Sự thể hiện con người cá nhân trong thơ văn nguyễn công trứ

Cuộc đời của ông có nhiều biến động dữ dội và sự nghiệp sáng tác có nhiềugiá trị độc đáo.Những năm qua, đã có không ít những công trình nghiên cứu về con ngời,cuộc đời cũng nh thơ văn củ

Lời giới thiệu -Văn học Việt Nam giai đoạn nửa cuối thế kỷ XVIII nửa đầu thế kỷ XIX ghidấu những thành tựu rực rỡ với nhiều tên tuổi nh: Nguyễn Du, Hồ Xuân Hơng,Nguyễn Khuyến Trong đó, Nguyễn Công Trứ là một trong những tác gia tiêubiểu, có một vị trí đáng kể trong nền văn học Việt Nam giai đoạn nửa đầu thế kỷXIX Cuộc đời của ông có nhiều biến động dữ dội và sự nghiệp sáng tác có nhiềugiá trị độc đáo.

Những năm qua, đã có không ít những công trình nghiên cứu về con ngời,cuộc đời cũng nh thơ văn của ông, khẳng định vị trí quan trọng của thi nhân trênvăn đàn dân tộc

Luận văn : "Sự thể hiện con ngời cá nhân trong thơ văn Nguyễn Công

Trứ" là tập dợt ban đầu của một sinh viên nghiên cứu khoa học Do vậy, chắc chắn

sẽ không tránh khỏi những thiếu sót, rất mong đợc sự góp ý của các thầy cô cùng tấtcả các bạn đồng nghiệp

Trong quá trình tiến hành thực hiện luận văn, tôi đã đợc sự giúp đỡ chỉ bảocủa các thầy cô giáo trong tổ bộ môn Văn học trung đại, đặc biệt là sự hớng dẫntrực tiếp nhiệt tình của cô giáo Thạch Kim Hơng Nhân dịp này, tôi xin bày tỏ lòngbiết ơn sâu sắc tới cô giáo cùng các thầy cô trong tổ Văn học Việt Nam I

Vinh, ngày 24 tháng 4 năm 2004

Tác giả luận văn

Phạm Thị Quỳnh Nghĩa K41B 1 - Ngữ văn

Phần 1: mở đầu

1 Lý do chọn đề tài.

1.1 Nguyễn Công Trứ là tác gia có vị trí quan trọng trong nền văn học ViệtNam giai đoạn nửa cuối thế kỷ XVIII - nửa đầu thế kỷ XIX Nguyễn Công Trứ hiệndiện trong lịch sử Việt Nam đóng vai trò với nhiều t cách khác nhau: một nhà chínhtrị, một nhà kinh tế (có công trong việc khai khẩn đất hoang) và đặc biệt là một nhàthơ Trong lĩnh vực văn chơng nghệ thuật, mặc dù ông không có văn tập, thi tập để

lại nhng ông sáng tác rất nhiều bài thơ mà chúng ta chỉ mới su tầm đợc trên dới 150bài Song, điều đáng nói là trong sáng tác của Nguyễn Công Trứ đã có những độc

đáo riêng biệt, Nguyễn Công Trứ đợc xem là: "Ông hoàng hát nói" - ngời có côngtrong việc nâng thể loại hát nói thành một thể loại hoàn chỉnh linh hoạt Nghiên cứuthơ văn Nguyễn Công Trứ sẽ góp phần khẳng định vị trí của ông trong lịch sử vănhọc Việt Nam và qua đó chúng ta sẽ hiểu thêm về một giai đoạn văn học có nhiềugiá trị trong lịch sử dân tộc

Những sáng tác của Nguyễn Công Trứ hầu hết bằng chữ Nôm, trong khi giai

đoạn mà các sáng tác ấy ra đời trên thi đàn văn học nớc ta, chữ Hán - với u thế cósẵn từ trớc đang giữ một vị trí quan trọng trong những sáng tác của tác giả khác Dovậy, việc nghiên cứu con ngời cá nhân trong thơ văn Nguyễn Công Trứ để khẳng địnhthêm những đóng góp của ông cho nền văn học sáng tác bằng chữ Nôm, đồng thời đểkhẳng định thêm vị trí của chữ Nôm trong nền văn học nớc nhà

1.2 "Sự thể hiện con ngời cá nhân trong thơ văn Nguyễn Công Trứ" là

vấn đề đợc giới nghiên cứu phê bình quan tâm Đã có nhiều ý kiến bàn cãi xungquanh vấn đề này Tìm hiểu sự thể hiện con ngời cá nhân trong thơ văn NguyễnCông Trứ, chúng tôi muốn góp những ý kiến nhỏ của mình (có thể là chủ quan) vàoviệc khẳng định thực chất con ngời cá nhân trong thơ văn ông và qua đó sẽ ta rút ranhững điểm tơng đồng và khác biệt của Nguyễn Công Trứ với một số tác giả khác

1.3 Trong chơng trình văn học của nhà trờng phổ thông, một số tác phẩm thơvăn của Nguyễn Công Trứ đợc đa vào giảng dạy và học tập ở cấp trung học cơ sở:

"Đi thi tự vịnh", "Vịnh mùa đông" (lớp 9); ở cấp trung học phổ thông: "Bài ca ngất ngởng" , "Hàn nho phong vị phú" (lớp 11) Tìm hiểu sự thể hiện con ngời cá nhân

trong thơ văn Nguyễn Công Trứ, sẽ giúp cho việc tìm ra phơng pháp giảng dạy thơvăn Nguyễn Công Trứ nói riêng và văn học Việt Nam trung đại nói chung trong nhàtrờng phổ thông đợc tốt hơn

Sự nghiệp sáng tác thơ văn của một tác gia lớn nh Nguyễn Công Trứ, luôn làmột thế giới phong phú hấp dẫn và đã có nhiều công trình nghiên cứu về thế giới ấy.Song, đó vẫn còn là một ẩn số đối với nhiều sinh viên nh chúng tôi và đây là cơ hội,

là điều kiện thử thách để chúng tôi tìm hiểu thêm về một tác gia lớn có một vị trítrong nền văn học trung đại Việt Nam nói riêng và văn học Việt Nam nói chung

2 Lịch sử vấn đề.

2.1 Nguyễn Công Trứ là một tác gia tiêu biểu của nền văn học Việt Namtrung đại Từ trớc đến nay, đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về con ngời và sựnghiệp Nguyễn Công Trứ Tất cả các công trình đó đều xoay quanh cuộc đời làm

quan của ông với việc thực hiện "Chí nam nhi" và "triết lý cầu nhàn hởng lạc" gắn

với cá tính độc đáo và hành vi "ngất ngởng" trong con ngời ông Đó là những nétnổi bật dễ nhận thấy nhất trong cuộc đời cũng nh trong sáng tác thơ văn củaNguyễn Công Trứ Do phạm vi của đề tài, ở đây chúng tôi chỉ điểm qua những côngtrình có đề cập đến sự thể hiện con ngời cá nhân trong thơ văn Nguyễn Công Trứ

2.1.1 Trớc hết phải kể đến cuốn "Thơ văn Nguyễn Công Trứ" (1) do các tác giả Trơng Chính, Lê Thớc, Hoàng Ngọc Phách giới thiệu, hiệu đính, chú thích, xuất bản năm 1958 đợc xem là tài liệu đáng tin cậy về Nguyễn Công Trứ từ trớc

