao vièn làm nói hàt

nhufiL' noi dumi >.iu (kèt h()p vdi su d u n g b a n dò).*

-^ N a m 1S7.'» I(ii d u n i : viòc t i i ò u (tinh H u ò yòu (\àu nhà

càm ip*^'*'^ IMì;ip ph.ìi nuuoi ra K;ic dò uiai (juyòt "vu Duy

r u \ " t h u c (hin T h a p (ha tilc toc (li ( h n niò (han (juàn ì'a (iành chh'ìtì h a c Kv hin t hu nh.it

S;in^ n ^ a \ 9-1 1 IST.'V ( l a c n i ò (^òi tòi h à u thi^ \d\ Tòng d(V

Ha Noi la NVuyòn T n IMìif(<nu (h>i ph;n nòp t h a n h Ih cii

t u v ò t m(< s;in^ n^^ì\ 1^0-1 1-1S7M ( o h a i i ò ra h'uìh nò siin^ dành chiòm t h a n h Ha Nói N ^ u \ ò n T Ì I PhU(<n}^^ (àin^^ con trai dà

a n h dùn^^ chiòn (làu n h i ^ ì ^ kliòn;^ hao V('' (hidc t h a n h Chicni xonu t h a n h Ha Nói, (|uàn I^ha|) n h a n h ch(')n}^' d a n h (diiòin càc

t m h t h a n h Wvinn \vn Hai DUdng N i n h IVinh, N a m Dmh V.v T h à y hic \iUUv^ raia chun^i d Ha Nói m ò n g và yòu, (juan

và d à n ta dà xiòt chat vong vày x u « g q u a n h Ha Nói (làcnio dila (]uàn vò (aJu viòn

-^ S;in^ n*4aN' 1^1 11^-1 H7;>, ( i a ( n i ò ( h i h u \ d o a n (juàn tìi

nói t h à n h t i c n h'ui hU(hm Sdn T à v Khi dòn C à u (Iiàv thi

1)1 (juàn ta do Hoanj^ T;i \ ' i ò m (dìi h u \ phoi hdp vc'h (juàn

HM

LUu Vình Phùe (dang c h u à n bi t à n còng dieh d ngoai vi Ha Nói) chàn d à n h Cuóc giao chién dièn ra ^c lièt Gàcniè và nhiéu binh si P h à p bi giét ehèt tai t r a n , so con lai thào chay

ve t h à n h

Tran Càu Ciày (làn thù nhàt) làm cho quàn Phàp d Ha

Nói và càe tình rat hoàng so muòn bc) t h à n h chay Bon thilc

dàn hièu chién d Nam Ky cùng hot hoàng Con quàn ta d càc ndi vò cùng p h à n khdi san sàng xòng lèn quèt sach quàn giàe NhUng trièu dinh Huè hèn n h à t bò Id thdi ed

ra l(}nh rùt quàn lèn Són Tày de tao khóng khi' t h u à n Idi cho cu()c thU(Jng thuyèt vói Phàp Kèt qua là mot hièp xióc

dxióc ky kèt giùa trièu dinh Huè vói Phàp ngày 1 0 3 - 1 8 7 4

tai Sài Con vói n h ù n g dièu khoàn rat eò hai cho ta (giào

vièn trinh bay theo S(iK n h ù n g nói dung eua hic'p ude)

Ve ehièn tri/òng Ha Nói nàm ISS2 giào vièn cho hoc sinh

nàm dxióc nhùng n(3Ì dung ed ban và t n n h bay theo ban dò: + Vói dièu xióc 1874 Phàp dà chièm diióe Nam Ky nhitng chùng chUa chièm difdc toàn ho Vièt Nam nhàt là Bàe Ky

dang là mièng mói ngon cùa chùng

+ Nàm 1882, vièn ed trièu dinh Huè "vi pham" dièu xióc

1874 (vàn tièp tue giao thièp vói Trung Quóe ngàn trd ngUòi Phàp di lai buon bàn trèn song Hong, càm và gièt dao) Rivie dUde lènh mang 400 quàn cùng 2 phào thuyèn ra dành chièm Bàc Ky làn t h ù hai

Ciào vièn tifdng t h u à t nhit sau:

"Vùa dàt chàn d^^'n Ha Noi (4-1882) Rivie dà gi(3 trò khièu khi'eh d(')i d(')ng i}uàn trong thành và phà huy eàe cóng sit phòng thù trèn màt thành Md sàng ngà>- 25-1. RÌVK^ gùi tói

19Ò

h à u thii che T ò n g dòi- Ha Nói la H o à n g D i è u dói iKip thành

H a n t r a Idi t h u (^hUa h è t y dà ra l è n h nò s ù n g d à n h thành

(^uan q u à n ta k i è n q u y è t e h ó n g lai. C I K H ' e h i è n d à u d a n g dièn

ra àe lièt thi bóng n h i è n k h o thu(V d a n t r o n g t h à n h b(V chày lam eho q u a n q u à n H o à n g Dièu d a o d()ng h à n g ngù rói loan

T h ù a ed do q u à n P h a p dot n h à p e h i è m t h à n h Dai q u à n tan

r à H o à n g Dièu e h a y vào h à n h e u n g t h à o di bièu gùi trièu

d i n h rói d ù n g k h a n lua t u à n tièt t r o n g v u d n Vò Mièu (dUcJi

( h à n (\)t Co n g a y n a y ) n è u eao t i n h t h à n yèn nU(Tk- mot King

,^óng ehèt vdi t h a n h

Sau khi ehitMii xong t h à n h Ha Nói (làn t h ù hai), (juàn

P h a p ìììH rong d a n h ehièni n h i è u t i n h t h à n h v ù n g dóng bang (b'U t h a n l ì Nani D m h ibi duiii: lai Ti'inie do vào t h a n ^ 3-

1 S8"' IMì.ip (I.I clìitMii v u n g Ilio t h a n l l ó n u C a i và (^u.ing Y('n

d a n u bi tu ban \nli (Ioni ngo H a n h (l()ng n g a n g ngiàie cua lvi\i<' lam cliM (pian d à n t.i vó e ù n g cani g i à n \ ' o n g vày cùa

(pi.ìii (l;in ta mot lan n u a lai \\c{ chat ( p i a n h Ha Nói

(^.u-(1.1(1 ( j u i n t.i t u S O M T ; Ì \ k e o v e u \ l l l e p (111 d o i K i v i e p h ; u Ini

Ve c u l i n u i l \ ( h o l l l \ ( ' ) 1

-Mo >;in<: n u a \ 1 M.",-] s s : ! R i v i e c h i h i i \ d o a n ( p i a n kho-iiiL'

•")()() t e l i , co da\ \);\r t r o l u e t u n()i t h a n h l i è n l e n I U K Ì I I ^ Sdn

I a \ Klii (h'ii C a u ( o ; i \ ((ju;i c à u h d n l O O n i tbu<')c \A Dich

\ orni iiLMN n i \ ) t h i ( p i i n t.i d o lioanu.; T;i \ i e n i c h i h i i \ ph()i

h()p \()i q u ; i n L i n i \ ' ì n l i P h u c IK) -un;.: H a i I x ' n (l.in t r a n ( I m h n h a u k i c h h^t >uot :ii;i\ o i o d n n n h('» C^uan m a c ch»''t v.i hi tluniiiL: ì:il i i h i c u nlìiiii!^ t('-ii -<'in^ ot k i n h hoaii)^' bei

*•;) d:ii h.ic \M <}.)\ n h ; u i f h ; i o c h ; i \ - <'hi h i i \ l v i \ i c d.i p h a i Ix'i in;uiL' - jiMtiL' n h u M» n i i u \ c i ii(<(c,( iac iii.> l.i | , | ^.n-f eh,'-! pdi

d a v '

Ht

Hàn dò này k h ò n g n h ù n g diidc su d u n g khi trinh bay mue:

"ThUe d à n P h à p d à n h chièm Ha N(')i và càc tinh dóng b a n g

làn t h ù n h à t " ma con d ù n g de t r ì n h bay "Nhàn dàn mièn Bàc

sói nói k h a n g chièn (1873-1874): "ThUe d à n P h à p xàm litcle

Bàc Ky lan t h ù hai (1882-188 4)"; "Nhàn d à n Bàe ky tièp tue

khàng ehièn chòng xàm \xióe Phàp"

Khi su d u n g , giào vièn kèt hdp ehàt che giùa vièe ehi b à n

dò \(\\ wòe tUdng t h u à t Dièu dò khóng ehi tièt kièm dit(k*

thdi gian, tao bièu tUdng lieh su ma con giùp eae em hoc t à p t(')'t h(Jn

Trong eu(')e chièn dàu ò Ha Nói nói lèn h m h a n h Hoang

Dièu giiio vièn su d u n g t r a n h ehàn d u n g "FT)ang Du'u" (trinh bay trong sàeh giao khoa)

