Bi kịch người nghệ sĩ trong thơ văn tản đà

Tản Đà là nhà nghệ sĩ đầu tiên của Văn học hiện đại dám kiếm sông bằng ngòi bút của mình dới xã hội t sản – một xã hội nói nh Mác “Thù địch với một số nghành sản xuất tinh thần nh nghệ t

trờng đại học vinh Khoa ngữ văn -  -

Trần Thị Thuỳ Dung

Bi kịch ngời nghệ sỹ trong thơ văn tản đà

Khoá luận tốt nghiệp đại học Chuyên ngành: Văn học Việt Nam hiện đại

Ngời hớng dẫn: Thầy Lê Văn Tùng

vinh - 2004

Lời cảm ơn

Để hoàn thành khóa luận này tôi đã đợc sự hớng dẫn nhiệt tình, chu đáo

và có hiệu quả của thầy giáo Lê Văn Tùng cùng sự giúp đỡ quý báu của các thầy cô giáo trong bộ môn Văn học Việt Nam hiện đại cùng các thầy cô giáo trong khoa Ngữ Văn

Tôi xin bầy tỏ lòng cảm ơn chân thành và sâu sắc tới thầy giáo Lê Văn Tùng, các thầy cô giáo trong khoa Ngữ Văn

Vì điều kiện thời gian và trình độ có hạn cũng nh quá trình in ấn không tránh khỏi đợc những sai sót nên tôi rất mong đợc sự thông cảm và góp ý chỉ bảo của các thầy cô giáo

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Vinh ngày 25/4/2004

`

Phần I:

mở đầu

1 Lý do chọn dề tài :

1 1 Nhắc tới nền văn học Việt Nam thì chúng ta không thể không nhắc tới Tản

Đà - Nguyễn Khắc Hiếu Bởi Tản Đà là một phong cách lớn giữ một vị trí quan trọng trong lịch sử Văn học dân tộc Ông là con ngời của buổi giao thời_cái buổi mà nền văn học mới cha đợc hình thành rõ mà Văn học cũ thì đã đi vào bế tắc, hết vai trò lịch sử Tản đà Nguyễn Khắc Hiếu chính là dấu nối giữa hai nền Văn học trung đại và hiện đại Tên tuổi của ông gắn liền với thời kỳ Văn học mang tích chất giao thời ấy Tản Đà có ảnh hởng rất lớn trong quá trình vận động

và phát triển của Văn học Ông chính là một hiện tợng hấp dẫn, mới mẻ đối với giới phê bình nghiên cứu Nhng bản thân con ngời cũng nh sáng tác của Tản Đà vốn rất phức tạp dẫn đến nhiều hớng tiếp cận nhiều cách đánh giá khác nhau Và

ở ông vẫn còn nhiều vấn đề cha đợc đề cập tới Chính vì vậy việc tìm hiểu, nghiên cứu về hiện tợng Văn học này cần phải tiếp tục để đợc đảm bảo một cái nhìn đúng đắn và thống nhất

1 2 Thơ văn của Tản Đà phần lớn nói đến sự chuyển biến của thời đại Thời đại

đổi thay, tâm trạng con ngời cũng có nhiều thay đổi họ mang tâm sự gửi vào văn chơng Tâm sự ấy có thể đợc giải toả cũng có thể không, cho nên ta bắt gặp trong thơ văn ông những bi kịch_ bi kịch của ngời nghệ sĩ Đi sâu tìm hiểu vấn

đề này chúng tôi hy vọng nhằm đi đến một phơng diện quan trọng trong sáng tác cũng nh trong cuộc đời của tác giả Giúp ngòi đọc hiểu sâu hơn nữa tâm trạng cũng nh số phận của một số văn nghệ sĩ sống trong xã hội Việt Nam đầu thế kỷ XX Tản Đà là nhà nghệ sĩ đầu tiên của Văn học hiện đại dám kiếm sông bằng ngòi bút của mình dới xã hội t sản – một xã hội nói nh Mác “Thù địch với một số nghành sản xuất tinh thần nh nghệ thuật và thi ca” Tản Đà không phải là ngời nghệ sĩ duy nhất lâm vào bi kịch của nghệ sĩ Văn học nhân loại đã có rất nhiều các hiện tợng nh vậy Trong Văn học Việt Nam hiện đại, Tản Đà chỉ là

ngời thứ nhất nói nh Xuân Diệu: “Tản Đà là ngời thứ nhất có can đảm làm một thi sĩ” Sau Tản Đà là hàng loạt các nghệ sĩ chuyên nghiệp cũng lâm vào những

bi kịch khác nhau Các bi kịch này vừa là chuyện ngoài đời vừa đợc nhà văn hình tợng hoá trong tác phẩm Nghiên cứu bi kịch ngời nghệ sĩ ở trờng hợp “thứ nhất” (Tản Đà) là cách để hiểu một phần bi kịch của ngời nghệ sĩ nói chung, một yếu tố để lại những giá trị nghệ thuật độc đáo cho tác phẩm

1 3 Từ thập niên bốn mơi của thế kỷ XX thơ của Tản Đà đã đợc đa vào giảng dạy trong nhà trờng phổ thông và đại học Hiện nay ở trung học phổ thông thơ Tản Đà đợc chọn giảng bài Thề non nớc đây là một trong những bài thơ hay

nhất của ông và cho đến nay vẫn còn có nhiều ý kiến tranh cãi, không thống nhất Nh vậy chúng ta thấy rằng Tản Đà là một tác giả có vị trí đặc biệt không chỉ trong lịch sử văn học dân tộc mà cả trong các chơng trình giảng dạy Văn Học

ở các học đờng Vì thế việc tìm hiểu, nghiên cứu vấn đề này hy vọng sẽ có đóng góp ít nhiều vào công tác giảng dạy học tập về Tản Đà ở nhà trờng phổ thông

2 Đối tợng nghiên cứu và phạm vi giới hạn đề tài:

2 1 Đối tợng nghiên cứu

Nh tên đề tài đã xác định đối tợng nghiên cứu mà đề tài hớng tới ở đây là: "Bi kịch ngời nghệ sĩ trong thơ văn Tản Đà”

2 2 Phạm vi giới hạn đề tài:

Sau gần 30 năm sáng tác Tản Đà đã để lại cho đời một khối lợng tác phẩm rất lớn với nhiều thể loại khác nhau: thơ văn, xuôi, kịch…… ở luận vănnày chủ yếu khảo sát tìm hiểu những biểu hiện và đặc điểm của bi kịch ngời nghệ sĩ trong thơ văn Tản Đà Trong quá trình nghiên cứu, tiếp cận với cái tôi trong thơ văn Tản Đà luận văn có thể so sánh với một số bi kịch của một số nghệ

sĩ để làm nổi bật hơn bi kịch của ông

3 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

3 1 Tản Đà là một hiện tợng Văn học lớn trong Văn học Việt Nam lịch trình nghiên cứu về Tản Đà đã có khoảng tám mơi năm và cho đến nay đã có hơn một trăm bài viết nghiên cứu về ông Nhiều vấn đề đã đợc các tác giả đề cập đến Nhng nhìn chungviệc đánh giá nhìn nhận về Tản Đà còn có nhiều ý kiến trái ng-

