Kết cấu tạp văn mạc ngôn

Ông từng tạo nên tiếng vang khi cho ra đời truyện vừa Củ cà rốt trong suốt, truyện ngắn Dòng sông khô khát, Bùng nổ, và xác lập đợc vị trí vững vàng với những tiểu thuyết nh: Gia tộc cao

Trêng §¹i häc Vinh Khoa ng÷ v¨n

Trờng Đại học Vinh Khoa ngữ văn

====*****====

Kết cấu tạp văn mạc ngôn

Khoá luận tốt nghiệp đại học

Chuyên ngành: văn học nớc ngoài

Giáo viên hớng dẫn: ThS Phan thị nga

Sinh viên thực hiện: nguyễn thị thơng Lớp: 47B2 - Văn

Vinh – 2010 2010

Lời cảm ơn

Để hoàn thành khóa luận này, ngoài sự cố gắng nỗ lực của bản thân tôi

còn nhận đợc sự quan tâm, giúp đỡ, tạo điều kiện rất lớn cuả cô giáo - Th.S Phan Thị Nga, các thầy cô trong tổ văn học nớc ngoài, gia đình và bạn bè

Qua đây, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới cô Phan Thị Nga cùng

các thầy cô giáo đã hết lòng giúp đỡ tôi hoàn thành tốt khóa luận này

Đây là những bớc đi đầu tiên của tôi trên con đờng nghiên cứu khoa họcnên không tránh khỏi những thiếu sót Rất mong nhận đợc sự đóng góp ý kiếncủa thầy cô và các bạn để khóa luận đợc hoàn thiện hơn

Vinh, tháng 5 năm 2010

Sinh viên

Nguyễn Thị Thơng

Mục lục

Trang

Mở đầu 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 3

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 7

4 Phạm vi nghiên cứu 8

5 Phơng pháp nghiên cứu 8

6 Bố cục khóa luận 8

Nội dung 9

Chơng 1: Kết cấu xâu chuỗi Trong tạp văn mạc ngôn 9

1.1 Giới thuyết khái niệm 9

1.1.1 Khái niệm kết cấu 9

1.1.2 Khái niệm kết cấu xâu chuỗi 10

1.2 Biểu hiện của kết cấu xâu chuỗi trong tạp văn Mạc Ngôn 11

1.2.1 Biểu hiện của kết cấu xâu chuỗi qua nhan đề tác phẩm 12

1.2.2 Xâu chuỗi các vấn đề trong một tác phẩm qua hệ thống 14

1.2.3 Liên kết các luận điểm lớn trong nội dung 18

1.3 Tác dụng của kết cấu xâu chuỗi 21

1.3.1 Tạo nên sự liên kết chặt chẽ, thống nhất khi khai thác cùng một đề tài 22

1.3.2 Khả năng chia tách vấn đề của kết cấu xâu chuỗi 25

Chơng 2: Kết cấu nh một chuyện kể trong tạp văn mạc ngôn 31

2.1 Biểu hiện của lối kết cấu nh một chuyện kể trong tạp văn Mạc Ngôn 31

2.1.1 Nhân vật trần thuật 31

2.1.1.1 Ngời trần thuật với vai trò tham gia vào câu chuyện 32

2.1.1.2 Nhân vật trần thuật dẫn dắt mạch chuyện 34

2.1.2 Cốt truyện trong tạp văn Mạc Ngôn 36

2.2 Tác dụng của lối kết cấu nh một chuyện kể 42

2.2.1 Tăng cờng tính xác thực của con ngời và sự việc 42

2.2.2 Bộc lộ quan điểm, thái độ của nhà văn với cuộc sống 49

2.2.3 Tăng cờng khả năng mở rộng vấn đề cần bàn luận 53

2.2.4 Giọng điệu đa dạng 55

Chơng 3: Các kiểu kết thúc trong tạp văn mạc ngôn 58

3.1 Kết thúc khép lại vấn đề 58

3.1.1 Kết thúc thể hiện tình cảm của tác giả 60

3.1.2 Kết thúc bày tỏ quan điểm của tác giả 63

3.2 Kết thúc mở 64

3.2.1 Các dạng kết thúc mở trong tạp văn Mạc Ngôn 64

3.2.1.1 Kết thúc bằng liên tởng, tởng tợng 65

3.2.1.2 Kết thúc bằng việc đa ra những triết lý, chiêm nghiệm 67

3.2.1.3 Kết thúc bằng những câu hỏi 70

3.2.2 Tác dụng nghệ thuật của kết cấu mở 73

3.2.2.1 Kết thúc mở tạo chiều sâu t tởng cho tác phẩm 73

3.2.2.2 Rút ngắn khoảng cách giữa tác giả và độc giả, tạo nên sự “đồng sáng tạo” 75

3.2.2.3 Kết thúc mở tạo sự bất ngờ cho ngời đọc 77

kết luận 80

Tài liệu tham khảo 82

Mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

1.1.Trung Hoa đợc xem là một trong không nhiều những đất nớc mà têntổi của nó đã trở thành tiêu biểu cho kiểu tâm linh phơng Đông huyền bí, làkhởi nguồn của mọi sự khám phá, đất nớc có bản sắc văn hóa độc đáo và nềnvăn học phát triển rực rỡ đạt đến những đỉnh cao chói lọi Nếu trớc đây thếgiới đã nghiêng mình đón nhận và khẳng định những thành tựu của văn học cổ

điển Trung Quốc thì ngày nay cũng không thể phủ nhận những thành tựu củavăn học đơng đại Trung Quốc trong việc góp phần vào sự khởi sắc cho nềnvăn học dân tộc nói riêng và văn học thế giới nói chung

