Văn hóa hà nội tập 2

Sau khi diệt nhà Tây Sơn, Nguyễn Ánh lên ngôi Vua, trở thành Hoàng ñế Gia Long, ñã thi hành một chính sách trả thù rất tàn bạo, không chỉ với anh em nhà Tây Sơn, mà ngay cả với những dan

Chịu trách nhiệm: Đinh Tiến Hoàng | Biên tập: Nông Thị Minh Ngọc | Hiệu ñính: Bùi Quang Tú

Đại Lễ 1000 năm Thăng Long – Hà Nội

T ậ p 2

Hà Nội luôn là mộ ñịa danh văn hóa, kinh tế, chính trị của cả nước Tìm hiểu các thông tin về kinh tế, văn hóa, giải trí….của Hà Nội luôn là một nhu cầu thiết yếu của nhiều tầng lớp nhân dân Bên cạnh ñó, năm 2010 là năm quan trọng, với rất nhiều những dịp lễ kỉniệm lớn, ñặc biệt là ñại lễ 1000 năm Thăng Long Đây là một cột mốc văn hóa, lịch sử ñược quan tâm của cả trong và ngoài nước Đó chính là lí do chúng tôi lựa chọn chủ ñề

về Hà Nội ñể ñịnh hướng nội dung cho dự án chuỗi website Hà Nội

Dự án chuỗi website về Hà Nội mang tên Hà Nộ i Tôi Yêu ñược công ty CP ĐT Hoàng

Đạt triển khai thực hiện từ tháng 2 năm 2010 Với những nỗ ực, tâm huyết và tình yêu dành cho Hà Nội, các thành viên ban dự án ñã cho ra những sản phẩm văn hóa gây ñược ấn tượng với ñộc giả yêu Hà Nội

Đại Lễ 1000 năm Thăng Long ñang ñến rất gần, dự án cũng ñang ñi vào giai ñ ạn gấp rút hoàn thành ñể hòa chung không khí của ngày Đại Lễ

Dự án là một bức tranh tổng thể ñi từ những sự kiện gắn với Đại Lễ, cũng như những góc sâu trong tâm hồn Hà Nội, những nếp sống, những cảm xúc của người Hà Nội Bên cạnh việc xây dựng và hoàn thiện chuỗi website về Hà Nội, Ban dự án còn cho ra mắt những ấn phẩm về Hà Nội Chúng tôi ñã dành nhiều tâm huyế ñể xây dựng Tủ sách

Hà Nội với những ấn phẩm ñiện tử ñược tặng miễn phí cho quý bạn ñọc Chúng tôi hi vọng những tâm huyết này sẽ mang lại cho quý bạn ñọc yêu Hà Nội những ñiều thú vị

Tư liệu chúng tôi sử dụng ñể thực hiện những ấn phẩm này hoàn toàn ñược sưu tầm và biên tập từ các nguồn trên Internet nên không tránh ñược những thiếu sót Một số ư liệu

do lấy ở các nguồn thứ cấp, nên chúng tôi không thể trích dẫn nguồn ñầy ñủ Chúng tôi mong nhận ñược sự thông cảm từ các tác giả

Xin chân thành c ả m ơ n và mong nh ậ n ñượ c nh ữ ng góp ý t ừ phía b ạ n ñọ c!

Ban dự án

Mục Lục

Từ Thăng Long ñến Hà Nội 4

Thành phố sông hồ 11

Hà Nội thuở khai thiên lập ñịa 13

Hà Thành thanh lịch 16

Trang phục người Hà Nội 18

Tiếng Hà Nội: Cho ngày nay, cho ngày mai, cho muôn ñời sau 22

Khai bút tân xuân và tranh Tết 26

Mâm ngũ quảngày tết 28

Di sản văn hóa Thăng Long - Hà Nội ngày nay 30

Thăng Long - Hà Nội: "Nơi ñô hội trọng yếu ñể bốn phương tụ họp" 34

Nghề “ñộc nhất vô nhị” ñất Hà Thành 37

Làng cổ Nghi Tàm, nơi lưu giữ những nét văn hóa Thăng Long 40

“Hồn” chợ phiên phố thị 43

Đến Tết lại nhớ bánh tẻ 46

CổĐô - "làng họa sĩ" quê tôi 48

Thủy sinh, thú chơi của người Hà Nội 50

Nửa thế kỷ ''nuôi'' ñiệu trống quân 52

Về Tân Hội nghe hát chèo Tàu 54

Trên con ñường ven sông Hồng 57

Nghề giấy Bưởi 59

Nét trang nhã trong trang phục người Hà Nội xưa 61

Tế Tiêu, làng cổ bên sông Đáy 65

Chọi cá ñất Hà thành - thú chơi có bề dày lịch sử 68

Áo dài phố cổ vẫn giữ vẻñẹp xưa 71

Để mãi là “người ñẹp Tràng An” 73

Từ Thăng Long ñến Hà Nội

Sau khi Quang Trung mất, con trai còn nhỏ tuổi, nhà Tây Sơn suy yếu nhanh chóng vì nhiều nguyên nhân, trong ñó một phần chính là do những mâu thuẫn nội bộ

Nguyễn Ánh, con cháu các chúa Nguyễn vốn ñã cát cứ ở miền Nam từ thời TrịNguyễn phân tranh chia cắ ñất nước, ñến giai ñ ạn này, lợi dụng tình thế, chuyển sang

nh-thế phản công, ñánh lại quân Tây Sơn giành lấy ñất nước từng phần một

Ngày 16/6/1802, với binh khí và sĩ quan cố vấn Pháp giúp ñỡ, hai ñạo thủy bộ tiên phong

của Nguyễn Ánh rời Phú Xuân tiến ra Bắc và ñúng 1 tháng sau, ngày 15/7/1802, quân Nguyễn hạ thành Thăng Long

Sau khi diệt nhà Tây Sơn, Nguyễn Ánh lên ngôi Vua, trở thành Hoàng ñế Gia Long, ñã thi hành một chính sách trả thù rất tàn bạo, không chỉ với anh em nhà Tây Sơn, mà ngay

cả với những danh sĩ từng hợp tác với nhà Tây Sơn chống xâm lăng, thống nhấ ñất

nước, cũng bị thẳng tay triệt hạNgô Thì Nhậm, một sĩ phu Bắc Hà nổi tiếng, người có công lớn trong cuộc kháng chiến

chống quân Thanh và sau ñó phụ trách công việc ngoại giao, góp phần quan trọng loại

b nguy cơ chiến tranh tiếp tục, cuối cùng khi Nguyễn Ánh lên ngôi, cũng bị bắt nọc ra

ñánh nhục nhã giữa sân Văn Miếu, ñể lại ñến ngày nay hai vế câu ñối

Câu của Đặng Trần Thường ngạo mạn, nhỏ nhen, vênh mặt xướng: “Ai công hầu, ai khanh tướng, trung thần ai, ai ñã biết ai”

Hôm ấy, Ngô Thì Nhậm ñã khảng khái ñối lại: “Thế chiến quốc, thế Xuân thu, gặp thời

thế, thế thời vẫn thế” Nhà nho trung dũng ñã bịñánh ñến chết khi cáng về quê

Đã bước lên ngai vàng, nhưng còn sợ phản ứng của nhân dân và những nhân sĩ trung thành với nhà Lê cũ hoặc có cảm tình với nhà Tây Sơn mới qua, nên Nguyễn Ánh không

ñịnh ñô ở Thăng Long như trước, mà chọn một nơi trung ñộ xa Hà Nội và cũng xa Sài Gòn-Gia Định, ñể lập kinh ñô mới ở Thuận Hóa ñược gọi bằng cái tên thông dụng là

HuếTuy không còn là kinh ñô- trung tâm chính trị, quân sự, văn hóa, nhưng Thăng Long với cái tên mới là Hà Nội vẫn là trung tâm văn hóa lớn nhất nước

Bước ñầu, vị Vua nhà Nguyễn thứ nhất chưa dám xóa tên Thăng Long nhưng ñã hạ lệnh không ñược viết chữ Hán Long là rồng, mà phải viết chữ Long khác nét, chỉ có nghĩa là

thịnh

Cái tên Thăng Long có nghĩa rất tự hào là rồng bay, bị xóa ñi không dùng, với cái lý do

Rồng là tượng trưng cho Vua, nhưng nay Vua ñã thiên ñô vào Huế, thì chữ Long trong

từ Thăng Long cũng không ñược viết là Rồng nữa

Đấy là quyế ñịnh bước ñầu của Vua nhà Nguyễn thứ nhất (Gia Long) Còn ñến ñời Vua

thứ hai (Minh Mạng), thì tên Thăng Long bị xóa hẳn (từ năm 1831), thay bằng tên “Hà

Nội”, với cái nghĩa bình thường chỉ là thành phố trong sông

Không chỉ bằng lòng với việc xóa bỏ cái tên Thăng Long trên danh hiệu, mà ngay năm

1804, hai năm sau khi lên ngôi, vua Gia Long ñã ra lệnh phá bỏ Hoàng thành cũ và năm sau, 1805, cho xây chồng lên thành cũ một tòa thành mới theo kiểu Vauban của Pháp,

với quy mô nhỏ hơn cho tương xứng với vị trí một trấn thành không phải là kinh ñô

Việc phá thành xưa ñã tạo nên nỗi ngậm ngùi của bà huyện Thanh Quan ñứng nhìn “lối

xưa xe ngựa hồn thu thảo/ Nền cũ lâu ñài bóng tịch dương”

Thành Hà Nội thời Nguyễn hình vuông, mở 5 cửa: Bắc, Đông, Tây, Đông Nam, Tây Nam

Ngoài mỗi cửa thành có mộ ñ ạn dương mã thành (còn gọi là mang cá) là một loại công

sự gồm hai bức tường xây vuông góc ñể bảo vệ cửa thành ở phía ngoài Mỗi dương mã thành này lại có một ngách rộng chừng 4 m (1 trượng), phải qua cửa này mới vào ñược

cửa chính Từ ngoài ñi vào, phải qua 2 cầu (cầu Giấy và cầu Đông)

Bên trong thành, ở vị trí trung tâm là Điện Kính Thiên Điện chỉ mở khi vua từ Kinh ñô

Huế ra Bắc khi ngự giá Bắc tuần hoặc tiếp sứ thần Trung Quốc sang Trước Điện Kính Thiên có Cửa Đoan Môn, nhìn thẳng ra Kỳ Đài (cột cờ) xây năm 1812 Cột cờ cao 60

thước, bằng gạch gốm, gồm 3 cấp: cấp dưới mỗi bề dài 42m, cấp trên cùng mỗi bề 15m Góc Đông Bắc có lầu Tĩnh Bắc, sau chuyển thành nhà giam