ợc nhau và cho đến tận bây giờ vẫn cha đợc thống nhất

Lịch sử nghiên cứu về Tản Đà có thể đợc chia làm 3 thời kỳ

3 1 1 Thời kỳ trớc cách mạng Tháng Tám

Tản Đà xuất hiện đầu tiên trên văn đàn vào năm 1916 với quyển

Khối tình con I và gây đợc d luận ảnh hởng mạnh mẽ Khi Nam Phong tạp chí

ra đời, Tản Đà cũng có mặt ngay từ số đầu Trên tờ tạp trí này Phạm Quỳnh đã công nhận và ca ngợi kịp thời những ảnh hởng tích cực của Tản Đà đối với nền văn học dân tộc:” có giọng mới, có ý lạ, đợc quốc dân nhiều ngời cổ vũ(1-2) Cũng chính Phạm Quỳnh trên tờ tạp chí ấy đã biết “ giấc mộng của Tản Đà ”

Ông cho rằng với Giấc mộng con I Tản Đà đã ” khinh mạn quốc dân đến nỗi

đem chính danh thế mà bắt quốc dân truyền tụng, đem cái “ngông” mà phô diễn, Tản Đà đã bị Phạm Quỳnh phê phán một cách nặng nề rằng: không những là không có ích mà còn có hại, là đánh thuốc độc cho cả nớc, là phạm tội diệt vong bên cạnh đó Phạm Quỳnh lại tỏ ra ca ngợi những cuốn nh… đài kinh, lên sáu vì đã phổ thông luân lý cho đàn bà con gái, vì đã chuyên chú về đờng giáo dục

Nh vậy từ đầu thế kỷ cho đến trớc 1932 - khi thơ mới cha xuất hiện

ng-ời phê bình đánh giá về Tản Đà không nhiều nhng thực tế thì từ đây Tản Đà đã bắt đầu trở thành một hiện tợng trên văn đàn Ông đã tạo nên ’’một sự ảnh hởng trong văn giới” sự say mê trong thế hệ học sinh Tây học khi mới xuất hiện và khẳng định đợc vị trí của mình thì Tản Đà bị đa ra làm đối tợng phê phán Sự thắng thế của thơ mới đã thu hút đơc sự quan tâm của công chúng Tản Đà - KhắcHiếu trở nên lu mờ và cổ lỗ, chỉ sống trong “kỷ niệm” của độc giả

Năm 1934 Tản Đà tranh luận về thơ cũ và thơ mới với các nhà thơ trẻ

ông bị báo Ngày nay và nhóm Tự lực văn đoàn đa ra làm trò Cũng để bảo vệ

thơ mới, nhà thơ trẻ Lu Trọng L đã có những lời lẽ “xấc xựơc” và thiếu tôn trọng đối với Tản Đà : “nàng thơ ấm Hiếu mũi thò lò”

Nhng đến năm1939 sau khi Tản Đà mất mọi ngời mới nhìn nhân lại, giá trị Văn học cũng nh vai trò của Tản Đà đối với văn đàn đợc đánh giá lại, trên báo ngày nay số 166 Tao Đàn số đặc biệt về Tản Đà, Tản Đà lại đợc đề cao Các nhà thơ mới đã hồi tâm lại hối lỗi bởi sự quá khích của mình nên đã đứng về phái khẳng định vị trí của Tản Đà trong nền Văn học dân tộc Xuân Diệu với

Công của thi sĩ Tản Đà đã viết “Tản Đà là ngòi thi sĩ đầu tiên mở đầu cho thơ

Việt Nam hiện đại Tản Đà là ngời thứ nhất đã có can đảm làm thi sĩ một cách

đờng hoàng bạo dạn, dám giữ một bản ngã, dám có một cái tôi, dám cho trái tim và linh hồn đợc có quyền sống cái đời riêng của chúng, Tản Đà còn là một thi sĩ rất A Nam” (2-2)

Một số nhà văn khác nh Ngô Tất Tố, Nguyễn Công Hoan, Nguyễn Tuân, Khái Hng đã nhìn Tản Đà với những nét cá tính ngang tàng, phóng túng, tài hoa dị thờng”(3-2) Trúc Khê viết về một Tản Đà triết học Nguyễn Tuân đã mô tả cái chết của Tản Đà: “môi mím khít lại có nét mặt dăn dúm của một ng… -

ời chết khó khăn ở đầu gi… ờng bệnh, vẫn cái chồng sách cũ nát, trên cái ghế một thay làm án th và bên cái chồng sách bừa bãi đây đó mấy trang bản thảo…

và lẻ loi ở góc bàn vẫn cái hũ rợu cáp giới ngày nọ Tất cả chỉ có thế thôi, với một đoàn thê tử yếu và đuối” (4 - 2) Qua việc miêu tả này Nguyễn Tuân đã cho

ta thấy cái nghèo của Tản Đà, một sự nghèo khổ đến cùng quẫn

Đến năm 1942 với Thi nhân Việt Nam của Hoài Thanh, Hoài Chân

và nhà văn hiện đại của Vũ Ngọc Phan thì những giá trị đóng góp cho Văn học của Tản Đà cũng nh những giới hạn của ông đã đợc tìm hiểu nghiên cứu và tiếp cận một cách rõ hơn Hoài Thanh – Hoài Chân trong Cung chiêu anh hồn Tản Đà đã viết: ”trên hội tao đàn chỉ có tiên sinh là ngời của 2 thế kỷ, là ngời đã

dạo bản đàn mở đầu cho một cuộc hoà nhạc tân kỳ đang sắp sửa Có tiên sinh ngời ta sẽ thấy rõ chúng tôi không phải là những quái thai của thời đại, những

đứa thất cớc không có liên lạc gì với quá khứ của giống nòi” nh vậy Tản Đà đã

đợc Hoài Thanh – Hoài Chân xem nh là dấu nối giữa cái mới và cái cũ Vũ

Ngoc Phan cũng cho rằng văn xuôi của Tản Đà là tang chứng của thời ” văn quốc ngữ còn phôi thai”

Cũng trong năm 1942 ở Việt Nam Văn học sử yếu Dơng Quảng Hàm

nhấn mạnh một số đặc điểm của văn chơng Tản Đà vốn đã đợc nhiều ngời nói

đến nh : ngôn ngữ, nhịp điệu thơ nhẹ nhàng, Viêt Nam thuần túy Dơng Quảng Hàm cũng đã đa Tản Đà vào chơng trình dạy Văn ở nhà trờng

Nh vậy ở giai đoạn này, Tản Đà đã đợc đánh giá rất cao đợc tiếp cận một cách sâu sắc và đa chiều

3 1 2: Sau 1945 đến những năm 80

Sau cách mạng Tháng Tám dân tôc ta lại tiếp tục bớc vào cuộc chiến

đấu chống sự xâm lăng của thực dân Pháp Văn học giai đoan này chủ yếu để phục vụ kháng chiến, làm công tác t tởng nó trở thành vũ khí để đấu tranh cách mạng vì thế việc giảng dạy Văn học yêu nớc là vấn đề cấp thiết bởi vậy lúc này vấn đề yêu nớc vấn đề giai cấp trở thành tiêu chí để đánh giá Văn học và nó là