Văn đàn Trung Quốc đơng đại đã xuất hiện một đội ngũ nhà văn tàinăng nh: Vơng Sóc, Giả Bình Ao, Vơng Mông, Đờng Mẫn,… Họ đã thổi vào Họ đã thổi vàolàng văn một luồng sinh khí mới làm thay đổi diện mạo của văn học trongngọn nguồn cảm hứng về con ngời, cuộc sống Mỗi nhà văn đều gắng sức tìmcho mình một lối đi để khẳng định phong cách cá nhân độc đáo của riêngmình Mạc Ngôn là một nhà văn trong số đó Từ khi xuất hiện đến nay, MạcNgôn vẫn còn là một hiện tợng gây nhiều tranh cãi làm xôn xao d luận Tronghơn 20 năm cầm bút, với t duy nghệ thuật sắc sảo, Mạc Ngôn đã chinh phụcngời đọc bằng cái nhìn và cách thức thể hiện về cuộc sống và con ngời đơng

đại mới mẻ, làm nên một phong cách riêng không hề trộn lẫn Mạc Ngôn lànhà văn tài năng khi ông sáng tác trên hầu hết các thể loại và ở thể loại nàocũng đạt đợc những thành công nhất định Ông từng tạo nên tiếng vang khi

cho ra đời truyện vừa Củ cà rốt trong suốt, truyện ngắn Dòng sông khô khát, Bùng nổ, và xác lập đợc vị trí vững vàng với những tiểu thuyết nh: Gia tộc cao lơng đỏ, Bài ca ngồng tỏi thiên đờng (Ngồng tỏi nổi giận), Tửu quốc, Báu vật của đời, Đàn hơng hình… Họ đã thổi vào Trong đông đảo các nhà văn đơng đại, chúng tôichọn Mạc Ngôn và thể loại tạp văn của ông làm đối tợng nghiên cứu với mongmuốn có điều kiện thâm nhập vào các sáng tác của ông nhằm hớng đến việc

đánh giá khách quan, khẳng định những thành công mà nhà văn đã gặt hái ợc

đ-1.2 Gần đây, so với các thể ký khác, tạp văn đang trở thành mối quantâm đối với độc giả Với sự phát triển mạnh mẽ của thời đại thông tin và nhịpsống hiện đại, tạp văn trở thành thể loại có u thế bởi tính chất ngắn gọn, có thểchớp dợc một suy nghĩ, một khoảnh khắc, suy t, một thoáng liên tởng mang

đậm dấu ấn cá nhân của tác giả Nhờ vậy, nó đến đợc những khía cạnh sâu xa

một cách bất ngờ và tác động trực tiếp tới t duy, tình cảm của ngời đọc Chínhbởi vậy, tạp văn nh món ăn tinh thần ngày càng cần thiết và có xu hớng lựachọn nhiều hơn cho các cây bút Mạc Ngôn với sự nhạy cảm của mình đã sửdụng tạp văn làm thể loại để truyền tải quan điểm, t tởng của mình một cáchhiệu quả nhất Tạp văn Mạc Ngôn là những áng văn tiêu biểu có ý nghĩa nhânvăn sâu sắc và sức truyền cảm mạnh mẽ Trong sự nghiệp sáng tác của MạcNgôn, tạp văn là một trong những thể loại quan trọng làm cho tác giả nổi danhtrên văn đàn Trung Quốc đơng đại Tạp văn Mạc Ngôn hấp dẫn bạn đọckhông chỉ bởi nội dung sâu sắc, phong phú thể hiện sự khám phá cuộc sốngtinh tế mà còn bởi nghệ thuật đặc sắc thể hiện ở kết cấu đa dạng, giọng điệu

đa thanh và sử dụng đắc địa các thủ pháp nghệ thuật Trong những yếu tốnghệ thuật nói trên, kết cấu đa dạng đợc xem là u thế, điểm nhấn trong tạp vănMạc Ngôn Nghiên cứu tạp văn Mạc Ngôn trên phơng diện kết cấu giúp chúngtôi thấy rõ những đóng góp của ông cho thể loại này Đồng thời, có nhữnghiểu biết thêm về một thể loại đang thịnh hành trong xu thế mới để đa tạp văn

đến gần hơn với công chúng yêu văn học

1.3 Kết cấu là một trong những thành phần quan trọng của nghệ thuật,cùng với nội dung tạo nên giá trị và thành công bớc đầu cho tác phẩm Bất kìmột tác phẩm văn học nào cũng có một kết cấu nhất định Kết cấu là phơngdiện cơ bản và tất yếu của khái quát nghệ thuật Với tạp văn Mạc Ngôn, việctìm hiểu phơng diện kết cấu còn là một vấn đề khá mới mẻ Nhận thấy việcnghiên cứu tạp văn Mạc Ngôn trên phơng diện kết cấu một cách khoa học,chuyên sâu là việc làm cần thiết giúp bạn đọc nhận thức, thấu thị đợc tài năng

và phong cách độc đáo của nhà văn này Những lý do trên đây chính là độnglực để chúng tôi bắt tay vào thực hiện đề tài này

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Mạc Ngôn nổi tiếng trên văn đàn thế giới từ những năm 80 của thế

kỉ XX song ông và tác phẩm của ông chỉ thực sự đến với công chúng ViệtNam và đợc nâng tầm qua lời giới thiệu của dịch giả Trần Đình Hiến: “ở phíabên này của núi Bạch Mã, phía bên kia của con sông Mực có một cây cao lơngthuần chủng - xin bạn đừng tiếc công sức Trong khi tìm nó bạn hãy giơ cao

nó lên đầu mà xông vào những nơi gai góc, vào nơi đó là thế giới của bạohành và lang sói, nó sẽ là bùa hộ mệnh cho bạn và nó cũng tợng trng cho sứcsống bất diệt, tinh thần bất khuất của làng Đông Bắc - Cao Mật ta” Đó chính

là nhà văn Mạc Ngôn - nhà văn nổi tiếng trên văn đàn Trung Quốc đơng đại

Mạc Ngôn sinh ngày 17/2/1955 tại Cao Mật, tỉnh Sơn Đông, TrungQuốc Từ năm 1980, ông bắt tay vào sáng tác văn học Tuy không phải là sớmsong trong hơn 20 năm văn nghiệp sung mãn, ông đã có một khối lợng tácphẩm đồ sộ và phong phú về thể loại với trên 240 tác phẩm gồm: 10 truyện dài(tiểu thuyết), 20 truyện vừa, trên 60 truyện ngắn, 5 tuyển tập những bài bút ký,phóng sự, tạp văn cùng nhiều vở kịch cho sân khấu Trong các thể loại nói trênthì tiểu thuyết đợc xem là thế mạnh khi ông lần lợt cho ra đời hàng loạt tác

phẩm gây chấn động văn đàn nh: Gia tộc cao lơng đỏ, Bạch cẩu thiên thu giá, Tửu Quốc, Bài ca ngồng tỏi thiên đờng, Báu vật của đời, Đàn hơng hình, Sống