Phía Nam (cạnh vườn hoa Chí Linh bây giờ) có chuồng voi và ao tắm

Phía Đông là Dinh quan Tổng ñốc, Đềñốc, Tuần phủPhía Tây là Dinh quan Bố chánh và các kho vũ khí, lương thực

Rải rác trong thành có nhiều nhà tranh dùng làm trại lính

Do không còn là kinh ñô, nên thành Hà Nội thời Nguyễn ñã không còn vẻ lộng lẫy

nhưở các triều vua trước

Chỉ có một xưởng ñúc tiền lớn, ñặt tại trung tâm thành phố, gọi là lục Bảo Tuyền, với cơ

sở sản xuất chính là một Tràng, nên gọi là Tràng tiền trong ngôn ngữ dân gian

Khu vực Văn Miếu-Quốc Tử Giám từ trước vốn là nơi tụ hội, trọ học của giới nho sinh

Đầu thời Tự Đức, dân sở tại lập bên Hồ Văn ở phía trước Văn Miếu một quán trọ học,

g i là Quán Anh Đồ Ca dao có câu hát:

Yếm trắng vã nước Văn Hồ/ Vã ñi vã lại, anh ñồ yêu thương

Dưới thời Nguyễn, kinh ñô ñã chuyển vào Phú Xuân (Huế) nên các kỳ thi tiến sĩ không tổ

chức ở Thăng Long nữa Trường thi Hà Nội chỉ mở cho các kỳ thi tuyển cử nhân

Trường thi Hà Nội ñược lập từ thời Minh Mạng (1837) có diện tích rộng 20 mẫu 3 sào 4

thước 3 tấc 5 phân ñặt tại thôn Bích Lưu, huyện Thọ Xương, nay là khuôn viên Thư viện

Quốc gia thuộc quận Hoàn Kiếm- còn có tên gọi là Tràng Thi

Kỳ thi cuối cùng vào năm 1879 Từ năm 1882, sĩ tử Hà Nội phải xuống thi Hương ở Nam

Định, bởi Hà Nội ñã bị triều ñình ký làm nhượng ñịa cho Pháp

S
u t  m

b n nghìn năm, nước biển cao trên 3,5m so với mực nước biển hiện nay, nhưng chỉ mộnghìn năm sau, mực nước lại xuống thấp dưới mực nước biển hiện nay 3m

Trong "Tang thương ngẫu lục", Phạm Đình Hổ và Nguyễn Án ñã viết: "Thương hải biến

vi tang ñiền" - biển xanh biến thành bãi dâu xanh Nước biển không giữ nguyên mộ

mực; ñất có lúc nâng lên, sụt xuống Biển lui và sông bồi tích phù sa, vịnh biển Hà Nội

cạn dần: xuất hiện những dải ñất và những ñầm lầy

Có ñầm lầy nên có cá sấu, thuồng luồng, rùa, giải Rùa vàng thời Thục Phán và thời Lê

Lợi Hiện ở hồ Gươm vẫn còn loài rùa quý Cá sấu còn sót ở bến sông Hồng hồi thế kỷXIII, khiến vua Trần sai Hàn Thuyên soạn "Văn tế cá sấu"

Có ñất nên cỏ cây mọc thành rừng rậm với nhiều thú dữ Chính sử còn chép rành rành: voi rừng về Tây Hồ thời Lý, hổ rừng về quẩn quanh khu vực chùa Diên Hựu thời Lê Các cuộc khai quậ ở Dục Tú, Tiên Hội (Đông Anh), Vĩnh Ninh, Văn Điển (Thanh Trì) ñã tìm thấy nhiều răng voi, nanh hổ, gạc hươu, răng lợn lòi có tuổi 3.000 - 4.000 năm

Rừng bàng Yên Thái là một trong "Tây hồ bát cảnh" thời Lê; rừng gỗ tầm giữa bán ñảo

h Tây; rừng tre ngà viền một dải sông Tô và rừng nứa ñền Voi Phục thì sử cũ cũng còn ghi lại Và những tên ñất cổ: BồĐề, Gia Lâm (rừng ña), Du Lâm (rừng dâu da), Mai Lâm

(rừng mơ, rồi cả Mai Động, Bạch Mai, Hoàng Mai, Hồng Mai, Tương Mai), Văn Lâm,

Trường Lâm, Đông Ngàn toàn là rừng xanh tốt

Chứng tích rõ nhất của thời kỳ rừng rậm - ñầm lầy Hà Nội cổ là những dải than bùn xếp

lớp dưới lòng ñất Than bùn Dịch Vọng (Cầu Giấy) có chỗ dày tới 4m, nằm ởñộ cao xấp

xỉ mực nước biển trở xuống Mỏ than bùn Lỗ Khê (Đông Anh) chạy dài tới vài kilômét

Có rừng rậm, ñầm lầy cộng với ñộng ñất và giông tố thì mới có than bùn Phủ lên trên càng nhẹ dần tới ñất thịt Di tích của ñời sống con người nằm ở lớp ñất này

Thành phố sông hồNét ñịa lý ñặc trưng từ ngàn xưa của Hà Nội ñó là thành phố sông hồ Đất Hà Nội là ñất bãi do phù sa sông Hồng bồi ñắp mà nên Nhưng sự bồi ñắp qua ngàn vạn năm ấy ñã

diễn ra không ñơn giản: có ñời sống du ñãng tự nhiên của những con sông ởñồng bằng

- chúng ñổi dòng, và có sự can thiệp của con người Thục Phán ñắp lũy thành Cổ Loa

nó là một vùng ñầm lầy, nửa ñất nửa nước Quy hoạch Hà Nội cổ là tuân theo và thích

ứng ñến mức tối ña cái hình thể tự nhiên sông hồñó Phần lãnh thổ chủ yếu của kinh thành xưa là phần ñất bồi, ñược bao bọc bởi sông Hồng ở phía Bắc và phía Đông, sông

Tô Lịch, sông Kim Ngưu ở phía Tây và phía Nam

L y bọc ngoài là thành mà cũng là ñê, ñường giao thông (La Thành) Sông hồ Hà Nội

vừa là nguồn nước dùng trong sinh hoạt, là hệ thống thủy lợi và giao thông truyền thống,

và cũng là những yếu tốñịa lý ñược dùng làm nguyên lý sơ khởi chỉñạo việc quy tụ xóm làng, phố phường và thành lũy phòng vệ Sông Hồng, sông Tô là những trục chủñạo; hồTây, hồ Gươm là những ñiểm trung tâm, ñể từ ñó tỏa ra "phố giăng mắc cửi, ñường quanh bàn cờ"

S
u t  m

Hà Nội thuở khai thiên lập ñịa

Hà Nội, mộ ñịa ñiểm ở phía dưới ngã ba sông Hồng và sông Đu ng, chỉ là tên mới ñặt

từ năm 1831 Trước ñó, trong suốt thời gian dài hơn 800 năm, miền Hà Nội mang mộtên gọi ñẹp là Thăng Long

Đất ai Hà Nội sinh thành gắn liền với sự hình thành miền châu thổ Bắc Bộ - quê hương

buổi bình minh của dân tộc Sự hình thành châu thổ là cả quá trình lâu dài, trải qua nhiều giai ñ ạn biến hóa cảnh quan khác nhau, từ lúc còn là vịnh biển, chuyển qua vùng trũng

ñầm lầy, rồi mới ñến ñồng bằng

Miền võng Hà Nội Tam giác châu thổ Bắc Bộ có hình cái phễu bổ ñôi với bề mặt nghiêng từ Tây - Bắc

xuống Đông - Nam Mặt cắt ngang của nó giống như một chiếc võng, vùng trục giữa thấp

hơn hai bên rìa Dạng võng này không chỉ là hình dạng trên bề mặt, mà còn phản ánh dáng dấp của cấu trúc móng tận 30 - 40 km dưới sâu mà ngành ñịa - vật lý ñã xác ñịnh ñược Bởi vậy, người ta gọi miền trũng châu thổ này là miền võng Hà Nội

Miền võng Hà Nội là một vùng rấ ñộng về mặ ñịa chất kiến tạo, vì nó nằm trong vùng xung yếu của vỏ Trái ñất Vỏ Trái ñất ở ñây không những mỏng hơn các nơi khác, mà còn bị những ñứt gãy sâu chia cắt Hinh dáng những ñường ñứt gãy này giống như

những ñường khâu liền, nên giới chuyên môn gọi chúng là ñường khâu Ngoài các ñứt gãy dọc, còn có nhiều ñứt gãy ngang chia cắt miền võng Hà Nội, nên nó có dạng bậc thang - các bậc cao nằm ở phía tây - bắc và các bậc thấp nằm ở phía ñông - nam

Do nằm ñúng trên trục của một vùng xung yếu, cho nên lãnh thổ Hà Nội là vùng có

cường ñộ chuyển ñộng lớn của vỏ Trái ñất Tại ñây, các hoạ ñộng kiến tạo lớn từng

diễn ra mạnh mẽ trong suốt quá trình ñịa chất từ hàng trăm triệu năm về trước và vẫn còn ñang tiếp diễn

Các ñứt gãy sâu sông Hồng, sông Chảy cắt qua Hà Nội là những ñường xung yếu ñã gây ra những trận ñộng ñất mạnh Biên niên sửñã ghi lại nhiều lần ñộng ñất tại Thăng Long: ñộng ñất năm 1016; năm 1017, ñiện Càn Nguyên sụp ñổ; năm 1284, ñất Thịnh Quang, Xã Đàn nứt toác; giữa những năm kháng chiến chống Nguyên - Mông (1277,

1278, 1285), có nhiều trận ñộng ñất mạnh làm cho núi lở, ñất nứt, bia ñá tháp Báo Thiên gãy làm ñôi Trong thế kỷ XX, Hà Nội nhiều lần xảy ra ñộng ñất cấp 6 và hai lần ñộng ñất

cấp 7 Mặ ñất xuất hiện những khe nứt sâu theo hướng Tây Bắc - Đông Nam, trùng với

hướng sông Hồng và cũng là hướng các ñứt gãy sâu trong vỏ Trái ñất

Mộ ñiều dễ nhận thấy khi nhìn vào bản ñồ dị thường trọng lực vùng Hà Nội, do các nhà

ñịa - vật lý lập, là hình dạng thon, hơi kéo dài và nhô cao của móng cấu trúc sâu miền võng Hà Nội Chúng giống hình những con rồng ñang uốn khúc mềm mại Đó là những

nơi vỏ Trái ñất mỏng hơn nơi khác, chỉ dày khoảng 30 - 40 km Mỗi lần rồng quẫy lưng là

Lúc ñầu, do vận ñộng sụt lún mạnh mẽở máng ñi ñôi với vận ñộng tạo sơn ở hai bên,

vật chất xói mòn mạnh gồm toàn bộ cuội sỏi Chúng trôi theo dòng nước xuống, tích tụở