- Chàn dung Hoàng Diéu dxióc chxip lai tìt à n h eua Bao

tàng Càch m a n g Ciào vièn t n n h bay ve Hoang DK'U trong bài mièu tà sau: "Ong e(') V(')e d;ing to khoe khuòn màt day dan dói mat to và den toàt lèn ve eii(mg nghi Mù ào ma óng mac là t r a n g phue cua vièn (pian th('à nha Nguxèn

Hoàng Dii^u sinh ra t i o n g m(')t già dinh nha Nho (> (^uang

Nam- Nàm 2(i tuoi, óng dàu Phó Bang và dxióc bò làm q u a n

giù nhièu nhi(^m vu khàe n h a u d eàe tình mièn T i u n g mièn Bàe và kinh dò Huè Nàm 1880 óng difde eù làm tòng dòe

Uà Ninh (Ha N(")i Ninh Binh) dà tieh eitc c h u à n lu phong

thu ehóng àm mxixx d à n h t h à n h eua giae P h à p Ngàv 2.")-

1-1882 P h à p nò s ù n g t à n eòng Ha N(Si làn t h ù hai Hoàng Du^u

dà di'elì th;"in lèn mat t h à n h ehi huy chièn dàu Do co n(Ji phàn kho thuóc siing hi ehà\' làm eho q u a n q u à n dao dóng hàng ngù roi loan Ph;ip t r a n diùn- vào ulianh Thè cung óng

da là\ mau \ \ò{ \ò\ di bièu mn inèii dinh va dunu k h a n that

1 UT

co tu tu Ucn c a n h càv l)cii Vò Micu (dùd\ c h à ì i Còt ('(i n^àv

n a v ) tic yiiì t ì o n klu tict Titani: di hióu dà n h à c d e n NVu.Nvn

Tri IMìuoìì^ n h u nìot l à m uut^iì^^ s a n ^ (*h()i cui\ n^ildi tU(<n^:

iiiù t l i a n h :

"Lnim ('(") trun.L: t h e vòii L(UÌ,L: t h à n h ,

Xin di th(Mì hutHìiZ hon T Ì I PlìUdiii: du'(ii d à t "

Kiìi uMani: inuc "ThuV il;\n IMiap x à m hi(<c Hai* Ky làn lini hai I S S ' J - l S S l " d:\c bict la khi tudiii: t h u à t cuiV (diicin t h a n h

Ha N()i cua thuV d à n P h a p iziao vicn vcu (\àu hoc sinh ijuan

>af hiìc a n h ti'onu saidì LTiao klioa kct hdp inicu ta mot vài

ìK't h m h daìiìi hcn niz^ài m(">t so noi ticu hieu ve t i r u sU và nlìunu hn;it d(")nL; elioni; mac cua ònu Dièu do sé t a o nèn hieu

tuMim s(")!i^' doni: \<' Mnaiìu l)i«*u \ a uàx' duOc \ u c cam manlì

me I rolli: hmi: hot mh

I Thu*( d.Hi IMìaj) nuioii n h a n h elione kèt ihiic xàm \\iik'

\ lot X a m nli;in hic Tu DuV m;it tn«*u d m h r«")i n ^ i chun^^

d a n h vao k m h t h a n h llu«' () d;i\ tliuC (hm T h a p ^a|) sUc khaiiL! cu cua n h a n d;m \ a nliuiiu nuu<n chu c h i è n

(iiiin Iteti su (iun^ sir dò ''Kinh thành Huc (ISS5)''

S() d("» n a \ ihèn ta \ i l ì é dia t h è kmli t h a n h H u è (ISSà) (n;io vit'iì tuonu tliuàt thoo x j dò: " N h m vao s(( do c h u n ^ ta

t h a \ lò kmlì t h a n h H u e (kv hièu han^i h m h vu(')n^ k(^ s o c c o

k h u \ c t mot L;OC ' ^ ^ ^ * n.ini n*4a\ hèn h<( >on}4 HU(m^i, trèn dutMii: di ra (^uaii)^ tri \ a vao Da Nanj^ Th(M) su cu ^hi lai

' / / / / ( ' ( / M V Pitu ili.a hiU nii»! plìiif iln inrn dinh klm/r^ iliint tiin\i lnnlì lift

j^hi>n:l hi Hi \('i \<f IJ\ tedili n^'</ hi>n \ / ' < / / / w / / hcn tìluu stf \^i<it t hin ln>n liffi^ l,in qii in \ in n-Jh '^i'- <un\^ / N / \ lhc.> tmf Di hu l i I nnh v'/*/ • / ' / '

'// Ui n.>n ni II lini li.- , h iuh ( /' llifit \,ift\' hi > i h,i\ \ n \,tl hm f h H 11/

ph.in / ) ' / /,//// ijn\in h'ir^ J"< III \"f

1H>

thi "Kinh t h à n h H u e dU(Je xàv ditng n h ù n g nani 1«()5-1820,

là mot t h à n h vuóng, mói bè l^.ókm m()t mat giàp song Ha(mg,

ba màt c(') hào s à u tUóng t h a n h xày bang gaeh;,dà eao lOm,

trèn màt t h à n h e(') dù t r a m dai bàe Trong t h à n h eó dxi van

binh linh"

C ngay sàt nàch kinh t h à n h Huè (ve phia dóng) là dòn

Mang Cà (kv hi(:'u b a n g mot ó vuóng nho màu den (B) là nOi

dfing (pian (aia Ph;ìp 'Vxi nOi dong (pian này giac P h à p eó

thè kièm soàt dvidc moi hoat (tòn^^ cua lU(* lUcJnu chòn^ P h à p

ben tron^ t h à n h

Toà Khàm su (kv hièu hàn^^ ò vuòn^ nho màu tì'àn^ (CU)

nàm n^ay hèn ho nam sòn^ HU(Jn<i là nò\ cdc sì (juan Ph;ip

(J dai dièn cho ( ' h m h |)hu ITiap (kièu nhU Dai su quàn)

Nam vào vi tia nhU vày kinh t h à n h Huè dùn^ \riU]c sU

uy hièp t r à n ^ tì'on cua ke thù. TI'U(H* sit uy hièp do, phài chònj^

I^hàp tron.u tiaèu dmh do Tòn Thàt Thuyèt càm dàu dà quyèt

dinh phàn còn^^ tai kinh t h à n h de ijiành thè (*hu dòn^"

Sci dò nàv khóng ehi dxiik- su d u n g dò gi(Ji thièu vi tri',

dia thè cua kinh t h a n h Huè ma eon diKje d ù n g dò til()ng t h u à t

ciUK- p h à n cóng eua jìhai ehu ehièn tai k m h t h a n h Huè

(7-bS^ó) Wù vày khi su dung giào vièn eàn hLt(;ìng dàn hoc

sinh q u a n sat ky rói kèt h(ip mièu ta và titóng t h u à t n h à m

dUng lèn trit('ie màt hoc sinh n h ù n g hinh a n h song dòng ve

eiUH- p h à n eòng:

"Kang s à n g ngà\' móng 0-7-ISSÒ Tón T h à t Thuyèt ra lènh

eho ipiàn linh nò s u n g tàn cóng hai eàn eù ehièm dóng cua

ìi\àc tal k m b t h a n h Huè là toa Khàm su va dòn Mang Cà

Sau mot loai (l;»i bac (bau bauLi cai h elio dau qua mièng nong

199

sìing dot bùi n h ù i (dio dièin s i n h nò d a y d;in g a n g bay xa

e h ù n g l - 2 k m ) n g h ì a b i n h t a dìing s ù n g k q ' d a o màc xóii^

t r a n , t à n cóng dich I^i d a n h bàt ngò die h hot h o à n g rói loan chi ra sue eó t h ù ehó s à n g Khi s ù n g bàt d à u nò (i Mang Ci thi ben kia song HilOng Tón T h à t Le e ù n g ra lènh t à n cóng

toà K h à m su P h à p (^uàn e ù a \JÒ e h i è m eae t r a i b n h ehun^

q u a n h Cac eó dai bae diùic hi màt e h u y è n b a n g t h u \ è n (jiia song HiiOng d à t cpianh toà K h à m sii n h à t loai n h a d a n (^uàn

P h a p 1)1 t à n cóng bàt ngO h o a n g h o t c h a v t a n l o a n nu)t

so co t h u t r o n g toa K h à m s u bi t i è u d i è t Dòn s a n g boa ìxic

ta vèu d à n , dieh tó chuC p h a n cóng l a i t ì à n v à o chièni

t h a n h H u è C h i i n g la siù aióp boe v à n g b;ie ( h à u b a u troii^;

e u n u duMi t h a n g l a \ dot p h à n h a c u a va l a n sai thiKMin

d à n vó ( ì i n g t h;ini khòc

T r o i m e a n h hòn c h i è n Tón T h à t T h u \ e l da n h a n h elienu

va bi mài dUa \ ua l l a i u \Vhi me vi) ( h i n h \ a V() i h ù cua vua T u Due r(n khoi k m b i h a n h ra c u i ( u T a o Sii ((^iiany

tri) dò t ì n h e h u v è n kh;iim ( h i è n làu d a i Su \ lec bai ngO àv

dà làm eho thUe d à n Pha)) vó cìmg bòi loi."