đối tợng quan tâm số một của các nhà phê bình nghiên cứu Các sáng tác của Tản Đà không tránh khỏi quy luật chung ấy Tản Đà trong cuối thời kỳ này hầu

nh không đợc nói đến có chăng cũng rất ít suốt một thời gian dài từ cuối những năm năm mơi đến nhng năm bảy mơi Tản Đà đợc tập trung chú ý và đánh giá các mặt yêu nớc, giai cấp thái độ chính trị đối với quân xâm lợc nh thế nào Và cuối cùng tiêu điểm của sự đánh giá, tranh luận về Tản Đà chính là bài thơ Thề non nớc - nó là biểu hiện của lòng yêu nớc, hay tình yêu đôi lứa? Với tác phẩm

này vấn đề yêu nớc của Tản Đà đã đợc một số tác giả nhìn nhận và khẳng định Không giống nh thời kỳ sau cách mạng tháng tám đến những năm 60 thời kỳ 1960 đến 1980 Tản Đà đợc nghiên cứu rất nhiều Vấn đề trung tâm chủ yếu vẫn là việc đánh giá xem Tản Đà có yêu nớc hay không? Tản Đà t sản hay phong kiến và thái độ của ông đối với thực dân Pháp nh thế nào qua thề non nớc Nguyễn Đình Chú với bài Tản Đà có yêu nớc hay không? Đã khẳng

định có biểu hiện của lòng yêu nớc của Tản Đà Nhng một số tác giả khác lại không đồng ý với nhận định trên

Những năm 70 trên Tạp chí Văn học xuất hiện các cuộc tranh luận với ba loại ý kiến: ý kiến một cho rằng thề non nớc có cả hai chủ đề yêu nớc và tình yêu đôi lứa, ý kiến hai chỉ thừa nhận chủ đề yêu nớc và ngợc lại ý kiến ba phủ nhận chủ đề yêu nớc và khẳng định tình yêu đôi lứa Cuối cùng cuộc tranh luận vẫn không kết thúc và cha có sự thống nhất giữa ba ý kiến trên

Bên cạnh vấn đề yêu nớc, vấn đề giai cấp ở Tản Đà cũng đợc đặt ra Tần Dơng trong Tản Đà - khối mâu thuẫn lớn(1964) đã cho rằng t tởng cơ bản ở

Tản Đà là t tởng thuộc ý thức hệ t sản, t tởng phong kiến và tiểu t sản giữ cơng

vị thứ yếu Trớc đó thì Minh Anh và Nguyễn Kim Giang đã xếp Tản Đà vào giai cấp t sản Sau Tầm Dơng, Nguyễn Khắc Xơng và Nguyễn Đình Chú lại xếp Tản Đà vào tầng lớp nho sĩ Còn Trần Đình Hợu trong Văn học Việt Nam giai

đoạn giao thời(1974) đã đặt Tản Đà vào giai đoạn giao thời và xếp ông vào mẫu

nhà nho tài tử

Tóm lại thời gian này Tản Đà đợc nghiên cứu khá nhiều và chủ yếu tiếp cận ở vấn đề giai cấp, vấn đề yêu nớc và xoay xung quanh tác phẩm thề non nớc của ông

3 1 3 Thời kỳ từ 1980 đến nay

Cuối những năm 70 đầu 80 Tản Đà ít đợc bàn thêm Năm 1984 trong Từ điển Văn học Nguễn Huệ Chi đã đánh giá Tản Đà là một hiện tợng đột

xuất, vừa độc đáo vừa dồi dào năng lực sáng tạo là một cây bút phóng khoáng, một nhà thơ giao tiếp giữa hai thế hệ cổ điển và thơ mới Đặc biệt năm 1988 khoa văn trờng đại học tổng hợp đã tổ chức một hội thảo khoa học kỷ niệm 100 năm ngày sinh của thi sĩ Tản Đà Cuộc hội thảo xuất hiện thêm một số gơng mặt mới nh Lê Chí Dũng, Nguyễn Hữu Sơn, Đức Mậu……bên cạnh những ngời đã nghiên cứu Tản Đà trớc đây: Trần Đình Hợu, Tầm Dơng, Nguyễn Khắc X-

ơng………tất cả họ đều khẳng định vị trí của Tản Đà ở giai đoạn Văn học ViệtNam cận đại

Quá trình lịch sử tìm hiểu tiếp cận Tản Đà chúng ta có thể kết luận rằng với lịch sử nghiên cứu khoảng 80 năm, Tản Đà đã đợc đánh giá khá sâu

sắc từ nhiều góc độ, bình diện khác nhau Tuy nhiên ông vẫn là một hiện tợng Văn học phức tạp, khiến nhiều nhà phê bình, nghiên cứu quan tâm và ông sẽ còn tiếp tục đợc khám phá

3 2 Vấn đề bi kịch của ngời nghệ sĩ trong thơ văn Tản Đà là một vấn đề mới

đòi hỏi phải đợc tiếp tục nghiên cứu Vì từ trớc đến nay cha có một công trình nào tập trung chuyên sâu nghiên cứu nó

3 3 Luận văn của của chúng tôi là khảo sát đầu tiên về bi kịch của ngời nghệ sĩ trong thơ văn Tản Đà nh một đối tợng chuyên biệt với một cái nhìn hệ thống toàn diện

4 Nhiệm vụ nghiện cứu:

4 1 Đề tài có nhiệm vụ giới thuyết về khái niệm bi kịch và bi kịch ngời nghệ sĩ trong thơ văn Tản Đà

4 2 Khảo sát phân tích, xác định những biểu hiện của bi kịch ngời nghệ sĩ trong thơ Tản Đà

5 Phơng pháp nghiên cứu

Xuất phát từ nhiệm vụ của đề tài luận văn vận dụng nhiều phơng pháp khác nhau nh: thống kê, khảo sát, phân tích, so sánh, hệ thống để tìm…hiểu vấn đề này

6 Đóng góp và cấu trúc của luận văn

6 1 Đóng góp của luận văn:

Thực hiện đợc các nhiệm vụ với các phơng pháp trên đây luận văn đa ra một cái nhìn hệ thống hơn về bi kịch của ngời nghệ sĩ trong thơ văn Tản Đà Cũng từ đây luận văn hy vọng góp phần vào việc tìm hiểu một hiện t-ợng lớn của lịch sử Văn học dân tộc và chúng tôi coi đây nh một tài liệu hữu ích giúp cho việc giảng dạy tốt hơn thơ văn Tản Đà ở nhà trờng phổ thông

6 2 Cấu trúc của luận văn

Phù hợp với logic của vấn đề đặt ra, luận văn ngoài phần mở

đầu và kết luận đợc cấu trúc thành ba chơng nh sau:

Chơng 1: Bi kịch trong Văn học và bi kịch ngời nghệ sĩ

Chơng 2: Nguồn gốc xã hội của bi kịch nghệ sĩ

Chơng3: Bi kịch của Tản Đà qua thơ văn của ông

Phần II

đối với công chúng Kết thúc bi thảm của số phận một bi kịch thờng có ý nghĩa thức tỉnh dự báo về một cái gì tốt đẹp hơn sẽ nảy sinh trong cuộc sống và mỗi con ngời Nhân tố nghệ thuật quan trọng nhất trong bi kịch chính là xung đột bi kịch Trong thực tiễn lịch sử và đời sống, không phải bất kỳ một xung đột nào dẫn tới cái chết, sự bất hạnh, tiêu vong đều là xung đột bi kịch, xung đột bi kịch là loại xung đột mang ý nghĩa xã hội sâu sắc Nó thờng là xung đột giữa các lực lợng tiến bộ hợp với đà đi lên của lịch sử loài ngời với các thế lực chống lại tiến bộ, là xung đột của những khát vọng những lí tởng văn hoá của loài ng-

ời, chống lại các sức mạnh dã man vô văn hoá Trong trờng hợp những lực lợng tiến bộ, những cá nhân đại diên cho lí tởng văn hoá cha đủu sức chiến thắng thế lực thù địch thì sự tiêu vong của họ, sự bất hạnh, nỗi khổ và cả cái chết của họ mới mang ý nghĩa bi kịch chân chính