1

Nxb VH, Hà Nội, 1958

đến nay Trong công trình này, các tác giả không trực tiếp đề cập đến sự thể hiệncon ngời cá nhân trong thơ văn Nguyễn Công Trứ, mà chỉ sơ lợc đi vào tìm hiểu conngời trong việc thực hiện: chí nam nhi và sự cầu nhàn hởng lạc Các tác giả chorằng: Nguyễn Công Trứ là một con ngời vì nớc vì dân mang hoài bão công danh vàkhi hiện thực xã hội cũng với nền chính trị thối nát dới triều Nguyễn đã làm chomột con ngời lạc quan nh ông trở thành yếm thế và một con ngời vốn đã sẵn sàngngang tàng trở thành ngất ngởng

2.1.2 Nhóm tác giả Nguyễn Hữu Sơn,Trần Đình Sử, Huyền Giang, Trần

Ngọc Vợng, Trần Nho Thìn, Đoàn Thị Thu Vân trong "Về con ngời cá nhân trong văn học cổ Việt Nam" (1) đã nhận định rằng: "Với Nguyễn Công Trứ ý thức cá nhân

đợc khẳng định với ba phạm trù: công danh, cái nhàn hởng lạc và cái ta hơn ngời,cái ta riêng t tự hào, tự cho là đủ, là tự trào Chúng tạo cho con ngời một sự hài hoà

tự tin, phong lu, tự do, đứng trên mọi đợc mất khen chê"

2.1.3 Còn các tác giả "Nguyễn Công Trứ con ngời cuộc đời và thơ (2) lại chorằng: con ngời cá nhân khẳng định mình thông qua "hành đạo" thực hiện lý tởngbằng cả cộc đời mình Các tác giả còn nhận định: "Bậc anh hùng trợng phu, vì vậyvừa khao khát công danh, vừa biết thanh thản xuất thế, vừa biết "hành" va biết

"tàng" coi hành tàng về thực chất không khác gì nhau"

2.1.4 Chu Trọng Huyến là ngời viết nhiều nhất về Nguyễn Công Trứ Trong

"Nguyễn Công Trứ, con ngời và sự nghiệp"(3), tác giả chỉ ra đợc tính chất mâu thuẫntrong con ngời và t tởng của Nguyễn Công Trứ, giữa con ngời lập danh với con ngờimuốn nhàn tản của ông Trong công trình này, Chu Trọng Huyến đã đi tìm nguồn gốc,nguyên nhân sự thể hiện con ngời cá nhân trong sáng tác của Nguyễn Công Trứ:

2.1.6 Trần Đình Sử trong cuốn: "Mấy vấn đề thi pháp văn học trung đại Việt Nam"(2) cho rằng: thơ Nguyễn Công Trứ cho ta ý niệm về kích thớc của con ngời cánhân trong thơ trung đại Việt Nam Tác giả cũng khẳng định: "Nguyễn Công Trứthực là một nhân cách lớn, một mặt ra sức đóng góp cho xã hội, mặt khác lại tự biểuhiện thành một con ngời tự do, coi khinh mọi thói tục, tự cho phép mình đợc ngấtngởng ở khắp nơi, ngất ngởng khi lên voi xuống chó, ngất ngởng khi về hu, ngất ng-ởng khi đến thăm cửa Phật" Đây chỉ là nhận định mang tính chung chung, cha đivào biểu hiện trong sáng tác của một tác giả cụ thể

2.1.7 Cũng đi vào lý giải con ngời cá nhân, Đặng Thanh Lê, Hoàng Hữu

Yên, Phạm Luận trong"Văn học Việt Nam nửa cuối thế kỷ XVIII đến hết thế kỷ XIX"(3) lại khẳng định sự thể hiện con ngời cá nhân của Nguyễn Công Trứ qua vai tròcủa kẻ nam nhi: "Cái đáng quý nhất, hấp dẫn tuổi trẻ của nhiều thế hệ ấy là vấn đềcủa Nguyễn Công Trứ đặt ra với tất cả nhiệt tâm, vai trò tích cực của con ngời đốivới cuộc đời, tức là con ngời sống phải có chí, có hoài bão, phải tự rèn luyện để cuốicùng làm đợc nhiều việc có ích cho đời"

đề: "Chí nam nhi" "Triết lý cầu nhàn hởng lạc" và "Cuộc sống nghèo khổ và thế thái nhân tình" Các tác giả cũng không đi vào những biểu hiện mang tính cụ thể ở

sự thể hiện con ngời cá nhân trong thơ văn Nguyễn Công Trứ, mà con ngời cá nhân

đợc hiểu qua việc thực hiện chí nam nhi, con ngời hởng lạc và con ngời nặng lòngvới nhân tình thế thái

2.2 Trong quá trình giới thiệu một số công trình nghiên cứu có liên quan đến

sự thể hiện con ngời cá nhân trong thơ văn Nguyễn Công Trứ, chúng tôi đã bớc đầuchỉ ra một số nhận xét, đánh giá khái quát Những ý kiến mà chúng tôi tập hợp trên

đây có thể cha thật đầy đủ, cha đi vào nghiên cứu một cách rõ ràng cụ thể có quymô, có hệ thống một cách sâu rộng Trên cơ sở tiếp thu những thành tựu, những ng -

ời đi trớc, chúng tôi sẽ đi sâu tìm hiểu một cách toàn diện, trực tiếp có hệ thống sựthể hiện con ngời cá nhân trong sáng tác của Nguyễn Công Trứ, đồng thời luận văncũng chỉ ra những nguyên nhân dẫn đến sự thể hiện con ngời cá nhân trong thơ vănNguyễn Công Trứ

3 Phạm vi và đối tợng nghiên cứu.

và đáng tin cậy nhất là cuốn: "Thơ văn Nguyễn Công Trứ" do nhóm tác giả Lê

Th-ớc, Hoàng Ngọc Phách, Trơng Chính giới thiệu, hiệu đính, chú thích, nhà xuất bảnvăn hoá Hà Nội 1958 Đây là công trình su tập thơ văn Nguyễn Công Trứ mà chúngtôi lấy làm đối tợng nghiên cứu

4 Nhiệm vụ nghiên cứu.

Nghiên cứu vấn đề này chúng tôi đặt ra những nhiệm vụ sau:

- Trình bày và lý giải đặc điểm về con ngời cá nhân của một số tác giả tiêubiểu trong văn học Việt Nam trung đại

- Chỉ ra các đặc trng cơ bản trên phơng diện của hình thức nghệ thuật: Ngônngữ, giọng điệu trong tính thống nhất với nội dung sự thể hiện con ngời cá nhân củaNguyễn Công Trứ.