l i à i t à p : \ ' e s(( dò t r i n h b a \ c;i(h bó t r i (ìia (pian la vii

dièn bièn sU kièn ó k m h t h a n h H I K ' , l l u i n ^ 7-ISSÒ

"Chàn dung vua Hàm Nghi"

V u a H à m Nghi t è n t h à t la C n g Lieh (la eni ruòt eua vua Kièn P h ù e ) lèn ngói lu( 1 1 tuoi dUO<' ba (pian v a n vó dóii^,'

t i n h t o à n d à n cóng n h à n O n g la mot vi v u a t r e tuoi, (pia

e à m , e ó y c h i e h ó n g Ph;ip lièu bièu eho I m h t h à n dyn- làp tU

cUOng e u a d à n t(K'

( ' b à l i d u n ^ vua Haiii N'ubi I m n ^ ,s;i( h u i » " khoa du(K ( hup

lai t u à n h cùa Bào t à n g Càch m a n g Nhìn t r o n g à n h c h ù n g

ta thày, vua H à m Nghi t r o n g t r a n g p h u c r a t giàn di, gc)n gang, dàu q u à n k h a n d e n màc ào t h o nhU t h u ò n g d à n nhiing

sU kién trì, t i n h t ì n h k h à n g k h à i và long qua càm thi khóng thè cho dàu nói

Sau khi kinh t h à n h Huè lot vào tay giàe P h à p , óng dà cùng Tón T h à t T h u y è t vUót diidng triiòng ra càn eù T à n Sd

ó mién tày (^uàng Trj de tình ( h u y è n k h à n g ehièn làu dai Vào ngày l.'^T-lHHó, vua H à m Nghi ha Chièu Càn viidng kèu

gt)i toàn d à n giùp vua d à n h P h à p {\ó\ kèu goi do Tón Thàt

Thuyèt thào) HifcJng ù n g Chièu C à n vU()ng k h à p nià tu Trung tói Bàc, dàu d à u cùng day lèn phong t r à o khói nghìa chòng P h à p P h o n g t r à o Càn vUdng b ù n g nò

N h à n t h à y dia t h è T à n Sd chat h(^p càe dièu kic^n dò duy trì eu(X' chièn d à u bi h a n che dich lai t r u y kieh dèn t à n n(U

thàng 10-1885 Tón T h à t T h u y è t phài dUa vua Hàm Nghi rdi khòi càn eù T à n Sd, c h a y ra sdn p h ò n g l*hù Cia (HU(mg Khè

- Ha Tình), diia vào r ù n g nùi hai t i n h Q u à n g Binh Ha Tình

xàv diing can cxi k h à n g chièn làu dai

It làu s a u , giàc dò bièt cho q u à n lùng sue tdi n(n vua lành Dàu t h à n g 11-1888 thiic d à n Phàji mua ehu()e dii(3c Triidng Q u a n g Ngqc (mot ngiiòi h à u càn cùa H à m Nghi) Y

dà d à n diidng cho P h à p dot n h à p càn eù, bàt song vua Hàm Nghi Triióc lùc bi b à t H à m Nghi diia giidm cho tèn Ngpc và bào "Mày cu gièt ta di con hdn là bàt ta giao cho bon P h à p " Triióc k h i k h à i cùa vi vua t r é tuoi yèu micie, tèn Ngc)c eùi dàu xàu ho B(ui Phàf> ra sue du dò m u a ehu(ie nhiing n h à vua hièn ngantr cii tuvèt moi cam dò eùa eiàc Cuòi (ìmtz chùnsr dà dàv vua H à m Nghi sang Angièri (thuóc dia eua

) { \ \

IMiap () Bàc Phi) Luc bav K'UI H a m N ^ h i meli 17 tuoi

\ h u m z hoat d ò n e cdu mU'^c và t a m lòn^ q u a c a m r ù a nhà

vua dà de lai cho lu h su mot t à m ^U(<n^ tronfi s à n ^

( h à n d u n i ! H à m W h i d\UW sii d u n i : khi d a v m u e "Phong

t r a o ( ' à n vud'ni: hunii nò và lan ròni:" tron.u hai " P h o n p trào chòni: I^hap ti-oni: n h i m i : n à m ( u ò i t h è kv XIX" De khàc sàu

duik h m h a n h ( ua òni: va ^dy xiic ( a m m a n h me t r o n ^ Iòng li(»c s i n h m a o vièn kc\ h(t|> vièi* c h o hoi' s m h \(MÌI a n h trong

sach iziao khoa V(ii LIKH t h i è u vài ni'^t tièu hièu ve tièu sU, làp fruoiii! (juan dnMii ti'nh (\a(di th(')n.L' ipia nhiìnii hoat dòng

cuu nu<><- cu;i oni: 1 u do ^lao du(* cÀc cm lòn^ k m h vèu và

t u ha' ) \ e ( MIL:

S(} dò 'Xòng suphiìng thu lia Dinh'^

(<»m^ ^u plì'Mìu t h u l>a D i n h la mot t i o n ^ n h i i n g can cU clinuL! P h a p kicn co tnai hicu cho phon*^ t r à o ( \ à a vdcJn^ d tinlì Ih a n h fi oa do P h a m P a n h D i n h C o n ^ Tr/m*; chi huy,

\ a \ (hniL! ('o t h e toi d\\\ n h u mot ph;io dai rat loi liai ve màt

<juan -u

( a n cu \\A D m h duo< xav d u n ^ t i è n dia h a n ba làn^ My

Kh»' ThuoiiLi T h o Mau T h m h t h u ò c h u v r n \ ^ a S<m, càch thi

\;i r i i a n l ì llo;i li) t a\ >ò ve p h i a b;ic ^ l ù a mot vìin^ dòng

c h i è m tiCmi: m è n h mònu làv iòi T u t h a n ^ (>, nèu k h ò n ^ npàn

nu(*< >òn\i (sònjj dao tu Ninh P i n h dòn T h a n h Hoà), thi cành

(tonu hi n ^ à p Pa D m h tr(t t h a n h mot hon (!;io ch<) V(J, d(Jn d(V

^iiìa mot bièn nU(ic m c n h monu di lai phai d u n ^ t h u y è n nan

Yyon bau do vonu n^oai cunir <aia c^n ed Ha D m h là con

>(^n\i d a o tu N m h P)inh den T h a n i i Hoa l i c p do |;i con di/cJng

(lì in lì (il vao b;i la IIL:. bon t TOOL' la ruonu hia d\Uk kv hièu

giòng nhxi càc n h à n h lua; sau e ù n g là luy tre day dàc hao quanh ha làng My Khè Thit(Jng Tho Màu T h i n h dxióc ky hiéu h à n g n h i i n g dUòng gap k h u e ; khu ngàp nxióc dxióc ky hièu h à n g n h ù n g gaeh n g a n g ; eàe eòng sxi ehièn dàu dxióc t h è

hièn h à n g n h ù n g t a m giàe m à u den; làng xcim ditc)e ky hi('U

bang n h ù n g vèt m à u den (Xem ehù thieh hàn dò trong sàeh

giào

khoa)-Nèu d ù n g ngoài nhin vào eàn eù Ha Dinh ngifòi ta ehi thày mot r à n g t r e x a n h um t ù m soi hóng xuóng dóng nUde

Nhifng sau r à n g ivv dò eàn eù Ba Dinh eòn dxiik- hao hoe hdi

m(}t t h à n h dàt kièn eò Trèn màt t h à n h xèp h à n g ngàn sot

rdm tr()n hùn eòi n h ù n g kh(^ ho lam lò chàu mai và vi tri (juan

sàt Phi'a hèn ngoài ehàn t h à n h là hào sàu co eàm ehóng tre

Ben trong t h à n h eàe eòng sU và hàm ehièn dàu eùng dxi(k- ho

tri' rat Idi hai Cà ha dòn hinh dèu eó giao thóng hào dàn ra

càe eòng su (diièn dàu và làm diióng tièp tè (^ho nghTa quàn

(\\eh xày d ù n g eàn eù Ba Dinh d à m hào eho nghìa (juàn

tri', dia t h è và càch xày d u n g eòng su phòng t h ù \óì hai dóng

thòi dùa vào dò dò t u ò n g t h u à t dièn bièn cu()e khdi nghìa

(ìiào vièn eó t h è tUòng t h u à t nhxi sau: "Nàm 1886 và 1887

quàn dich dà ha làn t à n eòng vào Ba Dinh Vói t i n h t h à n

quyèt ehièn hdn ÒOO nghìa q u à n Ba Dinh dà ehièn dàu lièn tue và he uàv ea '2 ddt tàn còmi eua dieh Bon eàm quvèn