1 2 Bi kịch trong Văn học

Bi kịch trong Văn học là một hiện tợng phổ biến con ngời luôn mang trong mình một lý tởng cao đẹp một khát vọng chân chính thế nhng hoàn cảnh xã hội và các thế lực thù địch luôn cản trở con ngời thực hiện những ớc mơ cao

đẹp của mình, con ngời luôn luôn phải chạm trán với thế lực thù địch, phải chiến đấu để thực hiện lý tởng cao đẹp của mình nhng họ thất bại, họ không thể

vợt qua đợc sự cản trở của hoàn cảnh xã hội cũng nh các thế lực thù địch vì thế

họ rơi vào bi kịch

Bi kịch ra đời từ rất sớm, vào thế kỷ V trớc công nguyên bi kịch đã

là một thể loại sân khấu rất thịnh hành với những tác giả nổi tiếng nh :Etsilơ, Xơfốclơ đến thế kỷ XVII – XVII ở Châu Âu bi kịch là một thể loại gắn liền với tên tuổi các tác giả lớn nh Sêcxpia, Cornây với các tác phẩm tiêu biểu nh-:Hămlet, Ôtenlô, Lơxít …

Nh vậy ta thấy ở Châu Âu thời kỳ phục hng bi kịch chủ yếu có trong kịch, vở kịch Hămlet nhân vật chính là Hămlet là một nhân vật bi kịch Hămlet

là một hoàng tử có phẩm chất tốt đẹp của ngời anh hùng với một động cơ hành

động vô cùng cao thợng Chàng sống trong thời buổi hỗn loạn, nhìn ra xung quanh Hămlet nhận ra rằng: ” ở cái đời này phải hàng vạn ngời mới nhặt ra đợc một kẻ lơng thiện” và thế giới là một ngục thất mà Đan Mạch là cái ngục thất

đáng ghê tởm nhất” Trong lòng chàng luôn luôn xảy ra một cuộc đấu tranh gay gắt giữa” sống hay không sống”, sống thế nào cho cao quý ?Và chàng đã tìm ra phơng hớng: cầm vũ khí chống lại bạo ngợc, cờng quyền Song vì đơn độc chàng không thể làm gì đợc kẻ thù gian ác Cuối cùng Hămlet đã bị tử thơng Bi kịch của Hămlet là bi kịch tinh thần Nhân vật Hămlet là một nhân vật biết suy

t, đau đớn về một xã hội đen tối, bất công, băn khoăn muốn đánh giá lại mọi mối quan hệ trong cuộc sống trăn trở đi tìm biện pháp chống lại cái ác, dựng xây lại cuộc đời, nhng cuối cùng lại trở thành nạn nhân của xã hội ấy Bi kịch của Hămlet là bi kịch của thời đại, thời đại mà Sêcxpia đang sống

Nhìn vào nền Văn học Việt Nam ta có thể thấy thơ và văn xuôi phát triển hơn kịch do đó các nhà văn của chúng ta đã rất thành công trong việc khai thác bi kịch nhân vật và bi kịch của ngời nghệ sĩ trong thơ ca và văn xuôi Bi kịch thờng là phản ánh nội tâm nhăn vật vì thế đòi hỏi phải có chiều dài mà kịch thì lại ngắn nó không thể kéo dài nên các nhà văn của chúng ta đã đa bi kịch vào trong văn xuôi để khai thác bi kịch có chiều sâu hơn và đầy đủ hơn

Trong Văn học của chúng ta cũng đã có rất nhiều tác giả viết về bi kịch của nhân vật và bi kịch của chính mình nh: Nguyễn Du, Hồ Xuân Hơng,

Đặng Trần Côn, Tản Đà, Xuân Diệu, Nam Cao……

Trong Truyện Kiều của Nguyễn Du thì Kiều là một nhân vật bi kịch

Kiều là một cô gái sắc sảo khôn ngoan, tài sắc ai bì thế mà trong xã hội phong kiến đầy bất công, một xã hội vì tiền mà Kiều đang sống không ai tôn trọng tài sắc và khôn ngoan của Thuý Kiều, chỉ có những kẻ muốn buôn bán, kiếm chác muốn chà đạp lên cái tài sắc ấy

Ngời xứng đáng nhất với tài sắc của Thuý Kiều là Kim Trọng Thuý Kiều đã đề thơ lên bức tranh” phong sơng đợm vẻ thiên nhiên” của Kim Trọng Nàg đã đánh đàn cho Kim Trọng nghe và biết bao hứa hẹn khác về hạnh phúc vơi Kim Trọng Nhng rồi tình yêu chỉ vẻn vẹn có hai tháng Thuý Kiều chỉ mỗi một lần đánh đàn, một lần làm thơ với Kim Trọng Còn sau đó trong

10 năm lu lạc Thuý Kiều phải đánh đàn phải làm thơ cho Mã giám sinh cho viên quan xử kiện cho Hồ Tôn Hiến Cho những kẻ không hiểu gì về tài năng cũng…

nh không tôn trọng gì nhân phẩm của nàng

Dới con mắt của Mã giám sinh, tú bà hay bạc bà, bạc hạnh Thuý Kiều chẳng qua chỉ là món hàng để buôn bán kiếm chác Trong ý nghĩ của Thúc Sinh, Kiều là đối tợng để hởng lạc Trớc công đờng Thuý Kiều là một tội phạm

mà bọn quan lại muốn xét xử thế nào cũng đợc nhà” họ hoan danh giá” coi Thuý Kiều là “mèo mả gà đồng” Viên tổng đốc trọng thần Hồ Tôn Hiến, tuy có ngây dại trớc sắc đẹp của Kiều nhng khi nuốt không trôi thì đạp đổ, không có một tý thơng xót nào cả Ngời biết đợc ít nhiều giá trị của Thuý Kiều là Hoạn Th thì chính Hoạn Th, hơn những kẻ khác cũng biết cách hành hạ Thuý Kiều ở chỗ đau

đớn nhất Thuý Kiều phải hai lần làm đĩ, hai lần đi ở, hai lần đi tu trong cái… …xã hội ấy chỉ có một ngời duy nhất thật sự thấy đợc giá trị của Kiều, thật sự yêu quý kiều đó là Từ Hải, thì chính Từ Hải bị coi là giặc và một sự phản bội xấu xa cũng đã giết chết Từ Hải

Thuý Kiều sắc sảo không ngoan

Vô duyên là phận hồng nhan đã đành

Lại mang lấy một chữ tình

Kh kh mình buộc lấy mình vào trong

Vậy nên những chốn thong dong

ở không yên ổn, ngồi không vững vàng

Ma đa lối quỷ dẫn đờng

Lại tìm những chốn đoạn trờng mà đi

Hết nạn nọ đến nạn kia

Thanh lâu hai lợt thanh y hai lần

Trong vòng giáo dựng gơm trần

Kề lng hùm sói, gửi thân tôi đòi

Rõ ràng tài sắc của Thuý Kiều không thấy một sự hoà hợp nào, một sự cho phép nào của xã hội này để tồn tại Xã hội Thuý Kiều đang sống không tìm giá trị tài sắc của con ngời, mà ở đồng tiền hay ở quyền uy của bọn quan lại, nghĩa là ở những lực lợng phá hoại tài sắc Đó là một bi kịch lớn của Thuý Kiều, của con ngời mà Nguyễn Du cảm thấy một cách thấm thía