5 Phơng pháp nghiên cứu.

Để hoàn thành luận văn này chúng tôi vận dụng các phơng pháp sau:

- Phơng pháp phân tích tác phẩm văn học dựa trên đặc điểm của thể loại (Hát nói,thơ, phú) để làm rõ sự thể hiện con ngời cá nhân trong thơ văn Nguyễn Công Trứ

- Phơng pháp so sánh: So sánh sự thể hiện con ngời cá nhân trong sáng táccủa Nguyễn Công Trứ với các tác giả tiêu biểu trong văn học Việt Nam trung đại đểtìm ra điểm độc đáo của Nguyễn Công Trứ

Ngoài ra chúng tôi còn sử dụng một số phơng pháp khác: phơng pháp tổnghợp, phơng pháp khảo sát - thống kê

Nghiên cứu tìm hiểu những sáng tác của một tác gia văn học trung đại ViệtNam nên mọi phơng pháp nghiên cứu đêu đợc quán triệt quan điểm lịch sử và quan

điểm biện chứng khoa học của chủ nghĩa Mác - Lênin trong việc phân tích các tácphẩm văn học cổ

+ Chơng 1: Sự xuất hiện con ngời cá nhân ở một số tác giả tiêu biểu trong

văn học Việt Nam trung đại

+ Chơng 2: Sự thể hiện con ngời cá nhân trong thơ văn Nguyễn Công Trứ.

- Phần 3: Kết luận

Phần 2: Nội dung

Chơng 1

Sự xuất hiện con ngời cá nhân ở một số tác giả tiêu biểu trong văn học Việt Nam trung đại

1 Giới thuyết chung:

Nh ta biết, một tác phẩm văn học luôn mang đậm dấn ấn cá nhân của tác giả.Tác phẩm thể hiện cá tính riêng của từng nhà văn nhà thơ, chính vì vậy ở mỗi tácgiả có những cách thể hiện khác nhau, không ai giống ai, không ai lặp lại chính ai

Trong chơng 1 này, chúng tôi sẽ đi vào trình bày sự xuất hiện con ngời cánhân ở một số tác giả tiêu biểu trong văn học Việt Nam trung đại, nh giai đoạn vănhọc từ thế kỷ X đến thế kỷ XIV có dòng văn học Lý - Trần ; thế kỷ XV đến thế kỷXVIII có Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm ; từ thế kỷ XVIII đến thế kỷ XIX có

Đặng Trần Côn, Nguyễn Gia Thiều, Nguyễn Du, Hồ Xuân Hơng Qua đó, một mặtlàm rõ sự xuất hiện của con ngời cá nhân ở các tác giả là một hiện tợng phổ biếntrong chiều dài của lịch sử văn học Việt Nam trung đại Mặt khác, từ mối quan hệ

đối sánh hai chiều giữa các tác giả tiêu biểu trớc và sau Nguyễn Công Trứ, để từ đólàm rõ nét bản chất đặc trng và riêng biệt sự thể hiện con ngời cá nhân trong thơ vănNguyễn Công Trứ

Một trong những đặc điểm của văn học trung đại Việt Nam là văn chơng chatrở thành một ngành chuyên biệt mà nó còn gắn với học thuật : "Văn - Sử - Triết bấtphân" Các nhà văn, nhà thơ trớc hết là nhà nho hoạt động chính trị phục vụ chotriều đình, cho đất nớc Mỗi tác giả đều giữ trong mình những hoài bão cống hiến

cho một xã hội thái bình thịnh trị, muốn trực tiếp hay gián tiếp thể hiện con ngời cánhân Nhng ở mỗi tác giả đều có cách thể hiện khác nhau gắn với từng bối cảnhkhác nhau Đó không chỉ là quan niệm sống cho riêng mỗi bản thân, mà đợc nânglên mang tính chất đại diện cho cả một tầng lớp.

Vậy, trớc khi đi vào khảo sát cụ thể những biểu hiện của con ngời cá nhântrong văn học trung đại Việt Nam, thì vấn đề đặt ra ở đây là cần hiểu nh thế nào vềkhái niệm con ngời cá nhân "Vấn đề con ngời trong văn học có ý nghĩa đặc biệt.Bởi con ngời là phạm trù của văn hoá, là nội dung cơ bản của văn học, trình độ vềcon ngời đánh dấu trình độ của văn học "(1) Vậy nhng, đã có một thời gian ngời tacho rằng: con ngời trong văn học trung đại là con ngời phi ngã (nghĩa là không xuấthiện con ngời cá nhân) Đây quả là một nhận định cực đoan, bởi lẽ: lịch sử pháttriển nghệ thuật của văn học từ xa đến nay đã chứng minh: không có ngã làm chủthể thì không có nghệ thuật Ngay khi xem xét nền văn học dân gian Việt Nam xuất

hiện đồng thời với sự hình thành dân tộc, cũng có những yếu tố của bản ngã: "Sơn tinh Thuỷ tinh": cơn ghen tình yêu trai gái, "Sự tích trầu cau" thuật lại bi kịch tình

yêu của ngời em trai yêu chị dâu mình hay trong các câu ca dao đều thấm đẫmtính bản ngã:

Chàng ơi phụ thiếp làm chi Thiếp nh cơm nguội đỡ khi đói lòng.

Văn học trung đại đợc sáng tạo và phát triển trên nền tảng triết học mang tínhbản ngã Các tác giả lấy cái ngã làm xuất phát điểm, Marx từng nói: "T tởng chínhthống của thời đại là t tởng của giai cấp thống trị Xét trong xã hội phong kiến t t-ởng trung quân ái quốc là t tởng chính thống, vua là tuyệt đối, vua không nhìn thấy

số phận cá nhân, dân chúng chẳng qua chỉ là bầy đàn Nhng cái nhìn văn học khôngphải là cái nhìn của vua, không phải chỉ là nhãn quan chính thống mà còn là tiếngnói tình cảm và khát vọng của nhân dân, của cá nhân với cá

nhân, từ trái tim đến trái tim, từ tri âm đến tri kỷ Văn học bày tỏ khát vọng ớc mơ,

1Nguyễn Hữu Sơn, về con ngời cá nhân trong văn học cổ Việt Nam NXB GD 1998.

tởng tợng, hoài niệm, nhớ nhung, phẫn nộ và kêu thơng, báo hiệu và dự cảm về sốphận con ngời cá nhân muốn bứt phá ra khỏi mọi ràng buộc, muốn thoát khỏi mọithời đại, vơn tới một thế giới tốt đẹp hơn, tự do hơn Chế độ phong kiến không chấpnhận con ngời cá nhân nhng văn học lại đề cập đến khát vọng cá nhân, đòi quyền

làm ngời, bày tỏ tính bản ngã của con ngời Con ngời cá nhân trong văn học là kếtquả của sự ý thức và phân hoá về giá trị của các cá nhân trên cái nền ý thức chung

về con ngời và xã hội ngời Với cách hiểu đó, con ngời cá nhân trong văn học trung

đại Việt Nam có một quá trình tự ý thức chậm chạp, lâu dài nhng mạnh mẽ, tuy quatừng thời kỳ lịch sử có chịu ảnh hởng của ý thức hệ thống trị đơng thời, nhngkhông bao giờ đóng khung trong ý thức hệ đó mà phản ánh trong quá trình vận

động, giải phóng cá tính của con ngời trong thực tế đời sống

Sau đây, chúng tôi sẽ đi khảo sát cụ thể về sự xuất hiện con ngời cá nhân ởmột số tác giả tiêu biểu trong văn học Việt Nam trung đại