Phàp xón xao lo ngai

'Z{):\

Ngày (ì-1-1887 B d - r ù - x ó dà h u y d()ng k h o à n g 2ò()() quàn chia làm :\ min d à n h vào càn cu vòù svi yèm t r d cua phao

b i n h TrUcii^ sU khànsz evi quyèt lièt c ù a n ^ h ì a q u à n quàn I^hàp bi ( h à n lai irUdc h à n ^ r à o tn* x u n ^ (luanh c à n cu Pùc

n a v ( h m h p h u P h à p yèu ( à u ph;n s(im ( h à m d o t chièn dich

d a n h ( h i è m I^a D i n h \ ' i vàv H()-rit-\ò quyèt d i n h còn^i pha

càn (li bàniz moi ^la Dò t h u c hi(Mi m u e dich do thifc^ dàn

P h a p tièn h à n h bao vày n h à m làm c a n liK^n^ thilc, vù khi ( ua niihìa (pian, ròi d à n h mot don q i i \ è t (tinh (Tuin<: cho xày

duiiL; hai p h o n ^ t u y è n kièn (^ò T u y è n n^oai vi doc ihco b u d e -^onu (tao nh;ìm n ^ à n (diàn cò\c cuòc t à n còn\x tìi n^oài vào

TuNcn tì'onLi dunti làm b a n d a p t à n còn.u và sièt (diàt dàn

von;^ v;i\ T n a i cac tu\(Mi, due bict la t u v è n t r o n ^ (tich xàv c^ìc don fièri tièic (lìmi: <'ac sot ivo duri^ nim va bìin xèp eliòne lèn

n h a u lam bo tU()ni: () n*^ nyiOc -^au, dich xà\ du'n^ còn^ su trèn

bo noi h(»ac dun<4 t liuvcn nho, \ a lan boe th(»p nói ben nhau b;m!^ nhuiiu <oc t r e nhon cam xuonj^ b u n , n^^an can n^hìa (j\i;in

\n(»t vonu v;"i\ X^oài ra, dich c(')n Lii;m*i nhièu dàv tli('*p ^ai trèn plìon^ tuNoiì va lìKM' vao do n l u ì n ^ c h u o n g dòn^ b.io dòn^

(\\(H' v à \ h a m n ^ h ì a (pian làu ii^Mv lam ( h o Ph;ip ^àp

kho k h a n , n h à t la du l u à n d P h a p \ è u càu p h a i ^nài (pivèt

N u a \ l ò - l 1SS7, dich (^uvèt (bnh t à n còn^ ddi ba (Tiun^'chia lam •» d a o d;mh vào c à n ed M(( m a n là c;ic t r a n ph;i() kich

\(Miì ho cho corni b m h d à o ^lao thòn^i h à o fiào d à o (tèn dàu

bo b m h ticn don dò) N h U n ^ c a n ^ vao s à u thi h a n ^ CCK* tre và

bi\ tr(» (la\' durili s ù n ^ siìn^' i)hia trU(')c da c h a n ddnn chiinp

lai \*a i!iiì bi màt h à u nhU tuvèt doi cho ben troupe L u n ^ tiiiiH diclì ( p u o i d m h dòi hU(ÌnL' t à n cònu (MiuriL' d(M t o a n lUc di' pha mot mari^ chion lu\ pfiia T l i n o n u Tlif) ròi d u n ^ vói róng

phun d à u xói xà vào, sau d(') dai hàe rót d a n lòa tdi t à p Trong giày làt m a l t h à n h hóe ehày, Ba Dinh tnJ t h à n h m()t hièn lùa

và q u à n P h à p lièu m a n g xòng vào

0 ben t r o n g , nghìa q u à n vàn ngoan ea(jng giO vilng vi tri

rùa minh DiJa vào còng sxi v ù n g ehàe ho hinh tình ddi dich dem gàn nidi b à n Trong euòe ehièn àe lièt nhxi vày a n h em

dóng vièn n h a u giCf vùng tinh t h à n ehièn dàu

Song, q u à n P h à p ehièm Uu t h è tuyèt dói ve q u à n so và

vù khi' dà làm tinh hinh ehuyèn hièn ngày eàng hàt \ó\ eho

nghìa q u à n (ehi rièng ngay 20-1-1887 chiing dà han tói 10.()()() qua dai hàe vào vi tri') Can eiì Ba Dinh hoàn toàn hi

eó hip kè hoaeh phoi hdp tàe ehièn vó\ hèn ngoài khóng thile hièn di^(<e nghìa (juàn ehi eon du sxie phong ngU Tinh t h è

ngày eàng nguy n g à p cuòi eung nhiing ngil(à lành dao (juyèt

dinh mó nxòi eon diùUig man rut khoi Ba Dinh dò lèn Ma Cao Lu'(<ng t h u c vù khi con lai dèu chòn giàu dò khòng lot

vào ta\ (}uàn Pluip

Dèm ' J ! ( ) - 1 - 1 S S 7 nghìa q u à n ehia làm hai d()i mot dói gòni nhung ngù(à klux^ m a n h do Dinh Cóng T r a n g và Nguxèn Khè

chi huy cam tu mó eon diuing mau theo hLl(hig Tày Bae vU(n song dào lèn Ma Cao Ldi d u n g dèm tói Nguyèn Khè eho quàn hàt ngó t à p ki'ch dich dò t h u hut hoa lue ve phi'a minh

va chièn dàu d ù n g cam den luii ihci cuòi eung N h à n lue djeh phai dói ph(') V(à (luan N m i \ è n Khè \ à q u à n T r a n Xuàn Soan

l'ham Bauli dan dói quan thu hai (nhùng ngiùJi vèu sxic) hi mat

rul (jua canh dong hun là\' phia nam ra khoi cAn ( u an toan ('u(>c m i lui uan d;i va lìuiu lu<ic cua iighìa ()U;in dà i h a n h

COUL;. \ i ; a \ 2 \ 1 1 ^ S « d i c l i ( h i e m ilu")c I>'i D i i i h I i u u ' (i.tii

P h a p laj^ t u e l i i c t h a ba l à n u va t n a i h a n h mot cmV kluin^:

b('> li<um n h à m l a m riliut \ c h i d^iu t r a n h (aia n h a n d;in ta

|)(')ni: lh(H b à t t i i è u d m h Hut^ xoa s(') lòn ba làn*: vi tò] dà ( h o riiihìa (ju;in h o a t dòm: \ a u n u ho rii:hìa ( p i a n ch<">ni: lai

c h u n i : N'hurii: (*a(^ cu(*>c d;iu t r a n h ÌIKM v;in tu'^p t u e bun^: Ièri, cai t è n Ba D m h lià a n s;\u t r o i m t r a i t i m ( u a moi n^miM dan

\'I«"M N a m Do la (^UÌIIIL; t r i K ù m P a D m b ludi s u "

Bài tàp:

( l i a o \ \rn liut^ni: (l;in lux >in!ì i p i a n >at sii ilo "(\*ni cu P),i D i n h ' vo\ do c;ic cm tu x»* lai ! r c n L;I;Ì\ b a \ t n a i b a n i : dtMi

T i i n h b a \ bai miou \:\ CMM CU P)a D m h \ a t u o n u thu;it cu('ic

' liDaì d a u ' ua nuliìa (|uaii «hont: >u t a n (M»rii! (aia (pian P h a p

("hu \ non ro (pia ^(» do va b.u t r i n h ba\* còmi sU(' la*» d' »ML' t i m h do \ ; i \ durìi» c:\o cxi IMI LOOI -^a ni: t a o , lon^ \ cu

n u o c ( p i \ o t t;ini ( lìion d.iu c u i n ^ h ì a ( p i a n , su da m a n tan

b io c u a ' p i i n P h a p khi t;in coiiv: c a n «ai P)a D m h

fian dò "CYin cu \Uì CVio"

( ';m ( u \bi ( ' a o la e-A n ci( p h u c u a kh<ii ni^hìa P)a D m h ilo I hu b o l i Ha \ ; m \bio \A\\\ t ì i c h a) t ac d u n i : ho t rd va

l a m noi t r u c h ; i n elio nj^diìa ( j u à n khi c;m on \\,\ D m h hi va\

b a r n

T i c n b a u d**) cari ( li Ma ( \ r o d\iiSc kv h n a i b a n ^ ò vuònu

t r a i l a ( • ) n à m ve p h i a t a \ l)a( c;m ( ò l>a D m h b e n kia sori^;

M a t h u ò c h u \ è r i \ ' è n D m h ( n a \ la T h i è u N'èn - T h a n h llo;i)