Trong văn học trung đại các nhà văn thờng nói đến bi kịch của ngời phụ nữ Bên cạnh bi kịch của nàng Kiều của Nguyễn Du thì Đặng Trần Côn cũng nói đến bi kịch của ngời phụ nữ đó là ngời chinh phụ trong tác phẩm Chinh phụ ngâm Ngời chinh phụ là một ngời vợ có chồng ra trận trong cuộc chiến

tranh phi nghĩa cuộc chiến tranh này đã làm cho vợ chồng nàng đang sống hạnh phúc phải chia lìa đôi ngả một cách phi lý không chấp nhận đợc Ngời chồng ra

đi biền biệt, hẹn mà không thấy về Gia đình nàng thế là mất một chỗ trụ cột Những công việc chồng làm ngày trớc bây giờ nàng phải làm thay Nàng trông nom bố mẹ dạy con cái học hành Nhng công việc làm sao có thể làm quên đi

đợc nỗi nhớ thơng xa cách Năm tháng cứ trôi qua không trở lại, nhớ thơng ngày một chất chồng Ngời chinh phụ lại ngóng trông chờ đợi Nàng mang những kỷ vật ra nhìn ngắm Nào những thoa cung hán, những gơng lầu tần, nào

những nhẫn đeo tay, những ngọc cài đầu vật còn mà ng… ời chẳng thấy, nàng

ao ớc đợc gửi đến cho chàng:”để chàng trân trọng dấu ngời tơng thân” Nhng cậy ai mà gửi ? Hình ảnh gió ma nơi chiến địa vẫn nhỏ giọt lạnh lẽo trong tấm lòng cô đơn của ngòi vợ trẻ:

“Gió tây thổi không đờng hồng tiện

Xót cõi ngoài tuyết quyến ma sa

Màn ma trớng tuyết xông pha

Nghĩ thêm lạnh lẽo kẻ ra cõi ngoài”

Trong cảm giác khắc khoải trông đợi, cảnh vật bên ngoài thê lơng bi thiết Cái gì cũng nặng nề, cũng rời rạc Sơng không phải nhỏ thành giọt, không phải gieo đầm đìa mà nh búa bổ; tuyết không phải êm ả, trắng trong mà

nh ca xẻ Ngời chinh phụ không thiết làm việc gì, lúc nào cũng thẫn thờ Nàg uống rợu xem hoa để giải buồn, nhng buồn quá rợu, hoa không giải đợc Cuối cùng thực không thể làm nguôi nhớ nàng tìm đến mộng và trong mộng nàng đã gặp đợc chồng:

Khi mơ những tiếc khi tàn

Tình trong giấc mộng muôn vàn cũng không

Kết thúc khúc ngân cũng không hé ra một chân trời tơi sáng nào Chí ởng tợng của ngời chinh phụ đợi ngày chồng về trong hào quang của chiến thắng sau bao nhiêu là đau khổ, sầu muộn, tuyệt vọng thực tế không phải một ớc mơ

t-có cơ sở hiện thực nó không t-có khả năng thực hiện

Bi kịch không chỉ có trong văn trung đại mà các tác giả hiện đại cũng nói rất nhiều đến bi kịch nh nhân vật Hộ trong tác phẩm Đời thừa của Nam Cao

Hộ là một trí thức tiểu t sản nghèo, anh ta rất say mê viết văn và có những khát vọng cháy bỏng Anh mong muốn một ngày nào đó các tác phẩm của mình sẽ đ-

ợc giải Nobel và đợc dịch ra nhiều thứ tiếng trên thế giới Hộ đã có một ớc mơ một khát vọng rất cao đẹp, rất đáng trân trọng Nhng cuộc sống cơm gạo áo tiền

đã không cho Hộ thực hiện đợc ớc mơ của mình mà ngợc lại anh ta còn phải viết nhanh viết ẩu, viết trái với lơng tâm để kiếm tiền nuôi vợ con Đây là một

bi kịch tinh thần hết sức đau đớn của nhân vật Hộ, của một nhà văn chân chính

và cũng chính là bi kịch của nhà văn Nam Cao

Không chỉ viết về bi kịch của ngời trí thức tiểu t sản mà Nam Cao còn viết về bi kịch của ngời nông dân sống trong xã hội phong kiến đơng thời Điển hình là nhân vật Chí Phèo, là một nhân vật có bi kịch Là một ngời nông dân hiền lành chất phác nhng đã bị những kẻ độc ác, bất nhân đại diện cho giai cấp phong kiến nh Bá Kiến đẩy vào con đờng tù tội và Chí đã trở thành con quỷ của làng Vũ Đại Mặc dù thế nhng trong con ngời Chí vẫn có một khát vọng cháy bỏng đó là muốn đợc làm ngời lơng thiện Hắn đã vác dao đi quyết sống chết với kẻ thù để đòi quyền làm ngời, một con ngời lơng thiện Nhng cuối cùng kết quả mà Chí nhận đợc chỉ là cái chết mà thôi

2 Bi kịch của ngời nghệ sĩ

Nghệ sĩ là con ngời có trí thức, có nhân cách có lý tởng văn hóa cao

đẹp Họ lao động cống hiến hết mình cho sáng tạo nghệ thuật Tất cả các nghệ

sĩ miệt mài sáng tạo nghệ thuật cũng vì một mục đích chiến đấu cho lý tởng cao

đẹp Họ muốn dùng thơ văn của mình để cổ vũ cho các phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc hay để cải tạo xã hội, để xã hội ngày càng tốt đẹp hơn nh thơ văn của Phan Bội Châu, Nguyễn Khuyến, Tú Xơng, Tản Đà thế nh… ng hoặc do hoàn cảnh xã hội hoặc do các thế lực thù địch ngăn cản đã không cho các nghệ sĩ thực hiện ớc mơ, lý tởng của mình điều này đã tạo nên bi kịch lớn trong cuộc

đời của các nghệ sĩ

Các nghệ sĩ Viêt Nam từ đầu thế kỷ XX thờng là những nhà nho, những trí thức tiểu t sản yêu nớc, họ muốn dùng thơ văn của mình để lên án phê phán kẻ thù, để nói lên tình cảm yêu nớc của mình một cách trực tiếp nhng họ vấp phải sự cấm đoán cuả kẻ thù cho nên các nghệ sĩ thờng phải diễn đạt t tởng yêu nớc thơng nòi một cách gián tiếp bằng những hình ảnh tợng trng, cách dùng lộng ngữ …

Nh vậy ta có thể thấy chính hoàn cảnh xã hội và các thế lực thù địch

đã tạo nên bi kịch cho ngời nghệ sĩ

Trong nền Văn học dân tộc của chúng ta không ít các nhà văn nhà thơ lâm vào bi kịch Ơ văn học trung đại các tác giả lớn nh Nguyễn Du, Hồ Xuân Hơng, Nguyễn Công Trứ, Nguyễn Khuyến, Tú Xơng đều có một cuộc bi…kịch

Hồ Xuân Hơng sống vào thời kỳ chế độ phong kiến đã mục rỗng thối nát, và bà là nạn nhân của cái chế độ ấy Là một ngời phụ nữ xuất thân trong một gia đình phong kiến suy tàn, cuộc sống đã đẩy Hồ Xuân Hơng xuống tầng lớp tận cùng của xã hội Và có lẽ điều đau khổ nhất còn dấu vết khắc sâu trong thơ văn là con đờng tình duyên trắc trở của bà Hồ Xuân Hơng muộn chồng,

đến khi lấy chồng cũng chẳng ra gì một lần bà lấy lẽ Tổng cóc và một lần lấy lẽ

Nghìn vàng khôn chuộc dẫu bôi vôi ”