2 Sự xuất hiện con ngời cá nhân ở một số tác giả tiêu biểu trong văn học Việt Nam trung đại

2.1 Con ngời cá nhân trong thơ văn Lý - Trần.

Nói đến con ngời trong văn học Lý - Trần ngời ta có thể nhìn từ nhiều bìnhdiện và có nhiều cách tiếp cận Có thể nói tới con ngời yêu nớc, trung nghĩa (nhtrong thơ Lý Thờng Kiệt, Trần Quang Khải, Trần Quốc Tuấn, Đặng Dung) con ngờicha chịu sự ràng buộc của Nho giáo, còn đầy tinh thần tự chủ, tiến thủ, tích cực kiểuThiền Tông, hoặc con ngời vô ngã, tự do phá chấp theo giáo lý nhà Phật Lý tởng

độc lập, chủ quyền là cái đích của cá nhân anh hùng thời đại

Trần Quốc Tuấn đã trình bày một cách khá trần trụi mối quan hệ giữa "ta" và

"các ngơi" nh là các cá nhân, dòng họ trong cộng đồng "quốc gia" về mặt lợi quyềndanh dự, vinh nhục, kích thích ở họ lý tởng phải biết sống với ngời "tri kỷ" củamình Quan hệ giữa chủ tớng và tì tớng nổi bật hơn bản thân quan hệ quốc gia Conngời cá nhân đợc ý thức rõ hơn khi thất bại, vì thông thờng sự thất bại lầm lỡ đều cótình cảm số phận cá nhân buộc con ngời phải ôm hận, nuốt hận: "Vận khứ anh hùng

ẩm hận đa" - Đặng Dung

Con ngời cá nhân trong văn học Lý - Trần vừa có mặt yêu nớc, thợng võ, vừa

có cảm nhận sâu sắc về tính chất h huyễn của cuộc đời, trớc hết là của cái "thân"con ngời

- Thân nh điện ảnh hữu hoàn vô, Vạn mộc xuân vinh thu hựu khô

(Thân nh ánh chớp có rồi không, Muôn cây xuân tốt thu não nùng)

(Vạn Hạnh - Thi đệ tử)

- Thân nh tờng bích dĩ đồi thì,

Cử thế thông thông thục bất bi?

(Thân xác con ngời ta thờng nh vách lúc h nát, Tất cả ngời đời đều vội vàng, ai mà không buồn?)

(Viên Chiếu - Tâm không)Quan niệm cái thân cá biệt là huyền ảo, hoa bớm là huyền ảo (Giác Hải).Sống là chết, chết là sống (Giới Không) Ngời ta tìm đến chân thân diệu thể Phủnhận kinh nghiệm biến ảo là để đạt đến cái siêu nghiệm vững bền là quan niệm củacon ngời Thiền học lúc này Hành vi tiêu biểu của họ là coi biến đổi nh không,không sợ hãi, không kinh ngạc, đặc biệt là điềm nhiên, bình thản trớc cái chết củachúng sinh và của chính mình

Cùng với sự không sợ hãi trớc biến động và cái chết, con ngời Thiền học cònkhao khát đợc tiêu giao tự tại, giải thoát mọi hữu hạn trần tục để đạt đợc cái tuyệt

đối của thế giới Văn học Thiền đời Trần còn nói nhiều tới sự hoà động của tựnhiên, quên cá nhân trần thế:

"Xuân khứ bách hoa lạc Xuân đáo bách hoa khai

Sự trục nhãn tiền quá

Lão tòng đầu thợng lai Mạc vị xuân tàn hoa lạc tận

Đình tiền tạc dạ nhất chi mai".

(Cáo tật thị chúng - Mãn Giác Thiền S)Mặt khác, con ngời cá nhân trong thơ văn Lý - Trần là con ngời "dĩ bấtbiến ứng vạn biến" làm chủ trong mọi biến ảo Có thể nói đó là con ngời tự do, nh-

ng tự do hớng nội, t do vứt bỏ tất cả để tạo lập nên một thế giới riêng và cũng khôngkém phần h huyễn, mặc dù là thanh cao cho riêng mình Lý tởng tha thiết của ThiềnTông là "nở đoá hoa sen vàng trong lò lửa" Đời đối với họ chỉ là cái lò lửa thiêu đốtcon ngời, là địa ngục trần gian của con ngời Nếu giác ngộ thì đoá hoa tơi trong cái

lò ấy:

Đói thì ăn chừ, cơm tuỳ ý Mệt thì ngủ chừ, lòng không lòng!

Hứng lên chừ, thổi sáo không lỗ Lắng xuống chừ, đốt giải thoát hơng!

Mỏi nghỉ tạm chừ, đất hoan hỉ, Khát uống no chừ, nớc thênh thang

Văn học Lý - Trần khẳng định thú vui của cá nhân, vứt bỏ giáo điều, quyền uy,ngẫu tợng, chỉ đứng trên sự thể nghiệm cá nhân của mình, tôn trọng hoài nghi, tự ngộ,không áp đặt Có thể coi con ngời là "vô ngã" khi họ xem ý chí cá nhân, thể nghiệm cánhân là cao nhất Mặt khác, con ngời cũng đợc coi là kết tinh đặc biệt của tú khí, của đấttrời Nh Lý Thờng Kiệt là bậc hiền tài do " chung đúc khí thiêng sông núi năm trăm nămnảy sinh" (Văn bia Thái uý Lý Công nớc Đại Việt) Còn bia mộ phu nhân phụng thánh

họ Lê thì ca ngợi: "Rồng cuộn hổ chầu mang tú khí Đất trên sông sinh ngời hào quý Phu nhân đức hạnh rạng đơng thời - Thần bà yểu điệu thật linh dị "

-Xét về tâm hồn đó là con ngời luôn luôn xúc động vui sớng trong sự hoà hợpcủa thiên nhiên với thiên nhiên, từ trong thiên nhiên tìm thấy bản tính của mình

Điều này thể hiện rõ trong thơ Trần Nguyên Đán

Tóm lại, con ngời trong văn học Lý -Trần đợc thể hiện ở nhiều bình diện,

nh-ng con nh-ngời cá nhân đợc ý thức dới các hình thái sau: Khi phải đem sức mình để tựkhẳng định mình trong lý tởng chung, ngời quý tộc nói quyền đợc hởng lạc hoặc tựcảm thấy cá nhân khi hết vận hết thời, khi bị đe doạ, phải bị trừng phạt tr ớc trời, sựkết tinh của trời đất trong văn học Thiền Lý - Trần, ý thức con ngời cá nhân đợcthức tỉnh trong vai trò tự cứu, tự tìm đờng giải thoát tự tìm thấy đợc sự yên tĩnh khihoà nhập với thiên nhiên với muôn vật

2.2 Con ngời cá nhân trong thơ văn Nguyễn Trãi (1380 - 1442).

Sự lựa chọn của lịch sử thờng không trùng với sự lựa chọn của cá nhân Conngời cá nhân của Nguyễn Trãi chính là đợc thể hiện trong sự lựa chọn không baogiờ xong của ông Từ trớc đến nay, mỗi khi nói đến Nguyễn Trãi, ngời ta thờng nóitới một con ngời nhân nghĩa, yêu nớc, thơng dân và đi tìm cuội nguồn lịch sử dântộc của con ngời đó, cũng nh cuội nguồn ảnh hởng nớc ngoài của nó Nhng đó chỉ

là con đờng đi tìm cái chung Thật vậy, cá nhân Nguyễn Trãi đợc thể hiện nổi bậttrong bản thân sự lựa chọn day dứt giữa các t tởng, các con đờng lập thân, dỡngthân và nhất là bảo thân, nhng rút cuộc cũng không thoát đợc lỡi gơm oan nghiệtcủa số phận Dĩ nhiên sự lựa chọn ở mỗi thời kỳ đều không giống nhau, nhng bỏqua sự lựa chọn là bỏ qua cá nhân của Nguyễn Trãi