D u a \ a o d m ili.'* \\in\i niii Inènì ti() và ^\i nn\i ho (aia dòn^:

b.io M u o r i - PliMMi P)anh D i n b ("on^ Traii}^ (hi ( h o \ a \ dun^;

(Il day mot càn cii thii hai n h à m ho trci eho can eó ehinh Ba

Dinh Song khàc vói càn eù Ha Dinh can eó Ma Cao dudc xày diing ò vìing nùi cao trong m(3t khu rìing r à m eanh song

.sàu, dóc dà Ngoài nhiing hao luy tao nèn hdi ehinh dia t h è san co cùa thièn nhièn nghìa q u à n eòn xày dUng m(3t he

thóng còng sii kièn co: nujt p h à o dai ehinh và 6 phào dai phu ngay ó khùe \xión cùa song Càu Chày

Chinh nhò c() (*àn eù Ma Cao ma nghìa quàn dà t h o à t khòi sii nguy khòn khi giae Phàjì vày hàm Ba Dinh trong dèm 20-1-1887 Dàu thàng 2-1887 q u à n r h ; i p truy ki'eh t(à

Ma Cao Sau 10 ngày ehièn dàu ;'ie lièt eàn ciì Ma Cao hi

phà vò

\\àn dò này dxiik- sxi d u n g sau khi \i\ài) vièn tudng t h u à t

xong cu(")e tàn cóng vày hàm Ba Dinh trong dem 20-1-1887 nghìa quàn phài md difdng màu rut lèn can cU Ma Cao Khi

su d u n g giào vièn yèn eàu hoe s m h (pian sàt han dò x;ie

dinh ró vi trì cùa eàn (ai Ma Cao e() vi tri và dia t h è khàc

vói càn eù Ba Dinh n h u t h è nào Sau d(') giao vièn mièu t;ì

và phàn tich cho hoc sinh t h à y vi tri eàeh ho phong eùa càn

eù này, dàe hii^t là sii k h à e n h a u giùa hai eàn eù (eàn cu Ba

Dinh nàm ò v ù n g dóng ehièm t r ù n g , làv l()i la m()t eòng sif phòng thù, con càn cu Ma Cao lai dilde xà\' diOig d vìmg nùi

cao, trong khu rùng ràm )

Dièu dò vsè làm p h o n g phù t h è m sU hièu hièt ve hai hoc kinh nghiém trong vièc xày d u n g càn eù khdi nghìa ma hc)c

sinh nhàn thùc dxióc t r o n g hpc t à p lieh su

Bdn dò X'àn ci'/ Bài Sày"

Càn eù Bài Sày là mot trong n h ù n g eàn eù ehóng P h à p

207

tièu hièu n h à t d Bàe Ky cuòi t h è ky XIX

T r è n h a n dò eàn eù Bài S à y n(ti ho«at d(*)ng c h i n h cùa

n g h ì a (]uàn dxii^c t h è h i è n h à n g vìing d à t eò) ó c h à m (•""•) Ndi

d a y vón là mot v ù n g lau s à y u m t ù m n a y t h u i V h u y è n Chàu ( i i a n g t i n h FUfng Yèn, n à m g i ù a v ù n g d ò n g h à n g t r è n hai nga diidng giao t h ó n g q u a n t r o n g Ha N()i - Hai P h ò n g và Uà

Nói T h a i Binh Càe diiòng g i a o t h ò n g dxiik- t h è hièn hàng hai n(^t ve s o n ^ s o n ^ i V N h i n t r è n b a n dò ta t h à y , n^oài Bài S à y n ^ h ì a q u à n ( ò n co) cdc c à n cu k h à c , ddu^ chu v là

i'f\n ( u Hai sòn^ v ì m ^ Kinh Mòn (Hai D u d n ^ ) và T h u y Nguyèn

(Hai Phorm) TrU(<< (!àv Bài S à y là mot c à n h (ton^ lua jihi nhu u thuo( rnà\ h u \ c n \ ' a n (Iiani: Khoai C h à u và Mv Hào I)u<ii tri» Il l u l)U( VI su U((n h(Mi bàt lilc ( u a bon vua (pian

do soni: lloiìi^ bi vd IS n a m b e n nh.in d a n t r o n ^ v u n ^ hoàc

(hot (lui lìoai \)o d\ nO\ kh.ic r u ò n ^ nu<Jn^ kh(*)n^ càv cày dU(Jc dan d.m bn ii t h a n h ruri^ sà\ um t u m Bai S à \ co t(iì \d d o v a

Ilo thanlì mot can (U chonu P h a p tion*^ n l i u n ^ n a m 1 (SSò 1 SSW

< *;c dia d a n h tron ban do dutU- k\ hr<''U b a n ^ dau c h a m dtai tn

<•' d u o n ^ s(ai}4 k\ hiou b a n ^ iihunu net d((n ( ^""^^— ^)

DUa vao \ u r m lau s à \ u m t u m t h u à n \o\ c h o lòi danh

du kich N^uxoiì T b i c n T l i u à t da c h o n n((i d a \ lam can c\i

kbo] n u h ì a

Khac \oi nlìiou oan oò ( hòri*^ Ph;i[) kh;ic (thircJn^ dUa vào

l u n u nui hiorn Ir-(i) P>ai S a \ la mot c a n ai d n ^ a \ ^lUa dòn^

liaoL: ta( chion do ed don<^ Tu d a \ n^'hìa (juàn co thè toa

- a n u li 11 Duonu T h a i IVinh hai l)a( Ninh rat t h u à n hd Dièm H"! bai oua ' an rn la rvjhìa (|uàn khon<^' \ a \ dUn>j nhUn^ còn^' u d"iì |ii\ kioo co tre ri mat dat ma bò tri n h i è u hàv nt'àm '* e ic duoMi' jì;i') ihoio^c rat km f!ao \ a ha hai

• 'I i s

Càn cu c h i n h là Bài Sày, n h ù n g khóng bao giò nghìa q u à n tàp t r u n g ò mot chó ma p h à n t à n t h à n h n h ù n g nhóm n h ò dóng k h à p v ù n g x u n g q u a n h , ò làn trong n h à n d à n dU(;Jc

nhàn d à n hèt long c h e ch(5 và giùp dò

Nhò vào dia h ì n h t h u à n Idi, lai bièt dùa vào d à n và vàn dung linh hoat chièn t h u à t d à n h du kich nghìa q u à n Bài Sày dà kièn cUòng d à n h dich d v ù n g dóng b a n g trong gàn 10 nàm tròi, làm cho kè djch t h à t dièn hàt dào

Khi t r i n h hày ve cu()c khdi nghìa Bài Sày d T r u n g hoc eó

sd hay Phò t h ò n g t r u n g hoc giào vièn su d u n g hàn dò (ve

to) de giòi thièu cho hoc sinh dièn bièn ehièn sxi Cùng nhxi vièc su d u n g càc bàn dò khàe, triide khi guà thièu giao vièn

yèu càu hoc sinh q u a n sàt ban dò thóng qua m(jt so eàu hoi gdi mò:

"Càn cu Bài Sày n à m d dàu'.'" "Vi sao Nguvèn Thièn T h u à t lai chon ndi day làm eàn eù kh(à nghìa'.'" "Khàe vdi nhièu càn eù chòng P h à p khàe trong phong trào Càn vildng eàn eù

Bài Sày eò) dàe dièm gì'.'" "Càch xày dxing và bó t r i \xie lildng

cùa nghìa q u à n ra sao'.'" v.v Trèn ed sd n h ù n g eàu hòi gdi

md d(), hoc >inh sii\ nghì và tim eàeh tra Idi Cuòi eùng giào

vièn mièu ià lai nuit eàeh ehinh xàe và rùt ra n h ù n g n h à n

xèt khài q u à t Dóng thòi khi t r i n h bay p h à n hoat dóng eùa

nghìa q u à n giào vièn eàn sii d u n g ban dò dò ìxióc t h u à t mot

so t r a n tièu bièu

i^ài t à p :

- \ ' è eàe ban d(') t IUMI sach gi.io khoa

- T r i n h bà\ bai mièu ta tuong t h u à l theo ban dò

- Sifu t à m à n h v à n thd tài lièu dò m m h hoa cho bài

t u ò n g t h u à t

X / i d n dung Phan Dinh Phùng''

C h à n d u n p I^han D i n h P h i m i : (tì'oim s a c h ^Mao khoa) là

à n h (^hup (Hia n h à n h i è p à n h T r a n Cu (Bao t à n g ('aedi manp

n à m UMì(ì), thoo hùe ve làu n à m dò lai T r è n ;mlK P h a n Dinh

P h ù n g t r o n g t r a n g phu(* ào d a i d à u v à n k h a n Bài t r i n h hàv

c h à n d u n g nhii s a u :