ñáy máng Về sau, vận ñộng yếu dần, các dòng chảy trở nên êm ñềm hơn, vì vậy, các

lớp trầm tích gồm toàn những hạt nhỏ mịn Sau nữa là thời kỳ tương ñối bình ổn, ñiều

kiện tố ñể tích tụ than và dầu mỏ Có những thời kỳ biển tiến vào ñồng bằng, nên người

ta gọi là Vịnh Hà Nội hoặc Phá Hà Nội

Sang kỷĐệ tứ, ở giai ñ ạn sớm cách nay khoảng 1 triệu ñến 30 vạn năm, biển rút khỏi

ñồng bằng, ñặc biệ ở những nơi có khối nâng lên, trong ñó có vùng Hà Nội Trầm tích

lục ñịa thay thế trầm tích biển, ñồng bằng bồi tích hình thành Hệ thống sông Hồng vận chuyển phù sa bồi ñắp lên trên trầm tích biển Ở góc giữa gờ sông Hồng và gờ sông

Đu ng, người ta thấy vô số vết tích những dòng sông cổ, chứng tỏ sự phân nhánh rấnhiều của sông Hồng ñể t o nên tam giác châu thổ Bắc Bộ Do ñó, trong các lỗ khoan ởvùng trũng, người ta thấy cuội sỏi xen với ñất ñỏ phủ lên trên trầm tích biển dày tới 150m

n m sâu dưới bề mặ ñồng bằng hiện nay khoảng 50m

Tiếp ñến, khoảng 30 vạn năm trước, biển lại tiến, trùm phủ lên ñồng bằng, ñể l i những

tầng sét cao lanh, sét cát mịn chứa di tích các sinh vật của vùng biển ven bờ Trong lỗkhoan ở Gia Lâm (cách sông Hồng 2,5km), trong tầng dày 50m của trầm tích, người ta

thấy rõ hai lớp: lớp dưới trầm tích sét nhẹ hơn Điều ñó chứng tỏ rằng, có hai giai ñ ạn

hoạ ñộng của sông Hồng, mỗi giai ñ ạn ñều có bước chuyển tiếp từ lúc sông chảy nhanh dữ dội, khi sỏi cát thô lắng ñọng, ñến lúc sông chảy tương ñối êm ñềm với sản

phẩm hạt sét mịn lắng ñọng Còn tại lỗ khoan ở Cầu Giấy (trong khu vực Đại học Sư

phạm) với ñộ sâu 48,9m, người ta thấy một lớp cát và bùn dày tới 20m; nói lên khá rõ quá trình hình thành trầm tích giác châu

Xem xét ñịa tầng ở các lỗ khoan trên, có thể thấy rõ quy luật: bao giờ cũng có một tầng

sỏi cát thô nằm phía dưới - ñó là lòng sông cổ; phía trên là những tầng ñất có hạt nhỏ

d n ñến mịn, chứa nhiều chất hữu cơ, ñặc trưng cho trầm tích ñầm hồ Trong một cộ ñịa

tầng, nhịp trầm tích như trên có thể lặp ñi lặp lại, phụ thuộc vào cường ñộ hoạ ñộng của sông Hồng ở mỗi thời kỳ Tầng trầm tích hạt mịn chứa sét phổ biến trên bề mặt các bãi

b i nói lên giai ñ ạn biển tiến cuối cùng cách nay trên 1 vạn năm

S
u t  m

Hà Thành thanh lịch

Người Thăng Long - Hà Nội sớm hình thành một tư chất tố ñẹp ñầy chất lãng mạn: yêu

nước ñến trung kiên, thương người hơn cả thương thân, nhân ái bao dung trong cả vinh

lẫn suy, trọng nghĩa trọng tài, ham học sớm thành danh, nho nhã lễ nghĩa gia giáo trong

ứng xử, thanh tao trong thưởng ngoạn, tinh tế trong các sinh hoạt từ tinh thần ñến vậ

chất: thẩm thơ văn, thẩm nhạc họa, ñối ẩm chè rượu, thưởng ngoạn cảnh ñẹp, tinh tếtrong ẩm thực, tao nhã trong hội họa, trang phục, kiến trúc

Thật vậy, nét thanh lịch của Thăng Long - Hà Nội ñã có từ xa xưa, từ thời các vua Lý

khởi nghiệp Nét thanh lịch ấy ñã tồn tại hàng ngàn năm nay trên những ñồ ngự dụng

mà các cuộc khảo cổ về Hoàng thành Thăng Long tìm ñược tại khu vực ñịnh xây nhà

Quốc hội

"Chẳng thơm cũng thể hoa nhài

Dẫu không thanh lịch, cũng người Tràng An"

Người Tràng An thanh lịch từ vật dụng, áo quần ñến nếp ăn, nếp nghĩ, cách ñối nhân xử

thếSau khi có một cuộc thay ñổi "tân thời" về quần áo, các bà, các chị Hà Nội không mặc

mớ ba mớ bẩy mà thường là dùng hai áo dài: áo bên ngoài màu thẫm bằng nhung, bằng

g m, áo bên trong mỏng màu nhạt hơn hoặc màu phấn hồng Áo dài Hà Nội không khiêm nhường màu tím như Huế nhưng ñủñộ lộng lẫy, kiêu sa của nhung the, gấm vóc

ñất cốñô

Con gái Hà Nội xưa nói khẽ ñi nhẹ Tuy dạ, vâng không ngọt bằng con gái Huế nhưng

vẫn giữñủ nét e lệ của ñất kinh kỳ bậc nhất

Cô gái Hà Thành con nhà lành, giữ gìn ý tứ từ dáng ñi, ñiệu ngồi, nụ cười, ánh mắt, Các cụ ông Hà Nội xưa mũ phớt, ba-toong, cốt cách con nhà từ bước ñi chậm rãi ñến dáng ngồi ung dung, uống chè, uống rượu nhẩn nha Ngay cả các thư sinh người Hà Nội nhiều khi chỉ là "nhất bộ", nhưng luôn tươm tất và không bao giờ mấ ñi phong thái hào hoa, phong nhã

Chè uống ñủấm, rượu uống ñủ chén, người Thăng Long - Hà Nội không quá sa ñà Cái

mực thước ấy thậ ñầy ñủ trong các món ăn ñặc sản Hà Thành Phở Hà Nội không ngọquá, không mặn quá Bánh cuốn Thanh Trì vừa ñủñộ mỏng, ñộ dẻo, ñộ giòn với nước

chấm cà cuống vừa ñủñộ thơm

Người Hà Nội ñược hưởng tinh hoa của trăm miền ñổ về, của bốn phương ñưa tới Cái thanh lịch của chí sĩ Bắc Hà là còn một tấm áo lụa, ra ñường còn nho nhã; còn mộ ñồng trong túi là không ñể mâm cơm ñãi khách phải ñạm bạc Trước tiền bạc, vận may, người

Hà Nội thường kiềm chếñược những tham vọng có thể dễ làm cho con người mất nhân cách Người Hà Nội không chỉ phù "thịnh" mà phù cả "suy" Hoạn nạn của bạn bè, trong

hoạn nạn của giang san biết bao thế hệ trẻ trai Thủñô ñã lên ñường cứu nước

Người Hà Nội coi học hành là quan trọng bậc nhất Các tài năng, các nhà khoa học lớn

của Hà Nội thường chiếm tỷ ệ cao trong các kỳ khoa bảng

Hát ca trù (xưa là hát ảñào ở phố Khâm Thiên) cũng là một trong những thú vui tao nhã

của những ñấng mày râu Hái lộc ñầu xuân, thắp hương cúng giỗ, cúng Giao thừa, chúc

tụng nhau, kiêng kỵ giữ gìn trong những ngày lễ Tết, ñi ñền chùa, ñều là những sinh

hoạt tâm linh ñầy tính thiện của người Hà Nội cũng như của nhiều tỉnh, thành trong cả

nước./

S
u t  m

Trang phục người Hà Nội

Trong kho tàng văn hóa dân gian có câu ngạn ngữ "ăn Bắc, mặc Kinh", ñể chỉ nét ñẹp

của người kinh ñô Thăng Long từ xưa ñến nay qua trang phục mang ñậm dấu ấn Hà thành cổ kính, thanh lịch

Chứng cứ khoa học cho thấy người Hà Nội biết cách ăn mặc ñẹp từ thời Hùng Vương Nhìn vào những hình trang trí trên trống ñồng Cổ Loa (ñào ñược trong lòng ñất Cổ Loa,

Đông Anh - Hà Nội) ñã có thể hình dung ñược người Hà Nội khi ñó trong trang phục ngày hội: ñầu ñội mũ có gắn lông chim, quần áo cũng làm bằng long chim Cũng có thể

ñó là hình những chiến binh ñang cầm vũ khí, trên vũ khí lại ñược cắm lông chim vì chim

dường như là vật tổ của cộng ñồng người Việt cổ khi ñó, hình ảnh này ñược miêu tả

ñáng yêu và phổ biến trên trống ñồng Cũng có cảnh ñôi trai gái giã gạo, người con trai ñược miêu tả như mặc khố chứ không phải mặc áp ngày hội Hình ảnh trang phục còn ñược thể hiện hết sức sống ñộng và duyên dáng nơi tượng người phụ nữ khắc họa trên cán dao găn thời này: mặc áo chẽn, bó gọn lưng ong, váy dài chấm gót, có nhiều hoa

văn ñẹp trên váy áo, thắt lưng ngang hông, ñầu ñội mũ cao, thắt dải ngang trán

Trài qua hàng nghìn năm, cách ăn mặc của người Hà Nội cũng có sự thay ñổi theo mỗi

thời ñại, nhưng vẫn giữñược nét thanh lịch Trong các triều ñại phong kiến, có thể có sựphân biệt giữa tầng lớp vua, quan và dân chúng Nam giới thuộc tầng lớp bình dân trong trang phục lao ñộng thường ngày, có thể vẫn là ñóng khố, phù hợp với sản xuất cũng

như thời tiết nóng ẩm Nữ giới mặc váy cho ñến thời Minh Mạng Có thể nói trang phục bình dân không có sự thay ñổi nhiều suốt gần hai ngàn năm Tầng lớp quý tộc ở kinh ñô

Thăng Long - Đông Đô thì trang phục khá cầu kỳ và ñược ghi chép rất kỹ càng trong sửsách, ví dụ:

Vào thời Lý, năm Canh Thìn (1040), vua xuống chiếu phát hết gấm vóc ở trong kho ra ñểmay áo ban cho các quan, từ ngũ phẩm trở lên thì áo bào bằng vóc (Đại Việt Sử ký toàn

thư Bản kỷ, quyển thứ hai, kỷ nhà Lý)