đọa thác đầy… Mỗi tác phẩm là sự kết tinh tài năng, vốn sống của tác giả và

mang trong mình dáng vẻ riêng đầy sức cuốn hút Điều này đã đợc thẩm địnhkhi tiểu thuyết của ông liên tục dành đợc những giải thởng danh giá tiêu biểu

nh: Báu vật của đời (1955) dành đợc giải thởng văn học quần chúng và giải nhất về tiểu thuyết của Hội Nhà văn Trung Quốc Tháng 3 năm 1989, Bạch cẩu thiên thu giá đợc trao giải Liên hợp của báo Đài Loan Giải thởng Mao

Thuẫn - một giải thởng danh giá nhất của Trung Quốc tổ chức 4 năm một lần

đã trao cho tiểu thuyết Đàn hơng hình (2004) Không những thế nhiều tác

phẩm còn đợc chuyển thể thành kịch bản phim truyền hình rất thành công và

ngày càng nổi tiếng nh: Cao lơng đỏ với giải thởng Cành cọ vàng tại Liên hoan phim quốc tế Béclin (1994) Bạch cẩu thiên thu giá chuyển thể thành phim Sởi ấm đoạt giải Kim kỳ lân tại Liên hoan phim quốc tế Tôkyô (2003).

Bên cạnh tiểu thuyết, những truyện ngắn xuất sắc cũng làm cho tên tuổi của

Mạc Ngôn bay cao nh: Đêm xuân ma giăng giăng (1981); Ngời lính xấu (1982); Con đờng bán bông (1983); Âm nhạc dân gian (1983); Dòng sông khô khát (1985); Băng tuyết mỹ nhân, Cá đêm, Chợ cá, Cao Vũ (1990)… Họ đã thổi vào và các

truyện vừa nh: Củ cà rốt trong suốt (1985); Rợu cao lơng, Tang cao lơng (1986); Niềm vui sớng, Châu chấu đỏ (1987); Hoa bông trắng, Cô gái ôm hoa (1991); Hài hớc và hóm hỉnh, Mô hình và nguyên dạng (1992) Ngoài hai thể

loại tiểu thuyết và truyện ngắn, độc giả còn biết tới Mạc Ngôn qua những tập

bút ký, tạp văn nh: Ngời tỉnh nói chuyện mộng du, Mạc Ngôn và những lời tự bạch, Mạc ngôn - chuyện văn, chuyện đời Có thể thấy Mạc Ngôn là một trong

những nhà văn có đóng góp to lớn cho nền văn học Trung Quốc với nhiều tácphẩm có giá trị đã và đang đợc dịch ra nhiều thứ tiếng trên thế giới, đợc bạn

đọc hởng ứng, đón nhận nồng nhiệt

2.2 Mạc Ngôn bắt tay vào sáng tác vào những năm 80 của thế kỷ XXsong phải đến đầu thế kỷ XXI thì những sáng tác của ông mới đợc bạn đọc

Việt Nam biết tới qua một số dịch giả tên tuổi nh: Trần Đình Hiến, NguyễnThị Thại và Trần Trung Hỷ.

Trần Đình Hiến đợc biết đến nh một dịch giả hàng đầu về văn họcTrung Quốc Với lòng say mê văn học, ông đợc cử đi du học ở Bắc Kinh rồitiếp tục đợc làm nghiên cứu sinh Hán ngữ ở Đại học Bắc Kinh, sau đó làmTùy viên ngoại giao của Đại sứ quán Việt Nam tại Bắc Kinh Ông dịch tácphẩm của Mạc Ngôn bởi ông yêu thích và nhận thấy Mạc Ngôn không giống

ai Ông dịch các tác phẩm của Mạc Ngôn với mong muốn để các nhà văn ViệtNam tham khảo, học tập cách viết mới Những tác phẩm dịch của ông baogồm:

Tiểu thuyết: Báu vật của đời, Đàn hơng hình, Cây tỏi nổi giận (Bài ca ngồng tỏi thiên đờng), Rừng xanh lá đỏ (Rừng vẹt), Tửu Quốc, Màng chán tổ tiên.

Truyện vừa: Cao lơng đỏ, Củ cải đỏ trong suốt, Châu chấu đỏ.