" P h a n Dinh P h ì i n g ngudi l à n g Dòng T h a i (Diic Phong Du( Tho, Ha 'Hrìh) Thu(< n h o t u v hoc k h ò n g t h ò n g mmh nhUrig nh(< ( o t m h kièn t r i , t h à \ a n h (MÌÌ m i n h ai hoc (ùn^

gioì ilìi la\ lam p h a n uàt vò ( u n g (juxèt (du hoc h a n h dò theo

kip a n h ( rn d ' h a n h ra rong IM suot I ò n a m tr(<i trong tav

khong r(M (pivèn sa< h ( h;m k h o n g \)UÒU' ra du(mg, (dn mièt mai ridi an sacdi ngon d(aì di' lap iHai cong d a n h su nghi(;p

Ong (ià thi d à u tièn sì và da tìtrig ra làm (pian NhUng vi

t m h tirili rat (anaig t rUc va k h a n g kliai ( n a m \SS:\ vi phan

dòi VKU' pile làp t r o n g t n c u ) (dio non òng bi Ton T h à t Thuvct

duòi ve lang Khi vua H a m Nghi xuàt bòri, kèu goi toan {\:\n

k h a n g c h i è n , òng (i;i d ò n g lèn mò (]uàn kh((i n g h ì a tnJ thanh

nguOi lành dao tòi cao cu(x' khdi n g h ì a Hi/dng Khè kcM) dai h(m 10 n à m tnM d Ngh('^ l ì n h

.Màc du nói t i è n g \à ngU(n t h à n g t h à n cU(mg tri/e iihUn^ i*han D m h P h u n g eo t r a i tim rat n h à n iiau Dói vdi n\ih'ì:i

q u à n óng rat t h i / d n g yèn Lù( r à n h rói óng thU(1ng cìinp

n g h ì a (juàn ngói t r è n bài co noi c h u \ è n vui T r o n g nhilii},'

ima\ ìi\an n a n óng bi d a u óiii nt'hìa (juaii p h a i c;in^ ón^,' di clì;i\ ii\:\c ònv ihUdng ;inh eni^kh'K- kh'ìiiL' ii'-n Idi Dói V('ji (ju;in

giàc óng cùng eò long n h à n dao Mói khi nguy binh ehèt giàc khòng lày xàe di, Phan Dinh P h ù n g bào nghìa quàn dem chón cat tu tè

Co t h è nói, P h a n Dinh P h ù n g là mot chi sì yèu niiòe t à p

t r u n g nhièu tài n à n g và due dò cao dep

Dxia vài) dia t h è r ù n g nùi hièm yèu d hai huyèn Hiidng

Sdn và HU(mg Khè (thu(;)e mièn tày tình Ha Tình) P h a n Dinh

P h ù n g (àing vói Cao T h à n g dà lành dao nghìa q u à n ben bi chièn dàu lày it d à n h nhièu lày vèu ehóng m a n h làm eho quàn Ph;ip nhièu p h e n t h u a dàm và tón t h à t nàng né

Ciiàc P h à p tim moi eàeh bao vày de dò bep cime khdi

nghìa Cuòi n à m 1895 e h ù n g hu\- d(*)ng t(U '^OOO linh khó xanh dèn bao vày khu eàn eù C i ù a lue nghìa quàn d a n g gap

vó vàn kh() k h a n thi P h a n Dinh P h ù n g hi bénh n à n g và màt trèn eàn eù

(^àe titòng sì nhxi eon màt eha kèu khóe vang dàv ca nùi

rùng Nhièu binh sì thUdng qua, khóe nhièu rói cùng ehèt luón th(H) ehù titdng Tèn tay sai Nguyèn T h à n dà hen ha

cho ngUòi dào mó lày xàe cu P h a n rói dò dàu ehàm lita dot

cho xUdng thit chày t h à n h tro sau dò tr(i)n vói thuóc s ù n g cho q u à n linh b à n xuóng dòng song La Nhitng tèn tuoi cùa v| a n h h ù n g d à n t()c khóng bao giò phai mò trong iòng ngUòi dàn Vièt Nam"

C h à n d u n g P h a n Dinh P h ù n g dxióc su dimg khi giang day

ve "Ciu)e khdi nghìa HUdng Khè" T u à n t h ù yéu càu ve su dung e h à n d u n g n h à n vàt lieh su giào vièn cho hpc sinh q u a n

sat a n h sau dò mièu ta vài net ve hình t h ù e cua óng qua chàn d u n g rói dna v;u) n h ù n g net tiéu bièu ve tiéu sU cuòc d(ii hoat dóng dò p h à n tieh nói t à m lam nói bàt tinh càch

• y » l 1

tài d ò c t i n h c a m c u a òng Su d u n g nhU v à v sé k h à c sàu hình

a n h P h a n D i n h P h ì i n g t r o n g t à m tri' hoc s i n h , gay xiic càm

n i a n h me

- Bdn dò 'Tan ci/ Huong Khé''

Ban dò dièn t;i dia b à n hoat d ò n g c ù a n g h ì a q u à n HUdng Khè lan ròng k h à | i 1 t i n h : T h a n h Hoa, N g h è An, Ha Tinh

Q u a n g Binh N h u n g cìin cu e h m h - d a i b à n d o a n h cùa cucV

kh()i nghìa dong tai k h u N g à n Triadi thucic huyc^Mi HUdng Khè,

Ha d i n h t u a Uing vao dai dàaidng Sdn h i è m trd

T r è n bari d(">, k h u t r u n g t à m N g à n TrU(M n à m d (aiòi con

><aiL; NuMii S;m, b( ri c a n h d à v niii \Ti ( ^ u a n g hièm trd Cac

(tra d a n h k h a c co Inai (juari t((i (ai(")c khdi n g h ì a dviik- ghi ngay

tr«'n bari do ( a( ( b;nn d( ri tron (•) ( h i t h à n h Ngh(^* An, thanh

Ha Tmlì \ a hu\*aì Ihfdng Khc; dUdng diit k h u c n g o a n ng(><M)

i-'-^-) (hi con du(iiìg di \ a u (^uang B m h , la N g h è An Thanh

l l u a cac d a u cliam uiich ( fnuiH ) ch\ (id(<ng bièn gnii, nhUn^ g;i( lì imaim d a \ ( " ) (hi bh'ai, d(M) kv hièu b a n g 2 dàu

moc ngudc (diicu n h a u ( 1| )

Dò giup hoc s m h t h à v vò dia b à n hoat dòng ( ù a nghìa

q u a n Hu(Uig Khè dac bièt la vi tri h i è m vèu (aia khu Irunn

t à m Niian Tiafdi khi g i a n g d a v giao vrèn su d u n g hàn do

n i\ kct h(ip V(M vic( mnai ta va p h a n ticli n h d s a u :

"Dàv la m(')t vuiiL^ rat hièm trci ma ngh(H) N h a T r a n (thè

k\ XII li dò durm v u n g nav c h ò n g (juan N g u v è n (aing nhU 1/*

L(M dà tuivj t h u lìitaiì o d.iv fi n à m tiè'n (!;inh (pian Mmh

th.nvj ini (oo d a \ P h a n D m h P h u n g lai ( h o n iKti nav l;ini

can cu (h- ih n h a n h ( U(»( kharìi! ( hicn ( hòriL' t h d c d a n Phap

\:i m luoc

Dièm nói b à t cùa khu t r u n g t à m N g à n Tritdi là mot v ù n g rùng nùi r à m r a p lai co day nùi Vu Q u a n g hiém trd Tu Ngàn Triidi con co 3 con dùòng dóc dao, khùe khuyu co thè vào ()uàng Binh, Q u à n g Tri, ra Nghè An, T h a n h Hoà thóng sang liio, sang Xièm Ngiiòi ta nói ràng, néu khóng biét dUòng di sé lac vào khu r ù n g lày lòi eó khi bùn sàu tòi biing

Co nùi cao, r ù n g r à m song ngói khe suoi che ehò, nghìa quàn co t h è m dièu ki(^n ehièn d à u lue à n lue hièn lày it dành nhièu, lày yèu ehóng m a n h làm eho q u à n P h à p nhiéu phen t h u a dàm"