Trớc hết, cần khẳng định Nguyễn Trãi là nhà nho đích thực Chính vì vậy,

ông tự nói rằng ông một đời "phỏng dạng đạo tiên phong"

Chìn xà lui mà thủ phận Lại tu thân khác, mặc thi th

đẳng với cõi trần, vẫn muốn nhập thế giúp đời Đây là nỗi niềm của một con ngờithân nhàn mà tâm không nhàn:

" Bui có một niềm chăng nỡ trễ

Đạo làm con với đạo làm tôi "

Có thể nói đây là vấn đề đặt ra thờng xuyên cho các nhà nho xa nay Nhng

đối với Nguyễn Trãi thì vấn đề trở thành day dứt, đau đớn Con ngời cá nhân cũngmuốn "an phận, an lòng" hởng thân nhàn:

- Lều nhàn vô sự ấy lâu đài, Nằm ở chẳng từng khuất nhiễu ai

(Tự thán - XIV )

- Tuyết đợm chè mai câu dễ động, Trì im bóng nguyệt hứng đêm dài

(Tự thán - XIV)

Mặt khác, con ngời cá nhân trong sáng tác của Nguyễn Trãi cũng biết quá rõ:thế thái nhân tình ở đời rất hiểm độc:

- Dới công danh đeo khổ nhục Trong dại dột có phong lu.

(Ngôn chí - II)

- Hai chữ công danh chẳng dám cóc Một trờng ân oán những hăm he.

(Trần tình - VIII)

- Miệng thế nhọn hơn chông mác nhọn, Lòng ngời quanh nửa nớc non quanh!

(Báo kính cảnh giới - IX)

ấy thế, nhng con ngời đó vẫn mong đợc "đại dụng" đợc đem sức tàn giúpviệc đời, vẫn không muốn nhàn, không thể nhàn:

- Lành dữ âu chi thế nghị khen

(Thuật hứng - XXIV)

- Thế sự dầu ai hay buộc bện Sen nào có bén trong lầm

( Thuật hứng - XXV)Lời "khen, chê" đây hẳn là lời chê, lời phủ nhận Và có khi con ngời ấy đãlớn tiếng tranh luận để tự khẳng định mình, tự động viên mình:

- Lâm tuyền ai rặng già làm khách?

Tài đống lơng cao ắt cả dùng!

Đống lơng tài có mấy bằng mày, Nhà cả đòi phen chồng khoẻ thay

Cội rễ bền đời chẳng động, Tuyết sơng thầy đã đặng nhiều ngày

Và:

- Có thuốc trờng sinh càng khoẻ thay

Hổ phách phục linh nhìn mới biết

Đành, còn để trợ dân này!

(Tùng)

ý thức cá nhân ở đây biểu hiện thành ý thức tự khẳng định, chống hoà đồngvới thói phàm, đứng ngoài thói tục ý thức này quyện chặt với ý thức nghĩa vụ, sứmệnh nêu trên, quyện chặt với quan niệm con ngời sâu sắc của Nguyễn Trãi là conngời "hữu tài thời dụng," mà vô dụng là vô nghĩa Mong đợc "đại dụng" mới là lý t-ởng lớn của cá nhân ông Mà một khi mong đợc đại dụng thì không dứt hẳn đợc vớicông đức, không muốn nát với cỏ cây Và thế là lại sa vào lới trần! Nhng lý tởng đạidụng là lý tởng làm việc lớn, ích quốc lợi dân, chữ không phải là lợi cho cái tôi nhỏ

bé của mình, không phải đua chen, cạnh tranh, cơ hội Về cái tôi này, con ngời ấy

có đủ sáng suốt để giữ mình:

Việc ngoài hơng đảng chớ đôi co, Thấy kẻ anh hùng hãy nhịn cho.

Nhợ nọ có dai nào có đứt, Cây kia toan đắn lại toan đo Chớ đua huyết khí nên giận, Làm mất lòng ngời những lo

Hễ kẻ làm khôn thời phải khó, Chẳng bằng vô sự ngáy pho pho.

(Báo kính cảnh giới - XLIX)

" Minh triết bảo thân" cũng là một biểu hiện của ý thức cá nhân để giữ mìnhcủa con ngời thời trung đại, nhng đây chỉ là nguyên tắc "an thân", "vô sự " trong đờithờng và có thể tầm thờng Đó là sự sáng suốt, hiểu rõ sự lý, nắm chắc thời thế,tránh nguy giữ mình, không a dua theo bọn Lơng Đăng, không hùa theo mọi sựkhen chê phàm tục Không a tòng với thói tục, không chịu lẫn lộn phợng với diều,việc đó khiến con ngời cá nhân trong sáng tác của Nguyễn Trãi thấy cô đơn, cô độcmột cách thanh cao, kiên định, khép kín:

- Ngời tri âm ít, cầm nên lặng,

Lòng hiếu sinh nhiều cá ngại câu

(Tự thuật-X)Hay:

- Vàng thực âu chi lửa thiêu

(Tự thuật - V)Nguyễn Trãi vẫn biết sức mình thì có hạn, điều kiện khó khăn:

Thuyền mọn còn chèo chăng khứng đỗ, Trời ban tối, ớc về đâu.

(Ngôn chí - XIII) Con ngời ấy vẫn luôn luôn ấp ủ trong lòng nỗi niềm của thời đại Có thể nói,

ông muốn khẳng định mình là một con ngời muốn hiến dâng tài năng cho cuộcsống một cách trọn vẹn

Với Nguyễn Trãi, chúng ta bắt gặp một con ngời có ý thức cao với đức tài, lýtởng đại dụng, khôn khéo, sâu sắc tự tin và tự khẳng định với cuộc đời với những lời

đàm tiếu của ngời đời Đọc thơ ông không giống với một mẫu ngời nào hết, khubiệt một cách rõ nét với tất cả các tác giả trớc và sau Nguyễn Trãi

2.3 Con ngời cá nhân trong thơ văn Nguyễn Bỉnh Khiêm (1491- 1583)

Nếu nh ở Nguyễn Trãi, vấn đề tự khẳng định con ngời cá nhân của mình bằngcách đối lập "ta" với "chúng ngơi", "ta" với "miệng thế" "lòng ngời", "ta" với "bụt,tiên" Thì đến thế kỷ XVI, xã hội phong kiến Việt Nam bắt đầu suy tàn, chính sự rốiren, lòng ngời ly tán, con ngời cá nhân trong thơ Nguyễn Bỉnh Khiêm tự khẳng địnhmình bằng hình thức đối lập khép kín, không giao tiếp, bằng t thế "độc thiện kỳthân"- lánh xa thời thế, để cho tự nó biến chuyển

Nguyễn Bỉnh Khiêm đã ý thức đợc thời thế thịnh suy, dới triều Mạc ông nhậnthấy triều đình nổi loạn, quan lại lộng thần Ông đã cáo quan xin về trí sĩ ở quê h-

ơng, nhiều lần ông đợc mời hồi triều và trao chức song ông lại xin về ngay và từ đây

ông gắn bó với thiên nhiên và cuộc sống ở thôn dã

- Tự tại, nào âu lụy đến mình?