Truyện ngắn: 41 truyện tầm phào

Dịch giả Trần Trung Hỷ với cơng vị tiến sĩ văn học về thơ Đờng trongmột năm say sa dịch đã chuyển ngữ 10 tác phẩm của Mạc Ngôn sang tiếngViệt ở các thể loại:

Tiểu thuyết: Sống đoạn thác đầy, Thập tam bộ, Tứ thập nhất pháo Truyện vừa: Châu chấu đỏ, Trâu thiến, Ma chiến hữu, Hoan lạc, Bạch Miên hoa

Tạp văn: Ngời tỉnh nói chuyện mộng du (dịch từ bản tiếng Trung Bức“

2.3 Các công trình dịch thuật sáng tác của Mạc Ngôn ở Việt Nam tơng

đối nhiều và ngày càng hút đợc sự quan tâm của nhiều tầng lớp độc giả trong

và ngoài nớc Những đổi mới về nghệ thuật cũng nh sự sâu sắc về nội dung đã

đợc đề cập tới ở nhiều bài viết, lời giới thiệu về tác phẩm của ông Đã có một

số luận văn tốt nghiệp đại học nghiên cứu về một vài phơng diện trong sángtác của ông Nhìn chung việc nghiên cứu lâu nay mới quan tâm nhiều đến ph-

ơng diện nội dung của các tác phẩm mà cha thực sự chú ý đến nghệ thuật mộtcách toàn diện, hệ thống Dới đây là những công trình nghiên cứu về MạcNgôn mà chúng tôi đợc biết:

Mạc Ngôn - chuỵên văn chuỵên đời, Nguyễn Thị Thại dịch, Nxb Lao

động, 2003 đa đến cho bạn đọc một số hiểu biết về cuộc đời, con ngời vànhững sáng tác của Mạc Ngôn

Mạc Ngôn và những lời tự bạch, Nxb Văn hoá, 2004: Tập hợp các bài

nói chuyện, diễn thuyết của nhà văn ở một số trờng đại học tại Trung Quốc,Nhật Bản, Mỹ, Đức… Họ đã thổi vào và những lần trả lời phỏng vấn của các nhà báo, nhàvăn trong nớc và ngoài nớc Cuốn sách đã cung cấp cho độc giả những thôngtin về cuộc đời, quan điểm nghệ thuật và những niên biểu sáng tác nhng cha đisâu vào phân tích giá trị cụ thể của tác phẩm

Một số vấn đề văn học Trung Quốc đơng đại (Hồ Sỹ Hiệp, Nxb Tổng

hợp Đồng Nai, 2007) đã điểm qua các sáng tác tiêu biểu của Mạc Ngôn, làm

rõ những nét đặc sắc, u điểm, nhợc điểm của các tác phẩm này Tuy nhiên tácgiả cha có điều kiện phân tích chuyên sâu mọi khía cạnh trong những tácphẩm một cách tờng tận

Một số phơng diện nghệ thuật của Đàn Hơng Hình là đề tài cho khoá

luận tốt nghiệp của Nguyễn Thị Phơng Thuần đã làm sáng tỏ những đặc sắccủa cuốn tiểu thuyết này, song ngay trong tên đề tài đã thấy thiên về mặt nghệthuật

Khoá luận tốt nghiệp đại học của sinh viên Nguyễn Thị Hoa, 2009

nghiên cứu về Tạp văn Mạc Ngôn đã tìm hiểu một cách bao quát nhất cả hai phơng diện nội dung, nghệ thuật của Tạp văn Mạc Ngôn song cha có điều

kiện đi sâu vào những vấn đề cụ thể

Ngoài ra, còn có một số bài nghiên cứu trên các tạp chí cũng bàn vềMạc Ngôn và các tác phẩm của ông nh:

Thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết Mạc Ngôn (Lê Huy Tiêu - Tạp chí

Văn học nớc ngoài - số 4 - 2003) cung cấp cái nhìn tơng đối hệ thống về tiểuthuyết Mạc Ngôn, giúp cho ngời đọc có hớng tiếp cận đúng đắn nhất

Thử phản biện Mạc Ngôn là một bài viết khác đăng trên báo Văn nghệ

số 46 - 2008 bày tỏ quan điểm của ông khi đánh giá về Mạc Ngôn Bài viết cóphần gay gắt lên tiếng phủ nhận một số đóng góp trong sự nghiệp văn học củaMạc Ngôn

ở Việt Nam còn có một số bài viết đi sâu vào nghiên cứu nghệ thuật ởmột số tác phẩm cụ thể nh:

Thế giới nghệ thuật của Mạc Ngôn qua hai tiểu thuyết Báu vật của“

đời và Đàn h“ “ ơng hình” (Nguyễn Khắc Phi Tạp chí Sông Hơng số 166

-12/2002)

Những cách tân về nghệ thuật trong tiểu thuyết Đàn h“ ơng hình ” (Mai

Đức Hán - Tạp chí Khoa học Đại học Vinh - tập 34 - số 4B - 2005)

Trên mạng Internet cũng đăng tải một số bài viết tập trung đa tin vềcuộc đời, tiểu sử và phỏng vấn một số dịch giả về sáng tác của Mạc Ngôn

Có thể thấy những sáng tác của Mạc Ngôn đựơc nghiên cứu trên hầuhết các phơng diện nhng ít bài bàn về một phơng diện cụ thể Tất cả nhữngcông trình nghiên cứu về Mạc Ngôn tuy còn tha vắng song đã giúp chúng tôihình dung đợc quá trình vận động t tởng của nhà văn trong mạch nguồn sángtác ở đề tài này, chúng tôi tập trung tìm hiểu về kết cấu với mong muốn gópphần làm sáng rõ những cách tân, tìm tòi, thể nghiệm của tác giả Trong quátrình thực hiện đề tài, các bài viết trên là nguồn tài liệu tham khảo hữu íchgiúp chúng tôi hoàn thành công việc

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Triển khai nghiên cứu đề tài Kết cấu tạp văn Mạc Ngôn chúng tôi

nhằm hớng tới những mục đích, nhiệm vụ cơ bản sau:

- Thứ nhất: Tập trung làm sáng tỏ đặc sắc của tạp văn Mạc Ngôn trên

phơng diện kết cấu

- Thứ hai: Chỉ ra vai trò, tác dụng của các dạng kết cấu đợc sử dụng

trong tạp văn Mạc Ngôn

- Thứ ba: Thấy đợc những cống hiến lớn lao của nhà văn cho văn học

Trung Quốc đơng đại ở thể loại tạp văn nói riêng đồng thời thấy đợc tiến trìnhvận động, đổi mới của tạp văn Trung Quốc trong những năm gần đây