Còn cuộc hôn nhân với ông phủ Vĩnh Tờng khá hơn, nhng thú nỗi gì cái cảnh đi làm lẽ, ông phủ Vĩnh Tờng chết Xuân Hơng lại một lần nữa khóc chồng

Bài Khóc ông phủ Vĩnh Tờng nhà thơ tỏ ra “có tiếc thơng nhng không rõ là yêu

ơng, một phụ nữ sống trong xã hội ấy lại luôn nói về cái “tôi” của mình, trong thơ bà luôn luôn xuất hiện một cái “tôi”

“Ví đây đổi phận làm trai đợc

Thì sự anh hùng há bấy nhiêu”

Hay:

“Khéo khéo đi đâu lũ ngẩn ngơ

Lại đây cho chị dậy làm thơ”

Xuân Hơng dám nói những điều bọn “mũ cao áo dài” không dám nói đến Nhà thơ phụ nữ này dám thẳng tay tát vào mặt cả một ruộc bọn phong kiến thống trị suốt từ trên xuống dới, chẳng có sợ hãi, chẳng có nể nang ai một chút nào Nhà thơ xé toạc hết các bộ mặt nạ giả dối, lột trần hết những chiếc áo

đạo đức cũn cỡn để chúng lộ nguyên hình là một lũ bịp bợm, dối đời và dốt nát Chính vì điều này mà Hồ Xuân Hơng thờng bị giai cấp phong kiến thống trị coi

là ngời đàn bà lăng loàn đĩ thoã Họ căm ghét Xuân Hơng và gọi Xuân Hơng là

“yêu tinh họ Hồ”

Cũng nh Hồ Xuân Hơng, Nguyễn Du là một nhà thơ lớn của dân tộc, là tập đại thành của Văn học phong kiến Nhng cuộc đời của Nguyễn Du cũng có bi kịch Nguyễn Du không bằng lòng với cuộc đời vì thế ông luôn mang một tâm trạng buồn, và nỗi buồn này đợc ông đa vào trong thơ Buồn thơng nh một tiếng đàn réo rắt, não nuột vang lên trong hầu khắp các thi phẩm của ông Ngày xuân đến”chốn tha hơng ngời cùng năm trớc từ biệt” bất giác nhà thơ

”Nhìn bãi cỏ xanh bên bến Nam mà đau lòng” Đêm mùa hè nghe tiếng trống canh ”Tiếng trống làm lạnh cả luồng gió đêm hè” nhà thơ lắc đầu:”Ngời đến bớc

đờng cùng không còn mộng đẹp” Đối với nhà thơ hoa đào nở buổi sáng còn…

đùa với mùa xuân, chiều tối đã nằm giữa bùn lầy Phú quý trớc mắt không khác gì đám mây trôi Ngời nay cời ngời xa nhng rồi”Xa nay kẻ hiền ngời ngu chỉ còn trơ lại một nấm đất” ốm đau nằm một chỗ Nguyễn Du ớc “vầng trăng sáng xuất hiện ngay trớc cửa, ánh sáng dọi xuống xua đuổi mọi bóng tối” Đi ban đêm một mình nhà thơ thấy”Bóng trăng tàn dập dờn trên biển Nam xa nghìn dặm” Ngay cả một ngày thu đẹp đối với ông sao cũng buồn quá đỗi

Thụ phong cao trúc minh thiên lại

Linh vũ hoàng hoa bố địa kim

Ra làm quan cho triều Nguyễn, nhà thơ đợc trọng vọng đợc cất nhắc, công việc nhiều lúc bận rộn nhng tâm sự của ông vẫn chẳng vui vẻ hơn chút nào Nguyễn Du gọi mình là ngời “ đa mệnh đa cầu” và có lần không dấu

đợc nỗi sầu ông thanh minh” các bạn tránh ta sao hay buồn và hay mơ mộng Rồi ông lại cời lặng lẽ tự trả lời”nhng thiên hạ ai là ngời không ở trong mộng”

Nguyễn Du lúc nào cũng buồn, cũng day dứt cho nên đọc thơ của

ông có một cảm giác ấm ức, tức tối đến khó chịu Chính Nguyễn Du cũng có một đôi lần thổ lộ trong bài My trung mạn hứng ông viết

Ngã hữu thốn tâm vô dữ ngữ

Hồng sơn sơn hạ quế giang thâm

(Ta có một chút tâm sự không biết tỏ cùng aiDới chân núi Hồng, sông Quế giang sâu thẳm)

và trong bài Độc tiểu Thanh ký thì ông kết thúc bằng hai câu thơ:

Bất tri tam bách d niên hậu,Thiên hạ hà nhân khấp Tố Nh

(Không biết hơn 300 năm nữaNgời đời có ai khóc Tố Nh chăng)

Nguyễn Du cảm thấy mình cô độc trong cuộc đời này, không có ai là tri âm, tri kỷ ở cõi đời này Nhà thơ cất tiếng hỏi vọng về một tơng lai xa xôi những hơn ba trăm năm nữa mà rồi hình nh ông cũng không tin có một tơng lai nào đó nhân loại sẽ hiểu mình Nhà thơ hỏi vọng về tơng lai mà những câu thơ

ông viết về tơng lai vẫn không có ánh sáng, vẫn cứ ảm đạm đen tối bế tắc Nguyễn Du thất vọng trớc xã hội phong kiến mục rỗng, ông ý thứ đợc tài năng của mình và thấy thất vọng vì đã sống nhầm thời

Văn học trung đại không phải là nền văn học duy nhất nói đến bi kịch của con ngời mà Văn học hiện đại cũng có rất nhiều tác phẩm viết về bi kịch Nh vậy không chỉ có các nhà văn trung đại với lâm vào bi kịch mà các tác giả hiện đại cũng lâm vào bi kịch nh Xuân Diệu, Xuân Diệu là một nhà thơ rất yêu đời, yêu cuộc sống, ông yêu cuộc sống với tất cả sức mạnh của một tấm lòng trần gian Xuân Diệu mang trong mình một cái “tôi cô đơn” Ông tìm cách

đi đến với cuộc đời với con ngời bằng một tình cảm chân thành sôi nổi và với một trái tim nồng cháy và ông đã đi vào đấy bằng một niềm tin rất ngây thơ ngờ nghệch rằng cuộc đời sẽ đón nhận ông Nhng sự thật thì cuộc đời từ chối ông xã hội đồng tiền hoàn toàn lạnh nhạt với ông và điều đó khiến cho Xuân Diệu thất vọng, chng hửng

Xuân Diệu là một con ngời luôn luôn có nhu cầu đợc thông cảm, đây là lẽ sống của đời ông, lẽ tồn tại của thơ ông Lúc nào cũng có nhu cầu đợc yêu đời,

yêu ngời và đợc cuộc đời, con ngời yêu trở lại Vì thế bị cuộc đời từ chối ông đã quỳ gối xuống trớc cuộc đời để van xin một tình yêu ông van xin một cách rất tội nghiệp

Tôi ng đùa ngời cứ cợt thản nhiên

Ta tởng tợng một tinh duyên mới nụ

Ngời đợc nói tôi đợc nghe là đủ

Thực càng hay nhng giả dối thì đã sao

đó là cái sầu nhân gian của một hồn thơ đa cảm, bế tắc Ông ví tâm hồn mình nh”một linh hồn nhỏ, mang mang thiên cổ sầu” Trong bài thơ Mai sau ông đã

giãi bày tâm sự này

Chàng Huy Cận khi xa hay sầu lắm

Gió trăng ơi nay còn nhớ ngời chăng

Hơn một lần chàng đã gửi cho trăng

Nỗi hu quạnh của hồn buồn không cớ

Chính Huy Cận đã cảm nhận sâu sắc số phận bi kịch của tất cả những bậc tài hoa nghệ sĩ từ nghìn năm trớc cho đến cả thời đại của mình Ông