Vào thời Trần, năm Hưng Long thứ tám (1300), quy ñịnh kiểu mũ áo: Quan văn thì ñội

mũ chữñinh màu ñen, tụng quan thì ñội mũ toàn hoa màu xanh vẫn như quy chế cũ ống tay áo của các quan văn võ rộng 9 tấc ñến 1 thước 2 tấc Các quan văn võ không ñược

mặc xiêm, tụng quan không ñược mặc thường (mũ toàn hoa xanh có 2 vòng vàng ñính vào hai bên - Đại Việt Sử ký toàn thư, bản kỷ, quyển thứ năm, kỷ nhà Trần)

Từ thời Lê về sau, trang phục quý tộc có quy ñịnh chặt chẽ hơn dựa trên phẩm hàm: Các quan văn võ từ nhất phẩm ñến tam phẩm thì áo: xuân, hạ dùng sa tàu; thu, ñông dùng

ñ ạn tàu; ñều màu huyền; khăn: hàng văn thì hai tao (vòng), hàng võ thì một tao Các quan tứ phẩm thì áo ñược dùng sa và ñ ạn nhưng bằng hàng ta Các thị nội giám khăn binh ñinh, sau ñổi làm khăn lục lăng Các quan văn võ và nội giám, ñược sung vào chấp

sự, khi hành lễ và làm việc ñều mặc áo thanh cát và ñội mũ sa thâm Quan văn khi vào

Vẻñẹp của các công tử con nhà giàu thị dân cũng ñã có tiêu chí một thời:

"Thấy anh áo lượt xênh xang,

Đồng hồ quả quít, nhẫn vàng ñeo tay, Cái ô lục soạn cầm tay,

Cái khăn xếp nếp, cái dây lưng ñiều"

Hay:

"Giày ban bóng láng nuột nà,

Khăn xếp chữ nhất, quần là nếp tư"

Người Hà Nội thời cận ñại rất chú ý ñến cách ăn mặc Khâu ñầu tiên là chọn lựa chấ

liệu của quần áo Chất liệu may áo ưa chuộng, lúc ñó là the mà phải là the dệt bằng tơ

tằm, dệt thưa, nhuộm thâm, thường là the làng La Cả Chất liệu may quần của nữ là lĩnh làng Bưởi mới là hàng tốt nhất, sợi mịn, mặt bóng Quần của nam giới là lụa trắng làng

CổĐô Ngoài ra, một số chất liệu vải cao cấp cũng hay ñược dùng như: sa, xuyến, băng,

là, xồi, ñũi, nhiễu ñều là sản phẩm của các làng nghềở Hà Nội hay các tỉnh lân cận

sản xuất Một số hàng ñặc biệt hơn dành cho vương hầu là ñ ạn, gấm, vóc,

Thị dân các phố nghề, buôn bán, lao ñộng thì ưa quần áo màu thâm, trắng và nâu

Quần áo nuộm bằng củ nâu vừa bền màu vừa bền sợi Phường Đồng Lâm có nghềnhuộm vải nâu nổi tiếng Thiếu nữ mới lớn thích nhuộm màu nâu non ñể tôn thêm vẻ

ñẹp nước da trắng ngần Các ông bà thì thích nhuộm màu tiết dê Phường Hàng Đào lại

có nghề nhuộm ñiều

Thợ may Hà thành rất khéo tay, thể hiện ở những kiểu áo quần, áo tứ thân (4 thân) là

một trong những loại áo phụ nữ cổ nhất mà nay ñược biết Khi mặc, người ta còn có thắ

lưng bao xanh duyên dáng kèm theo Một vài trường hợp thực dụng hơn, người ta thắ

một cái "ruột tượng: thay cho thắt lưng ñểñựng tiền và các thứ lặt vặt Một số người còn

ñeo bên cạnh thắt lưng một chiếc xà tích bằng bạc ñựng vôi ăn trầu Có khi áo tứ thân còn thêm một vạ ñể cài khuy, thường là 5 khuy Bên trong áo tứ thân là yếm trắng, yếm

ñào

Đáng chú ý nhất trong trang phục phụ nữ là những tà áo dài Áo dài có từ bao giờ cũng khó xác ñịnh, có thểñã hơn trăm năm, nhưng ngày nay trở thành trang phục ñẹp nhất, tiêu biểu cho cách ăn mặc ñậm ñà tính dân tộc của phụ nữ Việt Nam Tại nhiều hoạ

ñộng ñối ngoại của ñất nước, áo dài trở thành lễ phục không thể thiếu ñược

Có thể chiếc áo dài Huế cùng với chiếc nón lá Huế chóp nhọn du nhập ra Hà Nội từ lâu,

nhưng chỉñến nửa ñầu thế kỷ XX, áo dài mới ñược người Hà Nội tiếp nhận và cải tiến nhiều Áo dài cũng từñó trở thành trang phục gắn bó với phụ nữ thủñô

Nam giới mặc áo có 5 thân, cài khuy tết chỉ hay khuy ñồng, khuy bạc, khuy ngọc Mùa

ñông thì cả nam và nữ thường dùng áo bông

Hà Nội trong nửa ñầu thế kỷ XX có những phố nổi tiếng về bán vải như Hàng Đào, Hàng Ngang, Hàng Vải Các phố may quần áo nổi tiếng là Hàng Trống, Hàng Gai

Bên cạnh trang phục, sự thanh lịch của người Hà Nội còn thể hiện ở nón mũ ñội ñầu

Đẹp nhất là nón làng Chuông, nhưng bộ quai thao làm duyên cho nón lại ñược làng Triều Khúc dệt Vì thế, có câu ca:

"Hà Nội thì tết quai tua,

Có hai con bướm ñậu vừa xung quanh"

Còn có nón mền giải, nón tam giang dành cho ông già, nón lá cho con nhà giàu, nón lá sen cho trẻ con, nón ba tầm

Sau này, nhiều loại mũ cũng theo văn minh phương Tây vào Hà Nội Có mũ cát, mũ lưỡi trai, mũ phớt, mũ nồi,

Về mùa ñông, vẻ duyên dáng của nam thanh nữ tú còn ñược tô ñiểm thêm các loại khăn

ñội ñầu hay quấn cổ Có khi là khăn nhiễu hay khăn nhung có thêm mộ ñ ạn ñộn tóc

b ng vải ñể vấn quanh ñầu Sau này, các thiếu nữ Hà Nội thường có chiếc khăn san

mỏng quấn hờ quanh cổñể làm ñẹp nhiều hơn là ñểấm Nam giới có loại khăn ñầu rìu hay khăn xếp Bên cạnh việc ñi giày sau này, còn phổ biến hơn cả là các loại guốc tre,

guốc gỗ, dép quai ngang, dép mũ cong hình lá ñề Trong những năm ñầu thế kỷ XXI, ngoài những trang phục ñã trở thành lễ phục của cả

nước như áo dài cho phụ nữ, áo vest, sơ mi, quần Tây cho nam giới, người Hà Nội còn sáng tạo ra muôn vàn mốt quần áo mới thích hợp với mọi tầng lớp nhân dân và cũng

chịu ảnh hưởng của thời trang quốc tế Hà Nội ñã trở thành 1 trong 2 trung tâm thiết kế

và biểu diễn thời trang lớn nhất nước

S
u t  m

Tiếng Hà Nội - Cho ngày nay, cho ngày mai, cho muôn ñời sau

Chúng ta ñang tiến rất gần tới mốc kỷ niệm 1000 năm Thăng Long - Hà Nội Có lẽ có rấ

ít thành phố lớn trên thế giới có lịch sử tới một ngàn tuổi như thủñô Hà Nội Và cũng rấ

ít thủñô có nhiều bước thăng trầm, ẩn chứa nhiều nét văn hoá ñộc ñáo như thành phố

cổ kính này Trong ñó, ngôn ngữ - mà nói cụ thể hơn là lời ăn tiếng nói - của người Hà

Nội xưa và nay là một yếu tố làm nên văn hoá, tinh hoa ñặc sắc của văn hiến Việt Nam

Vậy tiếng Hà Nội hôm qua thế nào và hôm nay ra sao? Cái cầu nối giữa truyền thống và

hiện ñại có giữñược trong câu ca dao cửa miệng ñất Hà Thành: Chẳng thơm cũng thểhoa lài / Dẫu không thanh lịch cũng người Tràng An?

Phương ngữ Hà Nội: Có hay không?

Phương ngữ, là biến thể của ngôn ngữ toàn dân ở mộ ñịa phương, một vùng ñất cụ thể

Quốc gia nào cũng có nhiều phương ngữ Ở Việt Nam, các nhà chuyên môn ñã chia ra 3 vùng chính: Phương ngữ Bắc Bộ, phương ngữ Trung Bộ, phương ngữ Nam Bộ Vậy nếu nói phương ngữ Hà Nội là ta ñã tiếp tục phân nhánh phương ngữ Bắc Bộ, vì Hà Nội

cũng chỉ là mộ ñịa danh (dù là ñịa danh ñặc biệt) của Bắc Bộ mà thôi Nhưng chính ñiều khác biệt này mà nhiều nhà ngôn ngữ chỉ thừa nhận tiếng Hà Nội là một “siêu phương

ngữ” do tính ña dạng, tổng hoà của nó Là Thủñô, Thăng Long - Hà Nội hội ñủ các yếu

tố của trăm vùng ñất nước : con người, phong tục, sở thích, tiếng nói Phồn hoa thứ

nhất Long Thành / Phố giăng mắc cửi, ñường quanh bàn cờ (ca dao) Cái hay, cái ñẹp (và dĩ nhiên cả cái dở) muôn nơi ñều có thể tìm thấy ởñây

Đặc trưng của Kinh thành Thăng Long xưa là ñặc trưng của mộ ñô thị thương nghiệp và

thủ công nghiệp Mà về thương nghiệp, Thăng Long - Kẻ Chợ là một trung tâm thương

mại sầm uất với “ba mươi sáu phố phường” Ba mươi sáu phố, nhưng có cả trăm phố

“hàng” lớn nhỏ (một hàng là một sản phẩm ñặc thù): Hàng Buồm, Hàng Cháo, Hàng Chiếu, Hàng Khoai, Hàng Mắm, Hàng Thùng Và về thủ công nghiệp, hơn một trăm làng nghề trải dài từ nội ñô ra ngoại ô ñã làm nên bức tranh ña dạng vào loại bậc nhấ

của nền sản xuất tự cấp, tự túc: Dệt vải, tơ lụa Nghi Tàm, Bưởi; Đúc ñồng Ngũ Xã; Rèn Mai Dịch; Tranh Hàng Trống; Gốm Bát Tràng; Rượu Kẻ Mơ; Bánh cuốn Thanh Trì; Cốm Vòng; Trái cây Xuân Đỉnh; Đào Nhật Tân; Quất Nghi Tàm; Hoa Ngọc Hà; Rau thơm Láng; v v Chính sự phong phú của làng nghề ñã tạo nên lớp từ vựng ña dạng nhiều màu trong giao lưu và thông thương buôn bán, với ñịa thế Kinh thành Thăng Long xưa

“trên bến dưới thuyền”