4 Phạm vi nghiên cứu

Mạc Ngôn sáng tác và đạt thành tựu ở hầu hết các thể loại Trongkhuôn khổ một khóa luận tốt nghiệp chúng tôi chỉ tập trung nghiên cứu ở thểloại tạp văn trên phơng diện kết cấu Cho đến nay các công trình dịch thuật vềtạp văn Mạc Ngôn còn khá khiêm tốn Chúng tôi do hạn chế về ngoại ngữ nênkhông có điều kiện tiếp cận với nguyên tác mà chỉ dựa vào các bản dịch Tạp

văn Mạc Ngôn hiện nay có ba cuốn đợc dịch sang tiếng Việt gồm: Ngời tỉnh nói chuỵên mộng du, Mạc Ngôn và những lời tự bạch, Mạc Ngôn - chuỵên văn chuyện đời Do mục đích nghiên cứu, chúng tôi chỉ tập trung khảo sát hai cuốn: Ngừơi tỉnh nói chuyện mộng du - Trần Trung Hỷ dịch theo bản tiếng Trung Bức tờng biết hát, Nxb Văn học, 2008 và Mạc Ngôn và những lời tự bạch - Nguyễn Thị Thại dịch, Nxb Văn hoá, 2004.

5 Phơng pháp nghiên cứu

Thực hiện đề tài này chúng tôi tiến hành áp dụng những lý thuyết về kếtcấu tác phẩm tự sự, bám sát đặc trng của thể loại tạp văn và đặc biệt sử dụngcác phơng pháp: khảo sát, thống kê, phân tích, so sánh, tổng hợp, đối chiếulàm nổi nét đặc sắc của kết cấu trong tạp văn Mạc Ngôn.

6 Bố cục khóa luận

Khóa luận ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo,phần nội dung triển khai trong 3 chơng:

Chơng 1 Kết cấu xâu chuỗi trong tạp văn Mạc Ngôn

Chơng 2 Kết cấu nh một chuyện kể trong tạp văn Mạc Ngôn

Chơng 3 Các kiểu kết thúc trong tạp văn Mạc Ngôn

Nội dung Chơng 1 Kết cấu xâu chuỗi Trong tạp văn mạc ngôn

1.1 Giới thuyết khái niệm

1.1.1 Khái niệm kết cấu

Kết cấu là một phơng diện cơ bản của sáng tác nghệ thuật ra đời cùnglúc với ý đồ nghệ thuật của một tác phẩm Bất cứ một tác phẩm nghệ thuật nàocũng có một cách tổ chức kết cấu nhất định Kết cấu có mối quan hệ chặt chẽvới nội dung t tởng của tác phẩm, đồng thời thể hiện tài năng, phong cáchnghệ thuật của nhà văn Từ trớc tới nay, xung quanh vấn đề tìm ra cách hiểucô đúc nhất về kết cấu còn có nhiều ý kiến khác nhau Các nhà nghiên cứu

đều bộc lộ sự quan tâm của mình trong việc tìm ra cách hiểu đúng đắn, toànvẹn nhất về kết cấu Có thể xem những cách hiểu này nh những định nghĩa vềkết cấu đợc đa ra dới đây:

* Từ điển thuật ngữ văn học: Kết cấu là toàn bộ tổ chức phức tạp và“

sinh động của tác phẩm … Kết cấu thể hiện một nội dung rộng rãi, phức tạp hơn Tổ chức tác phẩm không chỉ giới hạn ở sự tiếp nối bề mặt, ở những tơng quan bên ngoài giữa các bộ phận, chơng đoạn mà còn bao hàm sự liên kết

bên trong, nghệ thuật kiến trúc nội dung cụ thể của tác phẩm … Kết cấu là ph

-ơng tiện cơ bản và tất yếu của khái quát nghệ thuật” [20, 156].

* Lý luận văn học: “Kết cấu sự tạo thành và liên kết các bộ phận trong

bố cục của tác phẩm, là sự tổ chức, sắp các yếu tố, các chất liệu tạo thành nội dung của tác phẩm trên cơ sở đời sống khách quan và theo một chiều hớng nhất định” [3, 18]

* Lại Nguyên Ân cho rằng: “Kết cấu bao gồm việc phân bố các nhân vật (hệ thống hình tợng), các sự kiện và hành động (kết cấu cốt truyện) các phơng thức trần thuật, chi tiết hoá khoảng cách, hành vi cảm xúc (kết cấu chi tiết) các thủ pháp văn phong (kết cấu ngôn từ), các truyện xen kẽ hoặc trữ tình ngoại đề [1, 92].

Các định nghĩa trên đây đã giúp ta có cái nhìn đa diện và đầy đủ về kếtcấu Mặc dù có những cách lý giải khác nhau song các tác giả đều đạt đựơc sựthống nhất trong việc xem xét kết cấu là toàn bộ tổ chức sinh động của tácphẩm, là phơng tiện khái quát nghệ thuật, có mối quan hệ tơng tác, biện chứngvới các nội dung tác phẩm Tất cả đã phản ánh phần quan trọng của kết cấu

mà nói nh Nhữ Bá Sỹ: “Loại văn chơng tột bậc trong thiên hạ đúng là không ở trong cái giới hạn đóng mở của kết cấu, nhng mà không đóng mở kết cấu thì cũng không thành văn chơng” Rõ ràng, kết cấu tồn tại trong tác phẩm văn học

là một sự tất yếu tự nhiên

1.1.2 Khái niệm kết cấu xâu chuỗi

Kết cấu là toàn bộ tổ chức tác phẩm trong tính độc đáo, sinh động, gợicảm của nó Nó ra đời cùng một lúc với ý đồ nghệ thuật của tác phẩm Kết cấucủa mỗi tác phẩm thờng phản ánh quá trình t duy của nhà văn và những t tởngsống động của nhà văn bao giờ cũng đợc biểu hiện trong kết cấu, qua kết cấu