đau đớn kêu lên tha thiết

“Nghìn năm trớc thở các ngời mơ mộng

Yêu trăng sao và thơng nhớ gió mây

Mê giai nhân liễu mảnh với hồ đầy

Màu năm tháng cũng ngậm ngùi thế nhỉ

Thì về đây hỡi thi sĩ muôn xa

Đời lạnh lắm mình em không chịu nổi”

Nói tóm lại chúng ta có thể thấy rằng dù là bi kịch của các nhà văn hiện đại thì đều do hoàn cảnh xã hội tạo nên Chính hoàn cảnh xã hội đã tạo nên

bi kịch của ngời nghệ sĩ và hoàn cảnh xã hội việt nam cuối thế kỷ XIX đầu thế

kỷ XX đã tạo nên bi kịch của Tản Đà

Chơng 2:

Nguồn gốc xã hội của bi kịch nghệ sĩ

Ba mơi năm đầu của thế kỷ XX là giai đoạn lịch sử rất phức tạp trong quá trình diễn biến của xã hội Việt Nam Giai đoạn này có những vấn đề Văn học, Sử học đã gây ra nhiều ý kiến bất đồng trong giới nghiên cứu Văn…học sử Việt Nam Tản Đà - Nguyễn Khắc Hiếu chính là một hiện tợng Văn học phức tạp chung của xã hội đơng thời

Năm 1858 thực dân Pháp bắn phát trái phá đầu tiên vào cửa Đà Nẵng Năm tháng sau, tiếng đại bác thực dân nổ vang động trong Gia Định Trớc

kẻ thù hung ác của dân tộc, giai cấp phong kiến Việt Nam ở thời kỳ suy đốn nghiêm trọng, vì khiếp nhợc với tinh thần thất bại chủ nghĩa với đối sách đầu hàng về thực tế đã tạo điều kiện cho giặc thi hành chính sách”Vết dầu loang” và cho tới năm 1884 thì chính thức hoàn toàn hiến tổ quốc cho địch Cho tới sau đại chiến thế giới 1914 – 1918 giai cấp phong kiến Việt Nam đã trở thành tay sai thuần thục cho đế quốc Pháp Tuy vậy chí thức yêu nớc và nhân dân không cam chịu nỗi nhục mất nớc Họ liên tục đứng dậy và cuối cùng ngã xuống Âm vang

bi tráng của một thời chiến bại của dân tộc hiển nhiên đã thấm sâu vào tâm hồn của nhà nho Nguyễn Khắc Hiếu, ngời con Việt Nam sinh ra trong những ngày

đau đớn ấy Giáo s Trơng Tửu đã rất có lí khi viết rằng: “Tản Đà sinh giữa lúc

đất nớc đang hồi nghiêng ngửa (cuối thế kỷ XIX) suốt từ Bắc đến Nam các phong trào đấu tranh ầm ầm lôi cuốn các tâm hồn Đề Thám, Phan Đình Phùng cùng với các văn thân sĩ phu trong nớc đồng cảm mối thù chung và đều dự bị một buổi chiều vĩ đại cho dân tộc Than ôi ! Buổi chiều thê thảm này đã kết liễu trên một chiến địa hãi hùng Nơi đó, cùng với đàn con khẳng khái, tổ quốc Việt Nam ngã gục trên mối hận, non sông khoác một màu tang, bi kịch lúc hạ màn thành yên lắng Xa xa trong mù khơi, con chim Việt đậu cành Ngô thỉnh thoảng vọng về phơng Nam vài tiếng kêu lâm li, hằn học Ngôi sao Tản Đà dù muốn hay không cũng phải tắm trong bầu trời sầu thảm ấy

Thi nhân Nguyễn Khắc Hiếu không thể là ai khác, chính là một trong những “con chim Việt đậu cành Ngô” khắc khoải cất lên nỗi đau bi kịch của kẻ

“vong quốc”

Mặt khác cùng với thời kỳ suy đốn cuối cùng của phong kiến Việt Nam

là quá trình hình thành các lực lợng xã hội mới:công nhân, tiểu t sản và t sản Công viêc khai thác thuộc địa của thực dân Pháp đã làm hình thành giai cấp công nhân Việt Nam thì đồng thời cũng làm các tầng lớp tiểu t sản phát triển Trong xã hội Việt Nam thời Pháp thuộc do chính sách bóc lột tận xơng tuỷ

và những chủ trơng thâm độc về văn hoá, chính trị của đế quốc Pháp nhng con ngời tiểu t sản đặc biệt là tiểu t sản trí thức nếu không bị phá sản để rớt xuống hàng ngũ lao động chân tay, nếu không bi lu manh hoá thì cuộc sống của họ nói chung chỉ là một chuỗi ngày dài, những ngày tháng chạy vạy miếng cơm manh

áo, những ngày tháng đầy những lo âu khổ cực và những chuyện eo xèo thảm hại, tình trạng bất ổn về sinh hoạt vật chất và nhức nhối về tinh thần đó đã khiến những con ngời tiểu t sản nói chung và tiểu t sản trí thức nói chung chán ghét thực tế đơng thời Họ khát khao cải tạo xã hội để xã hội ngày một tốt đẹp hơn nhng họ bất lực trớc thế lực thù địch và hoàn cảnh xã hội

Lực lợng xã hội đơng thời ở đây cần lu tâm là giai cấp t sản ra đời khi

đại chiến thứ nhất bùng nổ phải chờ đến khi đại chiến 1914 – 1918 kết thúc

Đông Dơng trở nên một trong những khu vực đầu t chủ yếu của đế quốc Pháp

“thời kỳ khai thác lần thứ hai” gia cấp t sản Việt Nam mới thực sự trởng thành Phơng thức sản xuất của giai cấp t sản là”thù địch của một số nghành sáng tạo tinh thần nh nghệ thuật và thi ca”(Mac) Giai cấp t sản thực chất không

có hào hứng trong việc sáng tạo thi ca mà chỉ chú tâm làm giàu cho giai cấp của mình trên mọi lĩnh vực mọi phơng diện kể cả nghệ thuật Goocki đã khẳng

định:” Có thể tin chắc rằng khi mà lịch sử Văn hoá đợc những nhà Macxit viết, chúng ta sẽ đợc chứng minh rằng vai trò của giai cấp t sản trong quá trình sáng tạo văn hoá đã đợc thổi phồng lên quá đáng, đặc biệt trong địa hạt Văn học và nhất là trong địa hạt hội hoạ trong đó giai cấp t sản luôn luôn là ông chủ, và bởi

vậy, là ngời có quyền lập ra mọi quy tắc nghệ thuật Giai cấp t sản, bản thân nó, không hào hứng gì với công cuộc sáng tạo văn hoá ”

Trong xã hội, nói nh Goocki”đồng bạc giải lên lơng tâm mọi ngời lăn tròn trên mọi câu nói” nhà nghệ sĩ không thể nào thực hiện đợc ý muốn”đi bên cạnh cuộc đời, trăm năm theo dõi đám mây trôi” nh họ vẫn thờng mong muốn Trái lại đờng đi của nhiều văn nghệ sĩ tài năng trong xã hội t sản đã tràn ngập bùn lầy, đầy rẫy chông gai