- Tự tại ngày qua mấy kẻ bằng?

Con ngời ấy sống khép mình, không để tâm đến những lời đàm tiếu, d luận

xa gần,cứ tự do phóng túng có thể làm theo ý muốn của mình :

- Dửng dng mọi sự đà ngoài hết Nhàn một ngày là tiên một ngày

- Am cỏ ngày nhàn rỗi mọi việc Dầu ta tự tại mặc dù ta.

- Yên đòi phận, dầu tự tại, Lành dữ, khen chên cũng mặc ai.

- Thế sự ngoài tai mặc nói năng!

- Mựa chê ngời ngắn cậy ta dài, Dầu kém, dầu hơn, ai mặc ai.

Nh vậy, Nguyễn Bỉnh Khiêm đã gạt bỏ con ngời chức năng - phận vị củamình để sống một cuộc sống "trần tục", ông đã kêu gọi ngời ta yên phận, nhẫnnhục, không tranh hơn, con ngời phải biết thu mình lại, không bộc lộ và thi thố tàinăng:

Một mai, một cuốc, một cần câu Thơ thẩn dầu ai vui thú nào

Ta dại ta tìm nơi vắng vẻ Ngời khôn ngời đến chốn lao xao Thu ăn măng trúc, đông ăn giá

Xuân tắm hồ sen hạ tắm ao Rợu đến cội cây ta sẽ uống Nhìn xem phú quý tựa chiêm bao.

Cùng với sự khép kín, không giao tiếp là việc tự nhận mình là "ngu", là "dại",

là "hèn", kém tài một cách cao ngạo:

- Thị phi chẳng quản mặc chê khen, Ngu dại trần trần, tính đã quen

- Ta dại ta tìm nơi vắng vẻ, Ngời khôn ngời đến chốn lao xao

- Dữ lành miệng thế mặc chê khen, Tuổi đã già thì mọi sự hèn

- Anh hùng, ngời lấy tài làm trọng,

ẩn dật, ta hay có thú mầu.

- Ngời hơn, ta thiệt thì dầu vậy,

Đấy thẳng, đây chùng, chẳng đứt đâu

- Dại nọ cha đo, âu đã đắn, Khôn thì thốt trớc dại lo sau.

Nhà thơ hầu nh không tin đợc ngời đời hiểu đợc lòng tri kỷ:

Có ai biết đợc lòng tri kỷ, Vòi vọi non cao, nguyệt một vừng.

Nh vậy ta thấy, so với con ngời cá nhân trong thơ Nguyễn Trãi thì con ngờicá nhân trong thơ Nguyễn Bỉnh Khiêm vẫn thanh cao nhng có phần khép kín hơn,quyết liệt, tuyệt giao hơn Con ngời ấy không có sự ngập ngừng trăn trở nh NguyễnTrãi nữa, trái lại càng gắn bó với thiên nhiên với cuộc sống thôn dã, nhà thơ cảmthấy mình gửi thân đúng chỗ, thoát ra ngoài hiện thực đen tối trọc loạn, thanh thản

đễ giữ vững lý tởng

Nói tóm lại, từ thế kỷ X đến đầu thế kỷ XVIII về cơ bản con ng ời cá nhân

đ-ợc khẳng định trên bình diện tinh thần, nh một thực thể tinh thần, siêu nghiệm dớicác hình thái tu dỡng, lựa chọn xuất xử, hoàn thiện nhân cách, tự hạn chế nhu cầuvật chất, tự đối lập với thói tục chống lại con ngời cảm tính sống bằng thân xác tựnhiên của chính mình "khắc kỷ phục lễ" đó là con ngời hành động và có thể "tử vì

đạo" Con ngời cá nhân tự khẳng định mình bằng cách gắn mình với đạo, với tựnhiên, với nghĩa vụ trong sự nghiệp chung của cộng đồng Yếu tố quyền lợi cá nhâncha đợc chú ý quan tâm nhiều nh văn học những thế kỷ sau

2.4 Con ngời cá nhân trong thơ văn Hồ Xuân Hơng

Hồ Xuân Hơng là một biểu hiện hiếm có, độc đáo của con ngời cá nhân trongvăn học Việt Nam thế kỷ XVIII đến thế kỷ XIX Đây là điều mà nhiều nhà nghiêncứu văn học thời kỳ này đã khẳng định Nguyễn Lộc viết: " Hồ Xuân Hơng khônggiả dối, bà đã công khai nói lên cái sự thật ấy Thoả mãn cuộc sống bản năng cũng

là một khát vọng chính đáng của con ngời giống nh bất cứ một khát vọng chính

đáng nào, và điều đáng chú ý hơn nữa ở nhà thơ này đã công khai nói đến cuộcsống bản năng Dù viết về những đề tài cốt để ngời ta liên tởng đến chuyện trongbuồn kín của vợ chồng, nhng bất cứ một bài thơ nào của bà cũng đều gợi lên mộtcảm giác phàm tục ít thấy ở các tác giả bấy giờ Và chính điều này đã nâng nhà thơlên hàng những nghệ sĩ lỗi lạc, chữ không phải là những kẻ tầm thờng làm thơ, viếtvăn với mục đích khiêu dâm"(1)

Với số phận đặc biệt, chịu nhiều thiệt thòi trong cuộc đời tình duyên cộng vớimột cá tính mạnh mẽ, ngang tàn dám nói cái mà ngời đời ít nói trong thơ Vì vậy,những bài thơ của bà đã thể hiện hết sức chân thực tình cảm ấy:

- Trớc nghe những tiếng thêm rầu rỉ,

Sau dận vì duyên để mõm mòm Tài tử văn nhân ai đó tá?

Thân này đâu đã chịu già tom!

(Tự tình I)

- Xiên ngang mặt đất rêu từng đám,

Đâm toạc chân mây đá mấy hòn Ngán nỗi xuân đi xuân lại lại, Mảnh tình san sẻ tí con con

(Tự tình II)

- Chàng Cóc ơi, chàng Cóc ơi?

Thiếp bén duyên chàng có thế thôi

(Khóc Tổng Cóc)Mặt khác, cũng chính vì sự khao khát tình duyên nên hình ảnh ngời phụ nữ

và cảnh buồng khuê xuất hiện một cách khá đậm đà đầy cảm xúc xác thịt

Qua nhiều bài thơ: " Dệt cửi" "Cảnh Đèo Bà Dội" đây là những biểu trng về

cuộc sống rất trần tục:

" Một đèo, một đèo lại một đèo, Khen ai khéo tạc cảnh cheo leo Cửa con đỏ loét tùm hum nóc,

1 Nguyễn Hữu Sơn, về con ngời cá nhân trong văn học cổ Việt Nam - Sđd

Hòn đá xanh rì lún phún rêu Lắt lẻo cành thông cơn gió thốc,

Đầm đìa lá liễu giọt sơng gieo Hiền nhân quân tử ai mà chẳng Mỏi gối chồn chân vẫn muốn trèo"