Để có đợc một kết cấu phù hợp biểu đạt trọn vẹn nội dung, t tởng cho từng thểloại tác phẩm là việc làm không dễ đối với nhà văn vì mỗi tác phẩm là sự sángtạo độc đáo không trùng lặp Nó đòi hỏi mỗi nhà văn phải có cách lựa chọncho riêng mình Ngoài các kiểu kết cấu thông thờng nh kết cấu theo trình tựthời gian, kết cấu theo hai tuyến nhân vật, kết cấu tơng phản… Họ đã thổi vào Trong thực tếsáng tác còn xuất hiện nhiều kết cấu khác nhau tùy thuộc vào sự phát kiến củatừng nhà văn Xâu chuỗi là một trong những kiểu kết cấu khác cha đợc nói tới.Kết cấu xâu chuỗi không phải chỉ có trong sáng tác của Mạc Ngôn nhng trongkhi viết tạp văn ông đã sử dụng lối kết cấu này khá linh hoạt tạo nên nhữnghiệu quả nghệ thuật to lớn

Xâu chuỗi có nghĩa là nối kết các hiện tợng, sự việc với nhau tạo thànhchuỗi các hiện tợng có liên quan với nhau.

Kết cấu xâu chuỗi nhằm gắn kết, nối kết các tác phẩm có cùng đề tài,chủ đề theo hớng mở rộng, tăng tiến cảm xúc, nhận thức, chia nhỏ hoặc phântách từng khía cạnh, góc độ của đề tài để bàn luận kỹ lỡng, trọn vẹn Đây hoàntoàn không phải là sự lắp ghép kỹ thuật mà là thủ pháp nghệ thuật để nhà vănthể hiện cách nhìn nhận, quan điểm đánh giá của mình

1.2 Biểu hiện của kết cấu xâu chuỗi trong tạp văn Mạc Ngôn

Qua việc khảo sát hai tập Ngời tỉnh nói chuyện mộng du và Mạc Ngôn

và những lời tự bạch chúng tôi thấy có 18/48 bài sử dụng kết cấu xâu chuỗi chiếm 37,5% Trong đó, 11 bài ở tập Ngời tỉnh nói chuyện mộng du là: Ghi“

chép tản mạn ở nớc Nga, Tạp cảm về chó, chim và ngựa, Ngỡng vọng trời sao, Ba bài tạp cảm về chuyện ăn, Mời hai bài tạp cảm, Chuyện cũ quê hơng;

Ba bài bút ký về chuyện đọc sách, Siêu việt cố hơng, Gia tộc cao lơng đỏ bị vong lục, Nàng tiên mê hoặc và 7 bài trong Mạc Ngôn và những lời tự bạch:

Ba cuốn sách xuất bản ở Mỹ của tôi, Về báu vật của đời, Hỏi đáp về báu vật của đời, Nhật Bản thần bí và con đờng văn học của tôi, Thành phố - nông thôn và vị trí của ngời cầm bút, Nghệ thuật tuyển chọn, Muôn vàn tên hay tên

đẹp sao lại là Mạc Ngôn

Tỉ lệ này cho thấy dụng ý chủ quan của ngời sáng tác Với việc sử dụngkết cấu xâu chuỗi, Mạc Ngôn đã giải quyết đợc một bài toán hóc búa Nói nhthế bởi tạp văn là một thể loại khá đặc biệt: dồn nén, cô đọng nên dung lợngthờng rất ngắn Nhng Mạc Ngôn đã viết về những bài có cùng đề tài rồi khaitriển ở nhiều góc nhìn khác nhau, gắn kết chúng lại theo một cách riêng khiếncho độc giả luôn tìm thấy cái lạ mà không bị trùng lặp, nhàm chán và việc mởrộng dung lợng lúc này không còn là vấn đề trở ngại

Bởi thế mà tạp văn của Mạc Ngôn khác với tạp văn của Lỗ Tấn về hìnhthức Tạp văn của Lỗ Tấn có những bài chỉ hơn 1 trang, đa số là 3, 4 trang vàchỉ có một số bài dài hơn 10 trang Tạp văn của Lỗ Tấn ngắn gọn nh thểnhững trang nhật kí ghi ngay tất cả những sự kiện nóng hổi diễn ra trên đất n-

ớc Trung Hoa Nhà văn không có nhiều thời giờ hun đúc lên những trờng thiêntiểu thuyết hay những tác phẩm vĩ đại hơn do thực tại biến đổi khôn lờngtrong từng khoảnh khắc nên tất cả đều chớp nhoáng, ngắn gọn Tạp văn LỗTấn mang tính đấu tranh, công kích mạnh mẽ, trực tiếp những thế lực đen tốinên thờng bị chịu kiểm soát khắt khe, bởi vậy mà ông thờng phải dùng lối nóibóng gió, ẩn ý thâm thúy

Tạp văn Mạc Ngôn lại có dung lợng khá quy mô: ngắn nh Fanlkenr cũng

đã 5 trang, dài nhất là Quê hơng - ớc mơ truyền thống và hiện thực lên tới 75 trang, phần lớn từ 10 - 20 trang Sở dĩ tạp văn Mạc Ngôn có dung lợng dài bởi

ông đề cập đến nhiều loại đề tài mà ở đề tài nào ông cũng chứng tỏ khả năngquan sát, khai thác, mổ xẻ vấn đề rất cặn kẽ, luận bàn đánh giá rất tinh tờng

Ngời tỉnh nói chuỵên mộng du - Tập văn xuôi bút kí đầu tiên của tác giả

dày trên 400 trang với 24 bài tạp cảm đã luận bàn về rất nhiều lĩnh vực của đờisống con ngời, xã hội, văn học nghệ thuật