Sự khác biệt về mặt phương ngữñược căn cứ vào nhiều yếu tố: giọng nói (ngữ âm), vốn

từ vựng và cách nói năng, ứng xử trong giao tiếp riêng (so với ngôn ngữ toàn dân) Mà

ứng xử muốn chuẩn, muốn hay phải qua tiếp xúc, va chạm Đất và người Thăng Long

trăm hình nghìn vẻ Chính thực tếñó ñã ñiều chỉnh làm cho tiếng nói của người xứ Kinh

Bắc trở thành tiêu biểu, mẫu mực và rất giàu truyền thống văn hoá

Hay như tiếng Hà Nội

Rất nhiều du khách thập phương (kể cả du khách ngoại quốc) ñều nhận ñịnh : Cùng với nét ñẹp ngoại hình (hình thể, trang phục ), giọng nói người Hà Nội có một giọng nói rấquyến rũ Nghe tiếng nói, người ta cảm nhận các thiếu nữ Hà thành nhẹ nhàng, dễ

thương, ñáng yêu hơn Không chắc nặng như tiếng miền Trung, cũng không khác biệquá xa về từ ngữ (ñến mức khó nghe) như ở một vài nơi khác, tiếng Hà Nội phát âm

“chuẩn” hơn Cấu trúc âm tiết tiếng Hà Nội hợp với tiếng Việt chuẩn, có ñầy ñủ 6 thanh

ñiệu (không, huyền, sắc, hỏi ngã nặng, chỉ thiếu 3 âm quặt lưỡi là [r], [s], [tr])) ñã giúp cho mọi người ở các nơi khác ñến dễ nghe, dễ hiểu Nhưng trong cái “dễ thương” cần

có, thì chất giọng chỉ giữ một vị trí nhấ ñịnh Cái quan trọng gây thiện cảm nhấ ñối với

người nghe là cách nói năng, ứng xử hợp lí của người ñối thoại trong các bối cảnh giao

tiếp khác nhau

Cũng là một hành vi cám ơn, nhưng lúc nào nói “cho tôi xin”, “tôi cám ơn”, “không dám, anh chu ñáo quá”, là một vấn ñề của phong cách Người Hà Nội từ xưa ñã rất lịch lãm trong ăn nói, thưa gửi Trong các sách về phong tục Hà Nội, ta thấy cách nói năng của

mỗi tầng lớp có khác nhau: gia ñình Nho phong gia giáo, gia ñình giàu có tầng lớp trên,

ñối tượng buôn bán A G Haudricourt một học giả người Pháp chuyên gia nghiên cứu

về tiếng Việ ñã rất chí lí khi nói rằng “Nền tảng ngôn ngữ một cộng ñồng hình thành không phải từ mộ ñời mà phải qua năm bảy ñời mới có ñược”

Người Hà Nội hội tụ ừ tứ xứ, cha mẹ ông bà tổ tiên vốn gốc ở thủñô cũng có, hoặc chỉ

thế hệ con cái mới sinh ra và lớn lên tại ñây cũng có, hoặc những người phương xa mới

ñến kiếm kế sinh nhai cũng có Kiếm một người Hà Nội gốc (ñã qua bốn năm thế hệkhông dễ trong một thành phố hơn 3 triệu dân này Nhưng cái “lề” của văn hoá giao tiếp

từ ngàn năm Thăng Long vẫn còn ñó Nó không hiển hiện như các di tích vật chất khác,

như Văn Miếu, Tháp Rùa, tranh Hàng Trống hay Hoàng Thành Mà ản chứa giá trị tiềm tàng như một di sản “hoá thạch” trong tâm khảm và nối truyền qua bao thế hệ Tiếng Hà

Nội ñã và ñang ñược coi là tiếng Việt chuẩn mực, là tiếng Việt văn hoá Đó là thứ tiếng

mà người dân Hà Nội sử dụng hàng ngày trong giao tiếp, trên sách báo và các phương

tiện thông tin ñại chúng Hiển nhiên nó ñược coi là chuẩn mực cho ngôn ngữ toàn dân

Lớp trẻ Hà Nội phải biết giữ gìn và làm ñẹp tiếng nói Hà Nội, thứ ngôn ngữñược coi là chuẩn mực của tiếng Việ

Tiếng Hà Nội hôm nay: Nhiều ñiều trăn trở

Với một cộng ñồng xã hội phức tạp về cư dân, về sự phát triển mạnh mẽ về cơ sở vậ

chất (như nhà cửa, khu công nghiệp, khu buôn bán, những nhu cầu trong thời ñại mới ) thì sự phức tạp về quan hệ, lối sống, văn hoá bắ ñầu nảy sinh

Trình ñộ văn hoá, mức thu nhập và kéo theo là nhu cầu hưởng thụ khác nhau ñã làm

lệch lạc nhiều hành vi ngôn ngữ hiện nay Điều ñáng lưu tâm là hiện tượng này biểu hiện

rõ nét trong nhóm ñối tượng ñại diện cho cái mới là lớp trẻ Chỉ cần hoà vào mộ ñám

ñông học sinh phổ thông trung học của bất kì trường nào ở Hà Nội là ta ñã có thể thu

thập ñược vô vàn những lối nói “không bình thường” "sáng tạo" thiên hình vạn trạng

như: trứng ngỗng (ñiểm 0), vác gậy Trường Sơn (ñiểm 1), bật mí (giúp), bã ñậu (kém thông minh), biến (ñi khỏi), cháy vở (không ñạt yêu cầu khi mở vở), chặt hèo (chơi bài ăn

tiền), chết (bịñiểm kém), chào cờ (bị làm kiểm ñiểm)

Đầu tiên có khi chỉ là ñể ñùa vui, trêu chọc nhau Sau ñó thì quen, dẫn ñến quá ñà, không sửa ñược nữa Điều ñáng chú ý và ñáng lo ngại là có rất nhiều từñã “chuyển di”

từ các nhóm xã hội tiêu cực, như dân bụi ñời ăn chơi, trộm cắp vào giới học sinh, sinh viên, ñược giới này nhiệt tình hưởng ứng sử dụng và truyền bá

Trong một kết quả nghiên cứu gần ñây, TS Đức Uy ñã cảnh báo mộ ñiều: Tệ nạn văng

tục, nói tục ñang lan tràn phổ biến trong ngôn ngữ Hà Nội Điều này có thể do nhiều nguyên nhân: nhận thức kém, thiếu ý thức, ngoại cảnh môi trường tác ñộng, bắt chước

a dua, giải toả những bức xúc trong cuộc sống Nhưng ñiều ñáng lo ngại hơn cả là (cũng theo tác giảĐức Uy), 74,4 % những người mắc thói xấu này nằm ởñộ tuổi 30 trở

xuống Như vậy là lớp trẻ “chiếm ưu thế” (!) Đây quả là ñiều ñáng báo ñộng

Ngày mai bắ ñầu từ hôm nay Xét cho cùng, có nhiều lối nói khác nhau cũng góp phần làm ña dạng thêm bức tranh ngôn ngữ dân tộc Tuy nhiên, sự tồn tại các hành vi nói năng phá lệ, thiếu chuẩn mực, thiếu văn hoá là những biểu hiện khác nhau về trình ñộ, văn hoá, lối sống và rất cần có

sựñiều chỉnh, uốn nắn Muốn hạn chếñiều này, người ta phải có một cung cách giáo

d c dựa trên “áp lực” của cộng ñồng Đó là nền tảng cơ bản về nhận thức, về văn hoá

Một hành vi kém văn hoá sẽ không có cơ t n tại nếu nó bị mọi người phê phán, thậm chí lên án, tẩy chay Và cứ thế, dần dần nó thành một phản xạ mang tính bản năng, tựñiều

chỉnh cho mỗi người

Đã có nhiều người Việt Nam ao ước mình có cơ hội ñược làm ăn sinh sống tại Thủñô

Đó là một nguyện vọng bình thường Nhưng nếu ai ñó thoả mãn ñược mong muốn này thì họ cũng phải tự nhìn về quá khứ ngàn năm văn hiến Thăng Long ñể xem mình cần

thể hiện thế nào cho xứng ñáng Dân tộc ta ñã trường tồn và lớn mạnh qua bốn ngàn

n m lịch sử Và không ai có thể trưởng thành mà không có kế thừa truyền thống cha ông Người Hà Nội hôm nay có quyền tự hào về mảnh ñất mà Lý Công Uẩn ñã có công gây dựng cách ñây gần 10 thế kỷ (1010) Nhưng tự hào sẽ không có ý nghĩa gì nếu bản thân mỗi người không “hiện thực hoá” thành một giá trị cho hiện tại Vậy thì, nói thế nào cho hay, cho phải cũng là một bổn phận cần có với mỗi cư dân Hà Nội Khi gặp người lạ

b n biết nói một lời hay, ấy là bạn ñã khéo léo giới thiệu quê hương mình một cách tố

nhất Vàng thì thử lửa, thử than / Chuông kêu thử tiếng, người ngoan thử lời (ca dao)

Lời ởñây là câu nói, là giọng nói, là cách hành xử hợp lí, ñúng mực trong các tình huống giao tiếp khác nhau Nó vẫn là một tiêu chí quan trọng của người Hà Nội trong một xã hội

ñang ngày càng hiện ñại, thanh lịch và văn minh

S
u t  m

Khai bút tân xuân và tranh Tết

Vào những ngày ñầu xuân, những người có học còn có tục "khai bút tân xuân" Việc

"khai bút" là nhằm mong muốn ñón nhận ñược mọi sự t t lành trong năm mới

Thường người ta phải chọn ngày và giờ t t ñể khai bút Nhiều khi khai bút chỉ mang tính cách tượng trưng, như viết lên giấy hồng ñiều vài chữ: ngày, tháng, năm "khai bút ñại cát" hay "tân xuân ñại cát" (nghĩa là ñầu năm mới khai bút ñể gặp ñược những ñiều tốlành lớn)

Các danh sĩ thì ñôi khi khai bút bằng cách làm một bài thơñầu xuân bày tỏ nguyện vọng

hoặc ý chí của mình Những bài thơ khai bút này ñược viết lên giấy hồng ñiều (giấy màu

ñỏ) hoặc trên giấy hoa tiên (giấy có vẽ hoa) rồi dán bài thơ lên tường ñể thưởng xuân Ngày xưa, những người có chức vụ lớn như Tổng ñốc, Tuần phủ, Tri phủ, Tri huyện thì

có khai ấn và khai triện Ấn và triện là những con dấu của những người giữ chức vụ chỉhuy trong chính quyền Các vị này nhân ñầu năm làm lễ khai ấn, triện bằng cách ñóng

d u vào những giấy tờ công văn ñể cầu mong cho "thiên hạ thái bình" và dân chúng ñược "an cư lạc nghiệp"