Hồ Xuân Hơng là một ngời phụ nữ dang dở, thiếu thốn, phải sống một cuộcsống mà tất cả đều nửa vời, nửa đoạn Thực tế cuộc đời thì nh vậy, nhng đạo đức lạicấm đoán, kiêng khem một cách giả dối, từ chỗ đó đã dẫy lên trong bà một tìnhcảm chống đối, muốn xé toạc mọi che đậy không thể sống khuất phục đuợc Bà đãngẩng cao đầu tuyên chiến với lễ giáo phong kiến bằng những lời lẽ hùng hồn đanhthép:

" Quản bao miệng thế lời chênh lệch,

Không có, nhng mà có, mới ngoan ”

(Không chồng mà chửa)

Mặt khác, chính cá nhân không đợc thoả mãn bị dồn nén ấy trở thành ám ảnh làmcho thơ bà có cái nhìn phàm tục, nhìn đâu cũng thấy cơ thể phụ nữ và cuộc sốngchôn buồng khuê Đây là điểm đợc nhiều ngời xác định, nhng điều mới mẻ là nhàthơ xem đó là nhu cầu đơng nhiên, công khai táo bạo, có tính thách thức lớn:

- Còn thú vui kia sao chẳng vẽ Trách ngời thợ vẽ khéo vô tình

(Quả mít)

- Hiền nhân quân tử ai mà chẳng Mỏi gối chồn chân vẫn muốn trèo

có ý thức về tài năng của mình, tự khẳng định và lên mặt với đàn ông bất tài trongxã hội

Khéo khéo đi đâu lũ ngẩn ngơ Lại đây cho chị dạy làm thơ!

Rồi lại nói vào mặt "thần " Sầm Nghi Đống :

Ví đây đổi phận làm trai đợc Thì sự anh hùng há bấy nhiêu.

Chỉ ngời tài nh Hồ Xuân Hơng mới dám ngẩng cao đầu lên mặt với bọnchúng nh thế

Qua sự tìm hiểu phân tích những dẫn chứng trên, ta có thể thấy con ngời cánhân trong thơ Hồ Xuân Hơng có một cá tính khá mạnh mẽ ngang tàn, ý thức đợc

nhu cầu sống tự nhiên của con ngời Cha lúc nào trong văn học lại có nhiều bài thơnói về khát vọng sống tự nhiên của con ngời lớn đến thế Con ngời thị dân đã xuấthiện trong văn học giai đoạn này, ngời quân tử với ý niệm đối lập bỏ tục lấy thanh,

bỏ phú quý lấy chữ an nhàn với quan niệm "an bần lạc đạo", ngời quân tử đã nhờngchỗ cho việc ngợi ca nhu cầu sống tự nhiên, ngợi ca thú hành lạc và khát vọng trầntục của con ngời

2.5 Con ngời cá nhân trong thơ văn Nguyễn Du (1766 - 1820).

Khi đề cập đến con ngời cá nhân trong thơ văn Hồ Xuân Hơng, ta có thể thấy

sự biểu hiện trong hầu hết các tác phẩm của bà Còn với Nguyễn Du con ngời cá

nhân đặc biệt đợc biểu hiện tập trung ở mảng thơ chữ Hán: "Thanh Hiên thi tập"

"Nam trung tạp ngâm", "Bắc hành tạp lục"

Nh ta biết, lịch sử xã hội Việt Nam giai đoạn nữa cuối thế kỷ XVIII - nửa

đầu thế kỷ XIX là một giai đoạn có sự giằng co quyết liệt giữa nhiều xu thế chínhtrị khác nhau, trong đó có những mâu thuẫn của chế độ phong kiến trên bớc đờngtan rã đã bộc lộ sâu sắc Cụ thể, hai tập đoàn phong kiến: Trịnh - Nguyễn chia nhauthống trị đất nớc, sống một cuộc sống xa hoa đồi bại Sự thắng lợi của phong tràoTây Sơn thể hiện sự đấu tranh quyết liệt của nông dân, của những kiếp ngời lầmthan đau khổ Nguyễn Du đã mở rộng nhãn quan của mình để chứng kiến sự có mặtcủa những ngời áo vải ấy và nhất là thảm kịch đổ vỡ của triều đại Tây Sơn Trớcnhững biến động lịch sử đó, Nguyễn Du thực sự ý thức đợc cá nhân mình, ý thức đ-

ợc số phận của mình, ý thức đợc cuộc sống cầu nhàn hởng lạc trong cuộc đời trầnthế

Con ngời cá nhân xuất hiện bao giờ cũng nh là sự phân hoá khỏi cái chung,

sự hiện diện những nhu cầu vợt khỏi khuôn khổ chung của xã hội Trong văn họctrung đại, khi con ngời là một bộ phận của đẳng cấp, gia tộc, bị đồng nhất trực tiếpvào cộng đồng, tự cảm thấy các thuộc tính của cộng đồng ấy nh là một thuộc tính tựnhiên của chính mình, thì con ngời cha thể có ý thức về con ngời cá nhân Ngời tabắt đầu cảm thấy đợc số phận và thực tế cá thể cá nhân khi nào họ bị tách rời rakhỏi cộng đồng "Luân lạc" "tha hơng" "ly biệt" với bạn bè thân nhân để lu lạc nơigóc bể chân trời, nơi đất khách là những trạng thái khiến con ngời ý thức đợc cá

nhân của mình "Thanh Hiên thi tập" tràn đầy tình cảm tha hơng, luân lạc, đó là

trạng thái để con ngời cảm thấy cô độc "tứ cố vô thân" Hàng chục bài thơ củaNguyễn Du với sự trở đi trở lại của các chữ "lữ", "khách" đã thể hiện cái cá nhân

"vô thân" của con ngời ý thức cá nhân càng rõ rệt khi cha đợc "nhận thức" (ngờikhác cha biết mình) còn "vị ngộ" (cha gặp đợc minh chúa) cha có ngời "tri kỷ:"

Cao sơn lu thuỷ vô nhân thức Hải giác thiên nhai hà xứ tầm (Non cao nớc chảy tri âm ai đó Góc bể chân trời biết đâu mà tìm)

(Lu biệt Nguyễn Đại Lang)Cá nhân ý thức ở khía cạnh thiếu ngời tri kỷ hiểu mình, thiếu sự đồng cảmthân thiết với mình Cho nên, mỗi lúc có tâm trạng con ngời cá nhân trong sáng táccủa Nguyễn Du không biết bày tỏ cùng ai, không biết ai là kẻ để chia sẻ tâm sự

- Ngã hữu thốn tâm vô dữ ngữ

(Ta có tấc lòng không biết nói với ai)

- Bồi hồi đối ảnh độc vô ngữ

(Bồi hồi đối ảnh một mình không biết nói với ai)

- ý biến lan can vô dữ ngữ.

(Dựa bên lan can mà không biết nói với ai).

Và trong "Độc Tiểu Thanh ký" ông kết thúc bằng hai câu thơ đầy tâm sự:

"Bất tri tam bách d niên hậu Thiên hạ hà nhân khấp Tố Nh "

(Không biết ba trăm năm lẻ nữa Thiên hạ ai khóc Tố Nh chăng)

Nguyễn Du cảm thấy mình cô độc trong cuộc đời không có ai là tri âm, tri kỷ

ở cõi trần này Con ngời ấy đã cất tiếng hỏi vọng về một tơng lai xa xôi nhng hơn

ba trăm nữa, mà rồi hình nh cũng không tin có một ngời nào đó sẽ hiểu mình, nghĩ

về mình Mặc dù, Nguyễn Du hỏi về tơng lai, nhng những câu thơ viết về tơng laivẫn không có ánh sáng vẫn ảm đạm, bế tắc Trong "Đối tửu" Nguyễn Du bănkhoăn:

"Sinh tiền bất tận tôn trung tửu

Tử hậu thuỳ kiêu mộ thợng bôi? "

(Lúc sống không uống cạn hồ rợu Chết rồi ai rới rợu trên mộ cho?).