Mạc Ngôn và những lời tự bạch với dung lợng gần 400 trang gói gọn

trong 24 bài gồm cả diễn thuyết, nói chuyện, trả lời phỏng vấn là những bộcbạch chân thành, thẳng thắn của nhà văn về thời thơ ấu, quá trình trởng thànhcũng nh những suy nghĩ về cuộc đời, về nghề văn Đó thực sự là những trangviết tự do thoải mái ẩn tàng trong đó biết bao triết lí nhân sinh sâu sắc của mộtcon ngời giàu trải nghiệm, một nhà văn tâm huyết Chính bởi lẽ đó mà dung l-ợng tạp văn của ông tuy hơi dài nhng vẫn có sức cuốn hút độc giả một cách kỳlạ

Kết cấu xâu chuỗi đựơc biểu hiện khá đa dạng trong tạp văn Mạc Ngôn

Ta có thể nhận diện đợc loại kết cấu này ngay ở nhan đề tác phẩm hay đựơcbiểu hiện bằng các số thứ tự 1, 2, 3, 4… Họ đã thổi vào và cũng có khi không thể hiện trựctiếp trên văn bản mà bằng sự liên kết các luận điểm lớn trong nội dung từngbài

1.2.1 Biểu hiện của kết cấu xâu chuỗi qua nhan đề tác phẩm

Qua khảo sát, chúng tôi thấy có 4 bài đựơc nhận diện qua nhan đề tác

phẩm: Mời hai bài tạp cảm, Ba bài tạp cảm về chuyện ăn, Ba bài bút ký về chuyện đọc sách, Ba cuốn sách xuất bản ở Mỹ của tôi Mỗi bài lớn đã chứa

đựng trong đó số lợng nhiều bài nhỏ Mời hai bài tạp cảm gồm: Tiêu sái nh một dịch cúm, Kẻ ăn xin tiêu sái rớc thần cùng khổ, Hai chân đạp hết hoa thành phố, áo rộng vung tay tự phong lu, Dáng anh hùng ăn nh hùm sói, Đêm

ma đồng sàng với tiểu hồ ly, Trạng chửi Phan Kim Liên, Để nở nụ cời thế nhân khó gặp, Khoái lạc rửa chân, Uống rợu ngon nh ngắm ngời đẹp, Thế gian này mùi vị nào thơm nhất? Những bài nhỏ này là lời luận bàn của tác giả

về một số vấn đề văn hoá nh: Tiêu sái, tiếng chửi, ngời đẹp… Họ đã thổi vào Tác giả bàn về

“tiêu sái” trên các phơng diện cụ thể nh: ăn, mặc, ngủ, các loại “tiêu sái” bẩmsinh do hoàn cảnh tạo ra, cách thức biểu hiện “tiêu sái” trong văn chơng, đờisống, quá khứ, hiện tại

Ba bài tạp cảm về chuyện ăn gồm ba bài nhỏ: Nỗi nhục về chuyện ăn, Dáng ăn hùng hổ, Vẫn không quên đựơc chuyện ăn Tất cả đều viết về chuyện

ăn nhng lại đựơc khai thác ở những phơng diện không giống nhau

Nỗi nhục về chuyện ăn ghi chép lại quãng thời gian sống ở Bắc Kinh

và những câu chuyện đau đớn, tủi nhục do bệnh thèm ăn cố hữu của tác giả

Dáng ăn hùng hổ viết về thời ấu thơ đói khát cùng cực, triền miên, khiến cho bệnh thèm ăn và cảm giác luôn luôn có một nỗi sợ mơ hồ là mình sẽ ăn“

không đủ no nên tôi luôn ăn uống một cách vội vàng, không hề quan tâm đến ngời chung quanh đang nhìn mình nh thế nào” [13, 145]

Vẫn không quên chuyện ăn là miền kí ức của tác giả về tuổi thơ đói

khát đã đa đến những nhận thức khái quát về một thời kì đầy gian truân, tămtối của xã hội Trung Quốc những năm 60

Ba bài bút kí về chuyện đọc sách gồm: Sở Bá Vơng và chiến tranh, Trên đỉnh cái kỳ viết bản thảo, ánh trăng nh nớc biển chiếu áo đen Nội dung chính trong Sở Bá Vơng và chiến tranh bày tỏ suy nghĩ, bàn luận của tác giả khi đọc lại Sử ký của T Mã Thiên với những nhân vật lịch sử: Hạng Vũ, Lu Bang Trên đỉnh cái kỳ viết bản thảo là phát hiện của nhà văn về tính “kỳ” đợc

T Mã Thiên sử dụng trong Sử ký đã tạo ra sức hấp dẫn cho tác phẩm này ánh trăng nh nớc chiếu áo đen là những phân tích, cảm nhận cái hay trong một số trong một số tác phẩm của Lỗ Tấn tiêu biểu là Đúc kiếm.

Ba cuốn sách xuất bản ở Mỹ của tôi là lời chia sẻ của tác giả về những cuốn sách: Gia tộc cao lơng đỏ, Tửu Quốc, Báu vật của đời Đợc sáng tác vào

thời gian khác nhau, nội dung khác nhau nhng cả ba cuốn đều do dịch giả

ng-ời Mỹ là Giáo s Hô - uôt Gôn - blat chuyển ngữ sang tiếng Anh và đợc xuất

bản ở Mỹ Gia tộc cao lơng đỏ tởng nh nói về cuộc kháng chiến chống Nhật

nhng thực ra lại là câu chuyện về những truyền kỳ dân gian đợc ngời dân

Đông Bắc Cao Mật kể lại Nó thể hiện tình yêu và cách nhìn của tác giả đối

với lịch sử Bài ca ngồng tỏi nỗi giận đợc tác giả viết năm 1987 dựa trên sự

việc có thật: Cả một huyện trồng tỏi nhng do sự quan liêu, thiếu quan tâm củaquan chức mà tỏi thu hoạch về không bán đợc, chất đống đến thối nát Nôngdân phẫn nộ đốt trụ sở huyện Kết quả cuối cùng là những quan chức quanliêu bị cách chức, ngời nông dân cầm đầu bị bắt giam Nói nh Mạc Ngôn đây

là câu chuyện về cái đói, cái chất chứa trong đó cả một sự phẫn nộ Nó thểhiện sự đồng cảm của tác giả đối với những ngời nông dân cũng nh sự phê

phán đối với chính trị Tửu Quốc đợc tác giả viết vào năm 1989, hoàn thành

vào năm 1992 và xuất bản năm 1993 Tác phẩm thể hiện niềm tiếc nuối cho

sự sa đọa của con ngời và sự căm giận đối với thói quan liêu suy đồi của quanchức Đây là cuốn tiểu thuyết khiến Mạc Ngôn vô cùng tự hào khi nói rằng