L khai ấn và khai triện thường ñược cử hành vào ngày khai hạ mồng 7 tháng Giêng âm

lch Các quan võ thì có tục Kkai kiếm, nghĩa là dùng gươm chọc huyết (trâu, bò) hay cắ

tiết các con vật (lợn, gà, vịt) dùng trong các tế lễ

Còn người dân thì tùy theo nghề nghiệp của mình cũng làm lễ khai trương cửa hàng hay công việc bằng lễ cúng các vị tổ của các nghề gọi là "lễ cúng Tiên sư" (thường là vào ngày mồng 9 tháng Giêng âm lịch)

Tranh Tế

Cũng ñể trang hoàng nhà cửa và mừng xuân mới, người Việt xưa còn có thú trưng bày

và thưởng thức tranh tết Những tranh này ñược in bằng mộc bản (bản in bằng gỗ khắc)

với những màu sắc và hình vẽ hết sức ñơn sơ nhưng ñầy ý nghĩa

Để cầu mong cho năm mới ñược sung túc, thịnh vượng, người ta ưa treo những tranh

tết "ñàn lợn, mẹ và con" "ñàn gà, mẹ và con" Ngụ ý ñược dồi dào sức khỏe ñể làm

việc quanh năm, người ta thích tranh "Con gà trống gáy sáng" hay tranh "người nông phu" ngồi nghỉở dưới gốc trâu nằm Ước vọng tới sự giàu sang nhiều tiền thì có tranh

"tiến tài, tiến lộc" vẽ hình hai vị thần mặc triều phục cầm bảng có ñề chữ "tiến tài" (mang

lại tiền bạc) và "tiến lộc" (mang lại bổng lộc) hoặc tranh tiền là tranh vẽ những ñồng tiền

xếp liền nhau ngụ ý sựăn nên làm ra và ñược nhiều tiền nhiều bạc Để khuyến khích con cháu chăm chỉ học hành, nhiều gia ñình chọn tranh "Lý Ngư vọng tuyệt" (tức cá chép trông trăng) ý nói người học trò mong mỏi học tập rồi thi ñỗ ví như "cá vượt vũ môn" hóa thành rồng, hay tranh "trạng nguyên chuột vinh quy bái tổ",

Những bức tranh Tết không chỉñẹp về màu sắc, ñằm thắm về nội dung mà còn nói lên nhiều ñiều sâu kín mang tính triết học, ñược gợn lọc qua nhiều thế hệ Những bức tranh mang thiên tính và nhân tính, là những bài quan họ, những bài thơ của Hồ Xuân Hương,

những lời hát ru lắng ñọng nhất chứa trong tâm hồn và tâm linh con người Việt Nam Chính vì vậy, tranh Tết Việt Nam ñã và sẽ luôn là những nét ñẹp và nét thẩm mỹ lung linh trong kho tàng văn hóa Việt Nam và góp phần tô ñiểm cho vườn hoa văn hóa của

thế giới

S
u t  m

Mâm ngũ quả ngày tết

Ngày Tết, nhà nào cũng có mâm ngũ quả dâng lên bàn thờ t tiên, ông bà Mâm ngũ quảbên cành ñào, câu ñối ñỏ, bức tranh Tết, bánh chưng xanh tạo nên khung cảnh ấm áp

của mỗi gia ñình khi Tế ñến xuân về Mâm ngũ quả là mâm trái cây có 5 loại quả khác nhau Tùy theo phong tục tập quán và quan niệm, người dân mỗi vùng, miền có cách chọn các loại quảñặc trưng mang ý nghĩa riêng

Theo các vị cao niên, am tường về Nho giáo thì xuất xứ của mâm ngũ quả có liên quan

ñến quan niệm triết lý Khổng giáo của phương Ðông, thế giới ñược tạo nên từ 5 bản nguyên - gọi là “ngũ hành”: Kim - Mộc - Thuỷ - Hỏa - Thổ, nghĩa là 5 yếu tố cấu thành vũ

trụ Còn theo quan niệm của dân gian thì “quả“ (trái cây) ñược xem như biểu tượng cho thành quả lao ñộng một năm Ông cha ta chọn 5 loại trái cây ñể cúng ñêm Giao thừa là

ngụ ý rằng : Những sản vật này ñược kết tinh từ công sức, mồ hôi, nước mắt của người lao ñộng, kính dâng lên ñất trời, thần thánh trong giờ phút linh thiêng của vũ trụ vạn vậsinh tồn Tư tưởng, hình ảnh ấy ñã ăn sâu và tâm thức của người Việt Nam bao ñời nay Trên mâm ngũ quả ở ngoài Bắc thường có: Bưởi, ñào, quýt, chuối, hồng Có khi người

ta thay bưởi bằng phật thủ hoặc lựu Trong khi mâm ngũ quả trong Nam vẫn giữ nguyên truyền thống là mãng cầu, sung, dừa xiêm, ñu ñủ, xoài mà người dân thường quan niệm

là “cầu - sung - vừa - ñủ - xài”

Thường một mâm ngũ quả ñược bày dưới cùng là 1 nải chuối to còn xanh, nải chuối

ñều, hoặc 2 nải chuối nhỏ ghép bên nhau như một chiếc bệ cong gồm 2 tầng nâng ñỡcác hoa trái khác Ởñây có sự phối hợp màu sắc, mâm ngũ quảñẹp là ñủ màu sắc rực

rỡ Chính giữa bệ mâm xanh sẫm bày quả phật thủ, hoặc thay bằng quả bưởi to, màu

vàng tươi nổi bật trên nền bệ chuối màu xanh Những quảñào, hồng, chín ñỏñược ñặt xung quanh, những chỗ khuyết dưới ñược ñặt xen kẽ quýt vàng, táo xanh còn tươi nguyên cuống lá ñể hoàn thiện nét trang trí cuối cùng trên mâm ngũ quả ngày xuân Mâm ngũ quả làm quang cảnh ngày Tết và không gian cúng thêm phần ấm áp, rực rỡ

mà hài hoà Nó thể hiện sinh ñộng ý tưởng triết lý - tín ngưỡng - thẩm mỹ ngày Tết

Trưng bày mâm ngũ quả trên bàn thờ của gia ñình trong những ngày Tết còn mang ý nghĩa giữ gìn bản sắc văn hóa ñộc ñáo của dân Việt Chính vì vậy, người dân Việt Nam

dù ở phương trời nào, ñến ngày Tết cổ truyền vẫn không bỏ qua tục lệ này, như một sự

nhắc nhở, cho bản thân và cho con cháu, về cội nguồn của mình…

S
u t  m

Di sản văn hóa Thăng Long - Hà Nội ngày nay

1 Thăng Long - Hà Nội ñang sống trong bước ngoặ lịch sử giữa ngàn năm cũ ñang qua

và ngàn năm mới ñang tới

Ngàn năm ñã qua còn ghi lại biết bao nhiêu công sức của ông cha Bao mồ hôi, xương

máu ñã ñổ xuống nơi ñây ñể có những di sản vô giá mà hôm nay chúng ta thừa hưởng

Mộ ngàn năm ñang tới với những hình ảnh rực rỡ nhất về ñất nước và con người của ngày mai, nhưng cũng ñồng thời nêu lên những gian nan thử thách mà chúng ta hôm nay và con cháu sau này sẽ phải khắc phục

Bước ngoặ lịch sử giữa hai thiên niên kỷ của toàn thể nhân loại cũng là bước ngoặ lịch

sử của nhân dân ta trong những năm ñổi mới này Cuộc sống mới không chỉ diễn ra trên

lĩnh vực kinh tế mà còn trên toàn bộ ñời sống dân tộc

Bước ngoặ lịch sử ñang ñặt trước dân tộc ta bốn cửa ải cần vượt qua ñể tiến về phía

trước: công nghiệp hóa, hiện ñại hóa, ñô thị hóa, toàn cầu hóa Đó cũng là những thử thách lớn ñòi hỏi sự nỗ lực vượt bậc của toàn thể nhân dân ta Với truyền thống dũng

cảm và sáng suốt, nhân dân ta sẽ khai thác mọi tiềm năng của dân tộc, mọi thành tựu

của thời ñại và còn quan trọng hơn nữa là phát huy một sức mạnh vô giá mà ông cha ñể

lại trong di sản văn hóa trên ñất nước ta và trên mảnh ñất linh thiêng này của Thăng Long - Hà Nội

Di sản văn hóa - vốn quý này của dân tộc còn chứa ñựng những tiềm năng to lớn về sức

mạnh của tâm hồn và khí phách trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Sức

mạnh này có thể ñược phát huy ñến chừng nào? Điều này còn phụ thuộc cách ứng xử

văn minh của dân tộc ta trong việc kế thừa và gìn giữ, gạt i những cặn bã, ñồng thời bổ sung những giá trị mà ñất nước ñang yêu cầu

2 Công nghiệp hóa và hiện ñại hóa là mộ quá trình mang ý nghĩa cách mạng, bước chuyển biến từ xã h i nông nghiệp sang công nghiệp, từ ñời sống cổ truyền sang ñời

sống hiện ñại Sự chuyển biến này không chỉ diễn ra trong hoạt ñộng kinh tế mà còn trên

mọi nh vực của ñời sống

Xã h i nông nghiệp kéo dài hàng ngàn năm lịch sử trong một phương thức sản xuấ có

một cấu trúc chặ chẽ, mang tính chất Á châu Sản xuất nông nghiệp trong khuôn khổ

này vừa ñem ñến sự ổn ñịnh cho xã h i, vừa là nguyên nhân của sự trì trệ của nó Công nghiệp hóa và hiện ñại hóa với những thành tựu của khoa học kỹ thuậ sẽ xóa bỏ

Nhân loại ñã từng chứng kiến những thành tựu và cả những sai lầm trong công nghiệp

hóa và hiện ñại hóa từ mấy trăm năm nay trong các xã h i phương Tây Trên lĩnh vực kế

ñại hóa chỉ có thể thực hiện trên cơ sở g n liền với truyền thống và phát triển trên cơ sở

của truyền thống Không thể có cái hiện ñại nào có thể tách rời thực tế của dân tộc và

cắ ñứt với truyền thống mà tồn tại ñược Ngược lại, truyền thống chỉ tồn tại và phát triển khi nó phục vụ cho hiện ñại hóa và bản thân nó cũng phải mang tính hiện ñại Nói cách khác, truyền thống phải trở thành hiện ñại