Không chỉ có thế, Nguyễn Du còn ý thức về sự tàn tạ của cơ thể mình - giànua yếu đối, bệnh hoạn trớc sự công phá của thời gian và thế sự Con ngời bỗngchốc trở nên héo hon, tàn tạ, tóc bạc, răng long, da mồi Nhiều nhà nghiên cứu đãchú ý đến việc Nguyễn Du nói nhiều đến bệnh tật, tóc bạc

(Đầu bạc chỉ mãi lo chuyện cơm áo)

- Tiêu tiêu bạch phát mộ nhân suy!!

(Tự thán)

(Tóc bạc bơ phờ bay trớc gió chiều).

Chính điều này, càng khẳng định thêm con ngời cá nhân trong sáng tác củaNguyễn Du Mặt khác, ý thức cá nhân còn thể hiện sâu hơn ở chỗ thấy những giá trị

mà mình quý trọng nâng niu đã trở nên vô dụng, vô nghĩa:

- Mệnh đẳng hồng mao bất tự tri (Mệnh bằng cái lông mà không biết)

ý thức đợc tài năng của mình song trở thành một kẻ "bất tài" không làm đợccái gì cho đời, cho ngời:

- "Nhất sinh từ phú tri vô ích, Mãn giá cầm đồ tự ngu"

(Một đời từ phú biết là vô tích sự

Đây giá đàn sách, chỉ là tự lừa dối mình)

- "Vô luỵ vị ng chiêu qủy trách Bất tài đa khủng tốc quan phi"

(Vô luỵ vì lẽ không làm cho quỷ ám.

Bất tài rất sợ việc quan bị chê là làm sai).

Tài năng, kiến thức đều vô ích cả, giá trị bị đảo lộn Nguyễn Du không phải

là ngời khoe tài , thị tài, chẳng những thế ông còn thấy mang tài là mang khổ:

"Phàm sinh phụ kỳ ý Thiên địa phi sở dụng"

(Phàm ngời sinh ra có khí lạ

Trời đất không có chỗ dung).

Vậy là với Nguyễn Du: tài mệnh tơng đố; chữ tài liền với chữ tai một vần.Cũng nh những ngời cùng thời đại, con ngời ấy tự ý thức về cá nhân qua mấy ýniệm: vô thân, thân chóng tàn, tài vô sử dụng (tài không đợc chấp nhận) Và đểnâng cao gía trị của mình, ông đề xớng chữ tâm: "Chữ tâm kia mới bằng ba chữtài" Nhng chữ tâm của Nguyễn Du cũng mang nội hàm cá nhân Đó không đơngiản là cái tâm của nhà Phật - tâm bất nhị, không phân biệt ta - ngời, nội - ngoại,tâm vô ngã Trớc hết, đây là cái tâm Nho gia: trung, hiếu, tiết, nghĩa, liêm, sỹ Nhng

đáng chú ý là cái tâm thơng thân, liệt tài Nguyễn Du thừa nhận cái đau xót là hiệnhữu của mỗi ngời, là quyền sống của mỗi cá nhân ai cũng nh ai Trong TruyệnKiều, Nguyễn Du viết:

-Thịt da ai cũng là ngời, Lòng nào hồng rụng thắm rời chẳng đau.

- Đêm xuân ai dễ cầm lòng cho đang

- Tấm lòng ân ái ai ai cũng lòng

- Chồng chung cha dễ ai chiều cho ai

Ông không chỉ ý thức đợc cá nhân vật chất mà còn thừa nhận cá nhân bình

đẳng, không ai hơn ai, ai cũng là ngời và đều đợc hởng hạnh phúc giống nhau

Từ sự bế tắc cùng quẫn, Nguyễn Du sa vào thoát ly trần tục Ông tìm về đạo

Phật, đạo Lão Trong bài "Sơn thôn" tác giả tởng tợng ra một cảnh đào nguyên xa

cách trần thế, biểu hiện một mong muốn thoát ra khỏi cuôc sống trần tục:

"Giữa muôn ngọn núi, xa cách gió bụi Mây chiều che kín những cánh cửa tre đó đây

áo mũ các cụ già vẫn theo kiểu đời Hán Năm tháng ở trong núi khác với đời Tần Buổi chiều, mục đồng gõ sừng trâu giữa đồng hoang.

Ngày xuân cô gái kéo gàu múc nớc ở giếng ngọc

ớc gì thoát đợc vòng trần tục Ngồi dới gốc tùng thú biết bao nhiêu"

(Sơn Thôn)

Nếu ở "Sơn thôn" tác giả mong một cuộc sống thần tiên, thì ở "Hành lạc từ"

tính chất triết lý về cuộc đời trong quan niệm của Nguyễn Du thể hiện rõ nét Dới

con mắt Nguyễn Du mọi tồn tại, ý nghĩa cuộc sống đều là h vô, Nguyễn Du kêu gọihởng thụ mọi sung sớng vật chất của cuộc sống này:

Đời ngời ai sống trăm tuổi Vui chơi nên kịp thì

Vội gì giữ nếp nghèo nàn Suốt năm không mở mặt mở mày

Di tề chẳng có danh lớn Chính Lợc cũng chẳng giàu to Sống lâu chỉ tám mơi tuổi Cần gì tính chuyện nghìn năm.

Có chó cứ giết ăn thịt

Có rợu cứ uống cho hết, Chuyện trớc mắt, hay dở khó mà biết đợc Cần gì phải lo cái danh xa xôi sau khi chết rồi.

Con ngời cá nhân trong thơ văn Nguyễn Du đó là sự tự ý thức về cuộc đời, sốphận và từ đó bộc lộ con ngời muốn thoát ly thực tại rõ ràng để tìm đến cuộc sốnghởng thụ về vật chất, nhng đó cha hẳn là phơng châm sống của ông Nguyễn Du quả

nh ngời ta từng nhận xét: một khối mẫu thuẫn lớn

Tóm lại: Văn học Việt Nam giai đoạn từ thế kỷ XVIII - đến thế kỷ XIX làgiai đoạn văn học phát triển rực rỡ nhất trong nền văn học trung đại Việt Nam Và

đây có thể coi là thời kỳ khái niệm con ngời cá nhân đợc hình thành một cách trọnvẹn và rõ nét nhất Nếu nh trớc thế kỷ XVIII con ngời cá nhân tự khẳng định mìnhbằng cách gắn mình với đạo với tự nhiên, với nghĩa vụ với sự nghiệp chung củacộng đồng, quyền lợi cá nhân cha đợc khẳng định Thì ở giai đoạn văn học này nhucầu sống tự nhiên của con ngời đợc khẳng định, chữ "thân", chữ "tài" chữ "tình" trởthành khái niệm để con ngời tự ý thức về chính mình