Khi su d u n g giào vièn ve bàn dò ra giày to làm nói bàt

vi tri dia bàn boat d()ng eùa nghìa q u à n Hil(mg Khè Khi trinh bay p h à n boat d(")ng giào vièn eàn t à p t r u n g lòde t h u à t tran Vu ( ^ l a n g (ngày 17-10-189 1): "BuH ditde P h a n Dinh Phùng (àing dai Ix) p h à n nghìa q u à n d(')ng () \'ii Q u a n g dich chù trUdng t à p kieh tièu dièt toàn bc) lite litdng và bat lành

tu Nhifng dxiik- bào tri^(ie P h a n Dinh P h ù n g (àing eàe t u d n g

lình c h u à n hi dói phó L(ù d u n g thè nit(3e eon song \ \ i (^uang

chày xièt qua irxicic màt khu t r a i P h a n Dinh P h ù n g d ù n g ké

"sa nang ù n g t h u y " cùa H à n Tin d à n h ^ó ngày xita de giét

giàc Ong cho n g h ì a q u à n lén t à n nguón song, chat gó to làm

kè chàn nxiòk- và d à n n h i è u khùe gó t h a san t r é n nguón (iiae

dèn nghìa q u à n de cho dich yèn ón di qua chó song can nitdc chò lùc dich dèn d ù n g giùa dòng P h a n Dinh P h ù n g ra l(^nh

phà kè trèn nguón Nitòc bi dòn ù tìt làu dén lùc dxiik- t h à o

ào ào chjìy xuóng, kèo thoo n h ù n g k h ù e gó chat de san, vun

vùt lao xuóng C^uàn dieh, p h à n bi nxiiie cuón bàt ngò p h à n

hi gó to lao vào ngUiù jihàn l.ii bi nghìa q u à n mai phuc hai hèn bò ban ra nèn bj chét rat nhièu"

21'ò

Khi su d u n g a n h c h à n d u n g P h a n D i n h P h ì i n g giao vièn

t h a m k h a o tài lièu; dai u v C ó t x d l a n h ( C h a r l e s Cosselin) cùa

P h a p dà t h ù a n h à n "C^uan D i n h N g u v è n P h a n Dinh Phìing'

eo tal dièu k h i è n vièc q u à n b i n h bièt l u y è n t à p sì tòt tht^)

p h e p T h a i T à v (tue th(M) eaeh c h à u \ u - t a e gi;ì e h ù ) ao (juàn

màc th(Mì mot kièu dòn^ phii(\ d ì m g s u n g kièu s u n g ISTI, do

ngiidi (^ua q u a n D i n h \ g u \ e n c h e l'a r;ìt n h i è u S u n g nav ei(")ng hét s u n g c u a P h a p chi d u v n()ng s u n g k h ó n g xe diuv

r a n h niui diin k h o n g b a n diioe xa"

HiKUig d.in hoc s i n h khi d u n g b a n dn càn n è u ró tài dunt: l'inh c u a IMian D m h P h u n g , h\ò\ \ó] ilung n h ù n g dièu kièn

tu nhieii hiem tr(( de c h ; m d a n h (pi.in t liìi (^ua do cac em rut la ket l u a n "Loim c a m t h u iju.in \ ; m i IIKJC. t m h t h à n yen nU((c n(')tu: n a n c u n g \((i su IIKUIL: m m h s a n g t a o la niiuón u'(")e ^uc m a n h c u a n h a n d.in t.i H o n g c h i e n d.iu e h ó n ^ n^oai x.im" P h ; m D m h P l u m u la tieu bièu c h o t m h t h à n \ è u nU(ie chiuii; Ph.ip cii.i nh;in d;in ta 'Cu()c kh(<i n g h ì a cuoi ciin^:

t h à t bai \ i nhieu n u u v e n n h i n c h u \ e u \\ c h u a h e n ket tàp

hoi^ du'dc lu( lu((im d.in t(')c t r e n (ju\ tiK) l o n g , t a o t h a n h mot phoiìL' i r a o t o a n (iU()e Do la n h ù n g h a n c h ( ' C u a tluJi dai, cua vai t r o l a n h d a o jìhong t r a o "

"Chàn dung Hoàng Hoa Thàm"

Chàn dumi H o a n g Hoa Th;inì H o n g s;ieh gi;io k h o a la anh chup lai tu a n h c u a Bao t à n g (^ich m a n g \'ièt N a m ,

Khi g i m e ve p h o n g t r a o nóng d;ìn \cn Th('' giào vièn eàn

'2i />,";',' \n.t" nim 'ha htctn />.// , icif; li I, M( \ ,(•! \j„, i.ip II uU

Il \ >

•J] l

cho h(jc sinh hièu rò tièu sxi cùng nhU vài net ve hình t h ù c ,

tinh càch, tài due c ù a óng nhii sau:

"Hoàng Hoa T h à m ithitòng goi De T h à m ) ngiiòi làng Di Che h u y è n Tièn Lù, t ì n h HUng Yèn Ong sinh khoàng n à m IHKJ t r o n g già dinh n h à nho ngheo h(j TrUdng T h à n sinh (ùa óng là Tritdng Vàn T h à n Ong T h à n h(3c giòi nhitng thi mài k h ò n g dàu, bàt m a n òng diia eà già dinh lèn Sdn Tày rói n h à p vào d à n g eùa óng Nguyèn Vàn N h à n kh(ìi nghìa

chòng t r i è u dinh Cuòe kh(ii nghìa t h à t bai, vii chòng òng

Thàn eìing ngiliji em ru()t tròn thojit, dói s a n g ho Doàn de tròn tr;'»nh Nam 1<SI(> bà T h à n sinh eon trai dàt tèn là Nghìa (tue De T h à m sau này), wSau già dinh óng hi bon hào ly tó gi;ie bà T h à n bi gièt óng T h à n hi bat giài ve kinh Km ruòt óng T h à n d a n g bè c h à u di ehdi (diav thoiit s a n g Yèn Thè ngu tai làng T r ù n g dói tèn minh là (^uàt tèn chàu là Thièm, Khi ngilià ( hù ehèt T h i è m bd V(i phài di e h a n t r à u eho Khan Tich, r(*)i cai Nghi Ba P h ù c Khi phong t r à o k h à n g chièn eua nhàn d à n Yèn Thè bìing nò óng dà t h a m già nghìa q u à n eua

Litdng \'An Nàm (De N à m ) Khi De Nani ehèt dxiik- nghìa

quàn nièn phue và tin titdng òng d ù n g ra lành dao phong trào

Nhin t r o n g à n h ( h ù n g ta t h à y day là m()t con ngitdi vani

vò t()c thitòng eàt n g à n , màt mot mi d à n g di n à n g né, cit

chi c h à m e h a p noi n à n g tu tón nho n h e song kin dào rat

giàn ili t h u à n phàe và e h à n g bao giò cdi md hèt long vói ai; nhitng sii can d a m long kièn tri và tài n à n g chièn t r a n eùa óng thi ihitc su la mot ehièn binh x u à t sa • N h à n d à n coi óng

nhu mot n h à n vài t h à n kv, Ngav e.i ke thù eùnti ea nnóì r a n e :

De Tham rat can d a m , ila h à n h dóng b.in n a n g ehièn t r a n

215

cua ò n s t h à t la ky (liòu" và [ihar t h ù a n h à n "(^n^ ta ed nhiing

tal nàntr lòn ( ua mot chiòn b i n h S e là hòn ha ncu khónp còng n h à n diòu dò"

DU'^ ^'^^^^ ^"^^^i r i m e hicm t r ò , v à n d u n g Imh hoat chiòn

t h u à t du kich, (dii V(ii t r è n diKÌi 1(^0 n g h ì a (]uàn De Tham

dà l à n h d a o n g h ì a (pian ( h i è n d à u t u n g h o à n h vdi thife dàn

P h à p t r o n g suòt 'M^ nàm gàv cho e h i i n g n h i è u p h e n khòn dòn

và 1)1 tón t h à t n.ìng né

('u(H d(<i va su n g h i è p cùu niùk- eua H o à n g Hoa Thàm U.ìn lièn V('ii su th.'ìiuz hn và t h à t bai (aia |)hong t r à o nónp

ilan \cn T h è Bdi v à \ khi gi.ing ve p h o n g t r à o nóng d à n Yèn

Tho imo.ii vièc gi('ii thii'ii t K'u su t i n h c.i(dì tal n a n g , due dò cua l l o a i m Ho.i Th.iiu giao \ i e n c;in làm nói ró n h ù n g hoat

dumi chien d a u cu.i ong (dàu oc t(") ( b u e ca(di xù ly Imh hoat

t r o n g moi t m h hu(")ng) dac bi.'t la \ ( h i ( h i è n d à u kièn eUiing khoim m co t h è lung l.ie diKtc T;it ca nhUnii dièu do se ^op jdiàn (Inni! l.n h m h mh II^IKÌI "Thu lình ao nàu"."Con hìiiii

\aiii 'Sen The" mot c.ich -^onu dònu ( o hnn tiU(t<- mat hoe ,^inh

Bàn dà "Càn cu' Yèn Thè''