Thăng Long - Hà Nội trải qua mộ nghìn năm tồn tại và phát triển ñã ñể lại cho dân tộc ta

và thủ ñô ta những di sản văn hóa vô cùng quý giá Ởñây có vấn ñề bảo tồn di sản văn

hóa và khai thác di sản ấy Đã có một thời kỳ mà nhân dân ta chưa thấy hế ý nghĩa quan trọng của những di sản văn hóa này Có rất nhiều ñền, miếu, nhà thờ, công trình

kiến trúc bị coi thường, phó mặc cho sự huỷ diệ của thời gian cũng như sự phá phách

của những người thiếu văn hóa

Đảng ta ñã kịp thời chấn chỉnh những hiện tượng này Tại Thủ ñô, trong vòng mấy thập

kỷ g n ñây, Đảng bộ và chính quyền thành phố ñã luôn luôn quan tâm hướng dẫn các

cấp quận, phường trách nhiệm giữ gìn và tôn tạo những di sản ấy, cả di sản vật thể và phi vật thể Nhiều phong tục tập quán tố ñẹp ñã bị coi thường hoặc xóa bỏ, nay ñược khôi phục lại

Khôi phục, giữ gìn và bảo quản những di sản văn hóa là một nhiệm vụ cần thiết nhưng khai thác những di sản ñó lại là một vấn ñề khác Nhân dân ta coi những di sản ấy là

những của quý, vô giá mà ông cha ñể lại Có thể tìm trong ñó trí tuệ và tài năng, tâm hồn

và khí phách của ông cha từ những ñền ñài, lăng miếu, những công cụ sản xuất, sản

phẩm lao ñộng, những tác phẩm khoa học, văn học nghệ thuật Có thể tìm ở ñó cả cuộc

sống của ông cha qua trường kỳ lịch sử, có thể lắng nghe ở ñây tiếng nói của ông cha,

những bài học ứng xử, trong mọi hoàn cảnh ñầy gian nan thử thách Chúng ta có thể khai thác từ trong ñó một sức mạnh tinh thần vô tận trong sự nghiệp hôm nay

4 Công nghiệp hóa và hiện ñại hóa gắn liền với ñô thị hóa Đô thị hóa là một sự chuyển

biến từ cuộc sống nông thôn sang cuộc sống ñô thị Trong xã h i nông nghiệp từ thời

xưa, lối sống nông thôn và lối sống ñô thị không khác nhau là bao nhiêu Từ ngày thực dân xâm chiếm nước ta, thủ ñô Thăng Long - Hà Nội, cũng như nhiều thành phố lớn như

Sài Gòn, Hải Phòng, Đà Nẵng ñã bước ñầu biến ñổi thích hợp với nhu cầu phát triển về công nghiệp và thương nghiệp của chủ nghĩa thực dân Nhà cửa, phương tiện ñi lại ñược xây dựng ñã khiến cho cuộc sống ngày mộ khác biệt giữa nông thôn và thành thị

Đặc biệ là trong thời kỳ ñổi mới, kinh tế thị trường ñược phát triển, lại càng nhanh chóng

thay ñổi bộ mặ của thành phố Trong thập kỷ qua, bao nhiêu ngôi nhà nhiều tầng ñược xây dựng ñầy rẫy trong nội thành và ngoại thành Bao nhiêu người ñã từ nông thôn ra

làm ăn ở thành phố, tiếp thu lối sống của thành phố Ngược lại, sinh hoạt của thành phố

cũng dần dần lan tỏa ra nông thôn Đô thị hóa ñang diễn ra nhanh chóng ở cả thành phố

và ở cả nông thôn

Ảnh hưởng qua lại giữa nông thôn và thành thị ñã góp phần xóa bỏ nhiều phong tục tập quán ñã lỗi thời của nông thôn, nhưng lại làm nảy sinh và phát triển những nhược ñiểm

của văn hóa ñô thị Người nông dân vào thành phố tiếp thu những cung cách sinh hoạt

của thành phố trong nhà ở, trong quần áo, trong ăn uống Lối sống ở nông thôn với truyền thống gắn bó giữa người và người, trong nhà, trong họ, trong thôn xóm và làng xã

ñã từng có xu hướng mất dần ñi trong hoàn cảnh sinh hoạt ở thành phố là nơi thiếu sự

g n bó chặ chẽ giữa người với người Trước sự tẻ nhạt dần trong quan hệ giữa người

và người ở thành phố mọi người cảm thấy nhu cầu củng cố lại những quan hệ cần thiế

giữa người và người, những tập quán tố ñẹp trong phạm vi gia ñình, trong sinh hoạt xã

h i nhưngày giỗ ngày Tết

Sự quan tâm tới tổ tiên, ông bà, nhu cầu gắn bó giữa những người cùng dòng họ, cùng quê hương ñã làm sống lại những phong tục cưới xin, ma chay, giỗ Tết, sửa sang lại nhà

thờ, mồ mả, khôi phục lại lòng biế ơn ñối với tổ tiên, củng cố thêm sự g n bó giữa

người và người Tuy nhiên, phục hồi những truyền thống văn hóa cũ là mộ ñiều rất cần thiết, nhưng có lúc ñã không tránh khỏi khôi phục những hủ tục cần ñược xóa bỏ Những sai lầm này cần gấp rút phê phán trên quan ñiểm khoa học về việc kế thừa và phát huy

di sản văn hóa

Khôi phục, giữ gìn và phát huy di sản văn hóa càng là một yêu cầu cấp thiết trong bối

cảnh toàn cầu hóa hiện nay Toàn cầu hóa ñang là một xu thế tất yếu của lịch sử Nó ñã

tạo ra sự giao lưu và hòa nhập giữa các dân tộc trên mọi mặt kinh tế chính trị và văn

hóa

Sự hòa nhập này vừa là một thuận lợi ñể nhân dân ta tiếp thu ñược những nhân tố tích

cực và tiến bộ từ những thành tựu mới của nhân loại, ñồng thời cũng tạo ra nguy cơ là

bỏ mất những ñiều tố ñẹp trong di sản văn hóa dân tộc và tiếp thu những nhân tố ñộc

Thăng Long - Hà Nội

"Nơi ñô hội trọng yếu ñể bốn phương tụ họp"

Năm 1010, Vua Lý Thái Tổ quyế ñịnh dời kinh ñô từ Hoa Lư lên Thăng Long, bắ ñầu

khởi công xây dựng hoàng thành Vào giai ñ ạn hưng thịnh của nhà Lý, kinh ñô Thăng Long ñã thực sự trở thành một trung tâm chính trị - kinh tế, văn hóa lớn nhất và tiêu biểu cho cả nước Kỷ nguyên văn minh Đại Việt trong lịch sử dân tộc ta cũng ñược mở ra từ

ñây

Năm 1010, Vua Lý Thái Tổ quyế ñịnh dời kinh ñô từ Hoa Lư lên Thăng Long, bắ ñầu

khởi công xây dựng hoàng thành Vào giai ñ ạn hưng thịnh của nhà Lý, kinh ñô Thăng Long ñã thực sự trở thành một trung tâm chính trị - kinh tế, văn hóa lớn nhất và tiêu biểu cho cả nước Kỷ nguyên văn minh Đại Việt trong lịch sử dân tộc ta cũng ñược mở ra từ

ñây

Việc từ Hoa Lư lên Thăng Long ñã thể hiện tầm nhìn xa trông rộng của Nhà Vua Lý Thái

Tổ trong việc xác ñịnh xây dựng trung tâm nước Việt

Chiếu dời ñô

"Ngày xưa, nhà Thương ñến ñời Bàn Canh năm lần dời ñô, nhà Chu ñến Thành Vương

ba lần dời ñô, há phải các Vua thời Tam ñại ấy theo ý riêng tự dời ñô xằng bậy ñâu Làm

như thế cố ñể mưu nghiệp lớn, chọn ở chỗ giữa, làm kế cho con cháu muôn vạn ñời, trên kính mệnh trời, dưới theo ý dân, nếu có chỗ tiện thì dời ñổi, cho nên vận nước lâu dài, phong tục giàu thịnh Thế mà hai nhà Đinh, Lê lại theo ý riêng, coi thường mệnh trời,

không noi theo việc cũ Thương Chu, cứ chịu yên ñóng ñô nơi ñây, ñến nỗi thếñại không dài, vận số ngắn ngủi, trăm họ tổn hao, muôn vật không hợp Trẫm rấ ñau ñớn, không

thể không dời Huống chi thành Đại La, ñô cũ của Cao Vương, ở giữa khu vực trời ñất, ñược thế rồng cuộn hổ ngồi, chính giữa Nam Bắc Đông Tây, tiện nghi núi sông sau

trước Vùng này mặ ñất rộng mà bằng phẳng, thếñất cao mà sáng sủa, dân cư không

khổ thấp trũng tối tăm, muôn vật hết sức tươi tốt phồn thịnh Xem khắp nước Việ ñó là

nơi thắng ñịa, thực là chỗ tụ hội quan yếu của bốn phương, ñúng là nơi thượng ñô kinh

sư mãi muôn ñời Trẫm muôn nhân ñịa lợi ấy mà ñịnh nơi ở, các khanh nghĩ thế nào?”

Việc dời ñô từ Hoa Lư lên Thăng Long là một sự kiện lịch sử quan trọng báo hiệu sự

thống nhấ ñất nước và sự tập trung chính quyền về Trung ương ñã thực hiện ñược ở

Việt Nam Đó là ñiều chưa có trong các thời ñại trước và rất cần thiế ñể ñẩy mạnh sựphát triển xã hội và bảo ñảm lâu dài nền ñộc lập của Tổ quốc

Trước thế kỷ XI, các triều ñại xưa ñã từng ñóng ñô ở nhiều nơi: Hùng Vương (2897 -

258 trước Công nguyên) ở Phong Châu (Phú Thọ); An Dương Vương (257 - 207 trước Công nguyên) ở Cổ Loa

Hà Nội là trung tâm của ñất nước Việt Nam ñương thời Giao thông liên lạc giữa Hà Nội

với các ñịa phương khác trong nước, bằng ñường thủy cũng nhưñường bộ ñều thuận

tiện dễ dàng

Triều ñình Trung ương muốn liên hệ chặt chẽñược với tất cả các ñịa phương trong toàn

quốc thì việc ñóng ñô ở Thăng Long lúc ấy là thuận lợi hơn ở Hoa Lư cả về ngoại giao,

về chính trị cũng như về kinh tế Lý Thái Tổ chọn miền Hà Nội, vì ngoài những ñiều kiện thiên nhiên thuận lợi sẵn có, Hà Nội còn có những ñiều kiện kinh tế - xã hội rất tốt làm

n n tảng cho việc xây dựng kinh thành mới ñược bền vững lâu dài: “Muôn vật cực kỳgiàu thịnh ñông vui Xem khắp nước Việt, ñấy là chỗ ñẹp nhất, thật là nơi ñô hội trọng

yếu ñể bốn phương tụ họp"

Sau khi dời ñô về Hà Nội, Vua Lý Thái Tổ chỉnh ñốn lại việc cai trị, chia ñất nước làm 24

lộKinh ñô Thăng Long ñược xây dựng thành 2 khu riêng biệt: Khu Hoàng Thành, nơi có các cung ñiện hoàng gia và nơi thiết triều, khu dân sự, nơi dân cư sinh sống thành

phường nghề Kinh thành ñược bao bọc bởi một tòa thành bằng ñất phát triển từ ñê của 3 con sông: Sông Hồng ở phía Đông, sông Tô ở phía Bắc và phía Tây và sông Kim Ngưu ở phía Nam, ñây là công trình xây dựng thành lũy lớn nhất trong các triều ñại phong kiến ViệNam