Nhiều khi họ chỉ là những ngời thợ bị bóc lột thặng d giá trị không hơn không kém: Nhà văn là một công nhân sinh lợi không phải vì anh ta sản xuất

ra t tởng mà bởi vì anh ta làm giàu cho nhà xuất bản nhận in và phát hành các tác phẩm của anh ta, nghĩa là vì anh ta là ngời làm công cho một nhà t bản (Mac) Trong xã hội t sản nói chung, địa vị của văn nghệ sĩ và nghệ thuật

đã nh vậy Dới chế độ thực dân đen tối đầy rẫy những thành kiến hủ lậu của phong kiến văn nghệ sĩ Việt Nam còn phải chịu đựng thêm nhiều điều cơ cực Song song với công cuộc bành trớng thế lực kinh tế, giai cấp t sản Việt Nam mở rộng phạm vi hoạt động trong các lĩnh vực văn hoá, xã hội tính chất t… sản kiêm địa chủ của t sản Việt Nam sẽ quyết định tính chất phức tạp về ý thức t t-ởng của những nhân vật đại diện cho giai cấp đó hoạt động trong các lĩnh vực Chính trị, Văn học

Sự ra đời và phát triển của giai cấp t sản Việt Nam dã bị đế quốc Pháp ngăn chặn trên mọi ngả đờng phát triển Chỉ còn biết cố gắng duy trì sự sinh tồn trong một khuân khổ vô cùng tù túng Chính vì thế những ngời nghệ sĩ phát ngôn cho t tởng của giai cấp t sản cũng rơi vào hoàn cảnh hết sức bế tắc Hoạt động nghệ thuật của họ phải đối mặt với vô vàn thử thách, cản trở khó lòng vợt qua, để làm sáng danh văn hoá và lý tởng nhân đạo Vì vậy ngời nghệ sĩ chân chính thờng lâm vào những bi kịch của cuộc đời và của sáng tạo nghệ thuật

Bên cạnh sự hình thành của các lực lợng xã hội mới là sự xuất hiện của một nền Văn học mới khi nền Văn học cũ cha thực sự chấm dứt Điều này khiến cho các nghệ sĩ ngỡ ngàng Họ ngơ ngác không biết nên chọn cho mình con đờng nào để tiếp tục sự nghiệp Với nền Văn học hiện đại thì các nghệ sĩ

cha thích nghi ngay đợc trong khi đó nền Văn học cũ không còn đợc ngời đọc hồ hởi đón nhận nữa Điều này đã làm cho một số nghệ sĩ hết sức thất vọng và chán nản

Nh vậy chúng ta có thể thấy rằng chính hoàn cảnh xã hội đã sản sinh

ra bi kịch của ngời nghệ sĩ Sự bành trớng của đế quốc Pháp với những chính sách bóc lột tận xơng tuỷ, những chủ trơng thâm độc về văn hoá, chính trị và sự phân hoá về giai cấp đã làm cho cuộc sống cũng nh sự nghiệp sáng tác của các nghệ sĩ bị hạn chế và trở nên tù túng Đứng trớc những ngã rẽ khác nhau họ không biết phải lựa chon cho mình một ngã rẽ nào cho đúng Các nghệ sĩ không thể phát huy tài năng nghệ thuật của mình, họ không đợc tự do sáng tạo Những ngời nghệ sĩ luôn luôn khát khao cái đẹp, hớng tới cái đẹp Họ đấu tranh vì lý t-ởng văn hoá cao đẹp của mình nhng hoàn cảnh lạc hậu đen tối của xã hội Việt Nam lúc bấy giờ đã làm cho các nghệ sĩ không thực hiện đợc ớc mơ của mình, vì thế các nghệ sĩ đã rơi vào bi kịch Bi kịch của nghệ sĩ Tản Đà không nằm ngoài quỹ đạo đó

Tản Đà sinh ra và lớn lên trong giai đoạn lịch sử Việt Nam hết sức phức tạp Giai cấp phong kiến ngày càng bộc lộ bản chất hèn hạ và sự tàn lụi của nó Thay vào đó là sự ra đời và lớn mạnh của giai cấp t sản, giai cấp này ngày càng thể hiện bản chất bóc lột và sự bành trơng của mình Giai cấp t sản vốn là "thù

địch” với các ngành sáng tạo nghệ thuật cho nên nó đã tìm mọi cách để bóc lột lao động của ngời nghệ sĩ, biến văn chơng – vốn là một giá trị văn hoá tinh thần cao khiết – thành một phơng tiện làm giàu, thành một thứ hàng hoá thực dụng để kiếm lợi nhuận trên sản phẩm của máu và nớc măt nghệ sĩ Và từ đó, khách quan mà xét nó đã kim hãm tài năng sáng tạo của các nghệ sĩ Tản Đà là một ngời sống và sáng tạo thơ ca trong xã hội đó cho nên ông cũng chịu tác

động của hoàn cảnh xã hội Tản Đà sáng tác thơ ca để nhằm cải tạo xã hội, cải tạo thế giới Nhng do hoàn cảnh xã hội và cuộc sống quá nghèo khổ đã không cho Tản Đà thực hiện ớc mơ của mình Bên cạnh hoàn cạnh hoàn cảnh lịch sử xã hội Việt Nam sự nghiệp sáng tác của Tản Đà còn đứng trớc một khó khăn khác nữa đó là sự đổi mới của nền văn hoá Việt Nam đã làm cho văn ch ơng viết

theo lối cũ trở nên thất thế và một nghệ sĩ viết theo phong cách cũ nh Tản Đà rơi vào sự bế tắc chính vì thế những ớc mơ, những hoài bão mà ông gủi gắm trong sáng tác trớc đây của mình không còn hợp với thời đại và không đợc công chúng

đón nhận nồng nhiệt nh trớc nữa

đợc ông thể hiện trong thơ văn của mình nh thế nào

1) Về cuộc đời đầy chất thơ, chất tiểu thuyết và đầy bi kịch của Tản Đà

Tản Đà - Nguyễn Khắc Hiếu sinh ngày 25-5-1889 tại làng Khê Thợng, Huyện Bất Bạt, Tỉnh Sơn Tây một làng trung du nhỏ bên sông Đà và cách núi Tản Viên 10km nay thuộc huyện Ba Vì ngoại thành Hà Nội

Tổ tiên Nguyễn Khắc Hiếu thuộc dòng họ quý tộc thời Lê một dòng họ khoa bảng lâu đời có nhiều nhân vật lịch sử và danh nhân văn hoá của đất nớc nh: Nguyễn Công Thể, tổ sáu đời của Tản Đà; Phơng Đình Nguyễn Văn Siêu; nhà thơ trào phúng Nễ Xuyên Nguyễn Thiện Kế anh rể của Tản Đà

Khi nhà Nguyễn nắm đợc quyền thống trị đất nớc các cụ dòng họ Nguyễn làng Khê Thợng đã lập lời thề không ra làm quan với triều đại mới Từ

đó dòng họ sa sút nghèo khổ, chỉ làm ”thầy đồ làng” tới Nguyễn Danh Kế là thân sinh Nguyễn Khắc Hiếu vừa phải đi học vừa làm thợ thổ để nuôi mẹ Vì quá túng thiếu nên Nguyễn Danh Kế đã ra thi đỗ cử nhân đã làm quan triều Tự Đức Tuy gửi thân vào chốn quan trờng nhng Nguyễn Danh Kế có cốt cách của một nhà nho tài tử và trong chồn bình khang đã gặp một đài nơng tài sắc ở phố Hàng Thao - Nam Định là Nhữ Thị Nghiêm Yêu vì tài cảm vì tình hai ngời đã lấy