Tromz p h o n g t r a o vù t r a n g e h ó i m Ph;ip ó Bàc K\ eiuVi thi»

k\ XIX, ben c a n h eae eu()c khdi n g h ì a do v a n t h à n sì phu

l a n h d;io, con eo cac cu()e d à u t r a n h vù t r a n g lU phàt eùa

nóng d à n ma tièu bièu la p h o n g t r a o n ó n g i\àn Yèn Th("' (Biir

Ciiang) V(n t h u lình H o a n g Hoa T h ; i m dai b à n d o a n h cùa

nghì.i q u à n Yèn T h è dong ó P h ó n Xildng

B,in dò t r o n g sàch giao kho.i d i è n t.i vi t r i , dia th('' và khu

vuC ho.it donu cua luihìa (pian ^'en T h è Ca( dU(m^' m a o thón^

(pian troni; du(tc k\ hieii b.mu' 'A net son^ song ( ) Cac din

•Z]Ò

danh lièn q u a n dèn phong t r à o dUdc ky hiéu b a n g c h à m den

to (•) Càc sè)ng dUdc ky hièu b a n g net d(m ( ) và dUòng bièn giòi ky hièu b a n g d à u gach d ù t C^HH-)

Khi su d u n g , giào vièn ve b à n dò ra giày to và gi(Ji thièu

vi t r i dia ly cùa càn eù n h u sau:

"C/àn eù Yèn T h è ó mièn tày b à e ' B à c C i a n g là mot vùng

co dia t h è hièm trd, rìtng nùi r à m r a p , nhUng giao thóng

thuàn Idi Tu Yèn T h è e(') t h è t h ó n g sang Thài Nguyèn Tam Dao và toa ve mièn t r u n g du Phùc Yèn Vình Yèn Bàe Ninh

- Phia hàc Yèn Thè là n h ù n g day nùi hièm trd nhit mcit bue trUòng t h à n h kièn eó nhUng lai vùa e() eành quan th(i m()ng,

- Phia dóng Yèn T h è là con song Thitdng giòng nhu mot duòng r a n h gi('à tU nhièn

- Phia tày bàe tièp giàjì v(')i n h ù n g khu rìing ràm ra[) eua tinh Th.ii N g u y è n

- Phia tày là n h ù n g mién dàt q u a n g dàng diém day dò

mot vài ngon dói và n h ù n g eành rìing thUa th(Jt

- Vhia n a m giàp eàe hu\(Mi khàe eua Bàe Ciang,

Dia h i n h Yèn T h è là vìing dàt eao nhièu dói và eày rùng ràm rap; lè)i di là n h ù n g dUcUig mòn, ngoàn ngoèo lue àn lue hièn Dia h i n h r ù n g nùi nhU t h è dà tao diéu kièn hèt sue

t h u à n Idi cho n g h ì a ipiàn ehièn d à u (:^uàn P h à p dà phai t h ù a

nhàn r à n g : "Dò là IKU ly tUdng dò dành phue kieh ehóng lai

quàn dòi c h ù n g ta C^uàn cua T h à m eó thè kèo ta vào mot

nói rat r à m r a p ci) n h ù n g dUdng hào xung q u a n h day ehUóng

ngai vàt ròi bàt ngii tàn cónu e h ù n g ta nhUng eùng bièn rat

n h a n h ma k h ò n g de lai mot dàu vèt n à o '

Bàn dò này con du(»e su d u n g khi trinh l)a\ ve hoat d(Jng

2 1 7

cua n g h ì a q u à n C i a o vièn tàj) t r u n g tiKUig t h u à t mot so tran tièu bièu du(^- nèu t r o n g sach giao k h o a vi n h u n à m 1890 tal Ho C h u ó i De T h a m dà ehi d a o n g h ì a (pian tae ehièn ehón^i lai 1 ddt t à n eòng cùa dich () d.iv De T h a m ( ì i n g n g h ì a (pian

xày dxmii dòn Ho Chiudi kièn eó g i ù a n h ù n g ngon dói ràm

r a p , lai rat ed dóng (e() TlUdng di lày lildng t h u c hoàe rut lui khi e à n t hièt )

CiKH- t à n cóng làn t h ù n h à t bàt d à u n g à y S-1L'-1(S9(), Dich

dita mot lUc lihing nòm 77 linh le du'dng (>(> linh khó do tàn

cóng Ho C h u ó i Màc d à u co d.ii b.ic SO li \ è m ho dieh vàn

khonu ( h(")im noi su |)h;in kich du dò] cu.i ngliì.i (pian Cuòi

c u n g ( h u n g ph.ii th.io i h.iy ve , \ h a X.im

l'on Ui^.is s.iii chuuL: to chuC CIKU- t a n còni: t h ù hai v(ii

lu( luonu uom i)»)!) (pi.in N'huni; duoi MI ch\ hiis c u a De T h a m

iiLihi.i (pi.in chien d.ni uan d.i da he L!.I\ cuoe t à n e(')ng cu.i dii h ("uoc chien d;iii dien i.i suot mot ii^.iy den I(')i (pian

P h a p hoan<: sd |)hai t h a o ch.i\ ve \ h a N a m

Sau IO ima\ c h u à n bi, im.i\ 'Z'Z \'Z dich t à n cónj^ làn thà l).i \((i bh lu()iui iia\) doi lan truik (ÒSH (juan) ('u("n cung dich

vàn ph.n t h u (pian h(")t ho.inu ch.i\ ve N h à N.im Tii do chùn^

m è n h d.inh cho n ^ h ì a (pian cu.i De Th.im la "Tièu doàn hàt

kha xam |)ham" "Tièu d o a n a n h d ù n g " Dong ìhó] dieh cùng (pi\èt tièu dièt b à n u dxiiU- Ho C h u ó i n i a n h u c cho ba làn thàt

bai trU(<e,

Cu(")e t à n cóng làn ihu tu ( V 1 I S'i 1 • du(j( I<M lun '\\i\ mu hon

S(") q u à n t('n 1000 t è n chUa kè p h u k h u a n vac co dai b;ic veni Irò Cuoe chièn dién ra t r o n ^ (> ni:a\ (^iian ta ( h i è n dàu duiiL' l a m tiou dn'-l n h i e u dieh '^OOL' tru<ie uu thi- ve lifc

liKin^ cua dich ni!hi.i (pian k h o n u eo t h u iii;i lut lui di- hao

2 I S

toàn lù<' \xionii, Khi dich h ù n g ho tièn vào càn cu, chi t h à y

mot xàe dòn t r ó n g róng

Qua bàn dò, giào vièn càn làm rò bón giai doan cùa euòe

khdi nghìa Yèn T h è 0 giai doan 1881-1892, nghìa q u à n eòn hoat d(')ng rièng le, chUa eó su phói hdp và ehi huv t h ó n g nhàt, Càn cu Ho Chuòi hi T^hàp tàn cóng ba làn cuòi ( ì m g nghìa q u à n rùt kh()i eàn eù, T r o n g giai doan 189.'M897 nghìa

quàn hai làn dinh ehièn viU P h à p , xày dUng lai càn eù Ho Chuòi và mó r(")ng boat dóng ra eàe vùng eua Bàc Ninh, Bàe

Ciiang O giai doan 1898-1908 nghìa q u à n dà xày dUng eàn

cu Phón XU(Jng v ù n g m a n h , Nghìa q u à n vìia san xuàt tU tue IU(<ng àn vìia t à n g eU(Uig sàm sUa vù khi, luyèn t à p và làf) thèm nhièu dòn khàe nhit dòn Tu Nghè Trong giai doan 1909-191.'i q u à n P h à p t à p t r u n g lUe IU(mg t à n cóng eàn eù Yèn Thè, Nghìa (pian vita ehóng dò vita ehuyèn d à n s a n g càe vùng làn eàn

Bài tap:

- Ve ban dò th(M) sà(di giào khoa

- Trinh bay dién bièn euóe khòi nghìa qua càc giai doan khàc n h a u , làm nói bàt n h ù n g sU kitui c h i n h

Khi t r i n h bay |ihong t r à o d à u t r a n h ehóng P h à p cùa n h à n dàn ta vào cuòi t h è ky XIX, giào vièn su d u n g doan thd s a u day (kèt hdjì vói càe loai trite q u a n dà nèu):

"Ngàri nàm gàm eòe giang san,

Ih vua ho Nguyèn (lem hàng eho Tày!

Tòi L'io ciing (làp aing day

Su' tình Ciiììg nghì iòn^ iciy dànf^ /òng

Nutii (il nhièu hc IÒI (rung,

'^19

IVim /ÒA7j? dot nghìa rang cung tuyct suOv

Hoàng Dicu rói Nguxrn Tri Phuoyig,

i^ung thdnh con màt làm guinig (te dal

\uóc td hi ì^hdj) cud]) ròi,

\gon ((} hh<n nghìa nhiru noi Uìy lung

Trung hy dan^ I^han Dmh Thijng

lui l(!\ iUinh Thai) cày i ì/n^ mot phuoiìg

Mà\ nàm ro sue (\ìn \'i/()7ig,

lion óng Idn Ilìuàt nói diiòiig Hung Yen (lion^ san dòc làp mot micn,

On*' f/niiniJ Ihxi ìhom dot Yen tuìiLJ hoanh ( 1 )

i/ì //^ i hi \1inh, l^nnt hij* (.//» J* \ld it 2J/

'>:>{)