Vài nét về Vua Lý Thái Tổ

Lý Thái Tổ tên thật là Lý Công Uẩn người làng Cổ Pháp (Từ Sơn, Hà Bắc) mẹ họ Phạm, sinh ngày 12/2 Giáp Tuất (974), mẹ chết khi mới sinh, thiền sư Lý Khánh Văn nhận làm con nuôi, Lý Công Uẩn thông minh và có chí khí khác người ngay từ nhỏ

Nhờ nhà sư Lý Khánh Văn và Lý Vạn Hạnh nuôi dạy, Lý Công Uẩn trở thành người xuấchúng, văn võ kiêm toàn, làm ñến chức Điện tiền chỉ huy sứ, khi Lê Long Đĩnh (Lê Ngọa Triều) mất, triều thần tôn Lý Công Uẩn lên ngôi Hoàng ñế, niên hiệu Thuận Thiên, vẫn

lấy Quốc hiệu là Đại Cồ Việt, ñóng ñô tại Hoa Lư (Ninh Bình)

Năm 1010, ngay sau khi lên ngôi, Vua Lý Thái Tổ quyế ñịnh dời ñô từ Hoa Lư ra thành

Đại La thuộc Hà Nội ngày nay Đây là miền ñất có thế “Rồng cuộn hổ ngồi, tiện nghi núi sông sau trước” (Chiếu dời ñô) Vào một buổi sáng ñẹp trời thuyền vừa cập bến, Nhà Vua thấy Rồng vàng bay lên, do ñó ñổi tên là kinh ñô Thăng Long

Ngày Mậu Tuất, tháng 3 năm Mậu Thìn (1028), Lý Thái Tổ mất, trị vì 18 năm, thọ 54 tuổi

S
u t  m

Nghề “ñộc nhất vô nhị” ñất Hà Thành

Cái nghề cao quý một thời nổi tiếng chốn kinh kỳ này, có lúc tưởng chừng không còn tồn

tại do những biến ñổi của lịch sử Cách ñây khoảng 300 năm, dòng họ Lại ở Nghĩa Đô, ngoại thành Hà Nội ñược chúa

Trịnh Tráng giao cho ñặc ân làm giấy sắc

Cái nghề cao quý một thời nổi tiếng chốn kinh kỳ này, có lúc tưởng chừng không còn tồn

tại do những biến ñổi của lịch sử Nhưng vì tâm huyết với nghề, dòng họ Lại vẫn quyế

giữ gìn và phát triển nghềñến tận hôm nay

Ông Lại Phú Thạch, người duy nhất còn biế ñược bí kíp làm nghề hiện nay, khẳng ñịnh:

“Kể ừ khi cha tôi là cụ Lại Phú Bàn mất (năm 2003), mọi người ñã tưởng nghề làm giấy

sắc cũng biến mất theo Nhưng gia tộc họ Lại chúng tôi làm sao có thể ñể mấ ñi mộnghề cao quý như vậy ñược Tôi là người con trai duy nhất của cụ Lại Phú Bàn ñược cha truyền lại cho nghề này!”

Ông Thạch cho biết, nhiều người lầm tưởng nghề làm giấy sắc ñã bị thất truyền do mộ

thời gian dài không thấy xuất hiện Nhưng vì không có khách hàng ñặt mua (kể từ khi vua Bảo Đại thoái vị năm 1945), nên ở thị trường nội ñịa không có Thực tế, gia tộc họ

L i vẫn làm giấy theo ñơn ñặt hàng ở nước ngoài, mà chủ yếu là khách hàng ñến từTrung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc…

Ông Thạch cho xem những tờ giấy sắc làm theo ñơn ñặt của khách hàng người Nhậ

Bản và nói: “Nếu ñến chậm chục ngày nữa thì trong nhà không còn tờ giấy nào ñể giới thiệu, vì lúc ñó ñến hạn phải giao hàng Chỉ một tờ giấy với kích cỡ 150x80cm này thôi

mà có giá bán tới 2 triệu ñồng cơñấy!”

Sở dĩ giấy sắc có giá thành cao như vậy vì ñây là loại giấy ñộ bền cao, có thể ới hai ba

trăm năm nếu ñược bảo quản tốt Tờ giấy ñanh mà lại mềm mại như lụa, dai, không hút

ẩm, không giòn, không bị mún…

Loại giấy này lại rất quý vì trên mỗi nét vẽ hoa văn ñều có vàng mười tô ñiểm lóng lánh

và còn quý hơn nữa còn vì ñây là lộc vua, lộc nước nhuần thấm trong mỗi ñạo sắc, là sự

kết tinh bền vững, trường tồn của bàn tay lao ñộng người thợ thủ công trong mỗi sợi tơ

tạo nên tờ giấy

Vật liệu ñể làm cũng là cây dó, nhưng phải là dó Thao (dó trồng ở vùng ñất Lâm Phú Thọ) Các công ñ ạn kỹ thuật làm cơ bản giống như làm các loại giấy dó khác, song

Thao-k hơn và có thêm một số các công ñ ạn kỹ thuật mà các loại giấy khác không có

Vỏ cây dó mang về ñược ngâm nước lã 3 ngày, ngâm nước vôi 3 ngày rồi ñổ lên vạc

ñun 2 ngày ñêm Sau ñó cho vào bể, ngâm cho nát rồi giã nhừ, bóc lấy phần ruột quẩy ra

cối giã dó

Sau ñó ñến công ñ ạn seo giấy bằng khuôn seo, trên ñặt liềm seo (là loại mành rất nhỏ

ñể l c nước ñi, giấy ở l i) Thợ seo vụ nước vào khuôn, ñung ñưa cho nước róc hết, lộ

tờ giấy ướt trên seo ñặt chồng lên nhau thành xếp Sau ñó uốn ñi ép cho kiệt nước, rồi bóc ra từng tờ

Để tờ giấy thật mịn, thật dai, mỗi tờ phải nghè cho thật kỹ Đặt tờ giấy lên hòn ñá tảng, dùng chày gỗñể nghè Hai người ñàn ông khỏe mạnh, mỗi người một chầy cùng nghè lên giấy Khi tiếng chày ñanh tiếng là ñược

Sau ñó giấy ñược quét nước hoa hòe cho có màu vàng tươi Và khâu cuối cùng là vẽhình long, ly quy phượng lên tờ giấy sắc Tùy theo phẩm trật mà triều ñình ban tặng, tờ

giấy sắc ñược vẽ theo một quy củ nhấ ñịnh

Sắc phong cho bách quan có ba hạng là Nhất cao sắc, Nhị cao sắc, Tam cao sắc (có tài

liệu gọi là Nhấ ñẳng quan, Nhịñẳng quan và Tam ñẳng quan) Sắc phong cho bách thần

có ba hạng là Thượng ñẳng thần, Trung ñẳng thần và Hạñẳng thần

Xưa kia, loại giấy này ñược vua dùng ñể ra sắc phong cho các vị quan lại trong triều và cao hơn là cho các vị thần, thành hoàng làng Những sắc phong này ñược rước vềñình,

ñặt lên hương án ñể thay thần tạơn vua

Sắc phong hạng nhất cho bách quan xung quanh vẽ 8 con rồng nhỏ, mặt trước vẽ 1 con

rồng lớn, mặt sau vẽ ứ linh (long, ly, quy, phượng) Sắc phong hạng nhì cho bách quan xung quanh vẽ mây hoặc họa tiết hồi văn, mặt trước ñôi rồng, mặt sau vẽ nhị linh (long, ly)…

Ngày trước, ñều ñặn mỗi năm, họ Lại cung cấp cho triều ñình khoảng 2.000 tờ giấy sắc

Năm 2003, Trung tâm hợp tác nguồn nhân lực Việt-Nhật (VJCC) phối hợp với Viện nghiên cứu Hán Nôm, Khoa sử học Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn,

Trường Đại học Quốc tế KIBI do Sứ quán Nhật bản tài trợñã tổ chức hội thảo, triển lãm

giấy sắc, gọi giấy sắc là tinh hoa của kỹ thuật làm giấy Việt Nam và mong khôi phục lại nghệ thuật làm giấy cổ truyền quý hiếm này

Ông Thạch chỉ trăn trở: “Vào thời ñại mới, ñể lưu giữ các loại bằng cấp, chứng chỉ, huân

chương của Nhà nước mà làm bằng giấy sắc thì tốt biết bao, vì sẽ ưu giữñược nhiều

ñời Nếu có thể tiến hành khôi phục lại một xưởng làm giấy sắc trong dịp kỷ niệm 1.000

n m Thăng Long-Hà Nội thì thật tuyệt!”./

S
u t  m

Làng cổ Nghi Tàm, nơi lưu giữ những nét văn hóa Thăng Long

Làng Nghi Tàm một chiều ñông như thu mình lại trong những cơn gió lạnh xao xác thổi

từ Hồ Tây vào; gợi một cảm giác hoài cổ, buồn mang mác Là một trong ba làng cổ của

phường Quảng An (quận Tây Hồ) nhưng Nghi Tàm là ñịa danh ñậm ñặc các dấu tích

văn hóa, từ các di tích lịch sửñến nghề truyền thống và còn lưu giữ gần như nguyên vẹn

tới ngày nay

Nằm ngay mép nước hồ Tây, làng Nghi Tàm có lịch sử gắn liền với lịch sử của một hồ

nước giàu chất huyền thoại này Cũng bởi bao năm gắn bó với hồ Tây nên người Nghi Tàm có tính tình cởi mở, dễ gần; có thể nói chuyện cả buổi khi ñược hỏi về văn hóa, truyền thống của làng Ông Nguyễn Ngọc Diệp, một người có gốc gác nhiều ñời nay ởlàng Nghi Tàm, vô cùng tự hào về truyền thống làng mình và ghi chép thật tỷ mỷ các giai

ñ ạn phát triển của làng vào cuốn sổ tay cá nhân Lời ông kể nhưñưa người ta trở l i

với quá khứ xa xưa, từ một làng Nghi Tàm hoang sơ ñầy lau lách ñến một làng nghề

trồng cây, nuôi cá cảnh sôi ñộng

Làng Nghi Tàm ñược hình thành từ năm 1138, ñời vua Lý Thần Tông với tên khai sinh là

trại Tầm Tang và tên này cũng chính do nhà vua ñặt Trại Tầm Tang gắn với tích công chúa Từ Hoa, con vua Lý Thần Tông dời cung về nơi này dạy dân trồng dâu, nuôi tằm

tạo nên một vùng ñất nổi tiếng của kinh thành Thăng Long về nghề ơ t m