“Các nhà văn đơng đại Trung Quốc có thể viết ra đủ các cuốn sách khác nhau nhng không ai có thể viết đợc một cuốn giống nh Tửu Quốc, cuốn sách

ấy chỉ có nhà văn nh tôi mới có thể viết ra” [12, 121] Nếu ai đã từng đọc

những tác phẩm này sẽ đều cảm nhận đựơc sự sâu sắc, thú vị mà cuốn sáchnày mang lại

1.2.2 Xâu chuỗi các vấn đề trong một tác phẩm qua hệ thống

Qua khảo sát chỉ có hai bài: Nàng tiên mê hoặc, Đầu trâu mặt ngựa đợc

nhận diện bằng cách đánh số thứ tự trên bề mặt tác phẩm Việc đánh số thứ tự

1, 2, 3… Họ đã thổi vào giúp bạn đọc dễ theo dõi, tiếp thu một cách tuần tự những nội dung

mà tác giả đề cập tới có khởi nguồn và có những nhận định cuối cùng cho đềtài đợc nói tới Cả hai bài này đều bàn về một trong 7 loại hình nghệ thuật đợc

đông đảo công chúng đón nhận là điện ảnh Tác giả bàn về điện ảnh trênnhiều khía cạnh: diễn viên, đạo diễn, hiện trạng điện ảnh Trung Quốc ngàynay

Nàng tiên mê hoặc nói về hai nhân vật chính là Củng Lợi - nữ diễn viên

điện ảnh nổi tiếng của Trung Quốc và Trơng Nghệ Mu - một đạo diễn xuất

sắc Mở đầu tác giả khẳng định: Trong mắt tuyệt đại đa số nhhững ng“ ời mê

điện ảnh, tên tuổi của Củng Lợi và Trơng Nghệ Mu gắn liền với nhau” [13, 435] Sở dĩ họ gắn liền với nhau vì giữa hai ngời có sự hợp tác ăn ý: Sự“

hợp tác của họ nh là một định mệnh trớc tiên là Trơng Nghệ Mu với cặp mắt lão luyện và một lá gan khá to đã dám sử dụng cô sinh viên năm thứ hai của Học viện Kinh nghệ vô danh - Củng Lợi, sau đó mới đến lợt Củng Lợi một lần, hai lần, ba lần làm tăng thêm sự thành công cho những bộ phim của Tr-

ơng Nghệ Mu” [13, 437]

Nếu chỉ dừng lại ở đây thì sự tò mò của ngời đọc là rất lớn Để cung cấpcho độc giả những hiểu biết về diễn viên Củng Lợi, tác giả đã cụ thể hoá bằngtừng mục đánh số thứ tự tơng ứng với những vấn đề chính Mỗi mục nhỏ đợcxem là một chặng đờng trong cuộc đời, sự nghiệp của Củng Lợi từ khi chào

đời đến khi thành danh trong nghề điện ảnh

ở phần 1 tác giả đã giới thiệu về Củng Lợi rất chi tiết, cụ thể: “Ngày 31/12/1965, khi tiếng chuông đón chào năm mới chuẩn bị vamg lên, trong một bệnh viện ở thành phố Thẩm Dơng, một ngời phụ nữ trí thức tuổi gần bốn mơi

đã sinh hạ một đứa bé còm nhom Đứa bé gái ấy chính là Củng Lợi” [13,

439] Lúc một tuổi, cô tản c theo gia đình và cuộc sống của cô cũng giống nh

bao đứa trẻ bình thờng khác: Vào nhà trẻ sau đó học tiểu học và học lên trunghọc Tuổi thơ của cô đi qua một cách bình yên, thiếu màu sắc Củng Lợikhông đỗ đại học phải đi làm thêm Ban đầu cô xin đợc việc trong nhà xuấtbản văn nghệ Sơn đông sau đó làm bảo mẫu rồi thi vào Học viện nghệ thuậtThợng Hải nhng không đỗ Một thời gian sau cô tiếp tục thi vào học viện Kịchnghệ Trung ơng và đợc toại nguyện Cô thực sự bớc vào điện ảnh khi Trơng

Nghệ Mu chọn cô là nữ diễn viên chính cho bộ phim Cao lơng đỏ cô đã chinh phục đợc Trơng Nghệ Mu với cái cốt cách tự nhiên lúc thì nh“ một con thú nhe nanh múa vuốt, lúc thì nh một chú chim nhỏ xù lông nhắm mắt” [13, 443].

Phần 2: Là sự cảm nhận của tác giả về sự thay đổi, trởng thành củaCủng Lợi và sự thành công bất ngờ của bộ phim Cao lơng đỏ

Những mục tiếp theo ghi lại sự trởng thành và ngày càng xuất sắc củaCủng Lợi qua nhiều vai diễn trong nhiều bộ phim Thế mới biết con đờng đểtới đỉnh cao rực rỡ của Củng Lợi ngày hôm nay đã có biết bao thăng trầm, thửthách mà bản thân mỗi nghệ sĩ điều phải cố gắng vơn lên để khẳng định mình.Giải Osca mà cô nhận đợc là một phần thởng xứng đáng Bên cạnh Củng Lợithì Trơng Nghệ Mu là một đạo diễn tinh tờng trong việc nhìn nhận, tuyểnchọn diễn viên và cũng khẳng định mình qua bộ phim để đời Trên bề mặt tởngchừng bài viết chỉ xoay quanh hai nhân vật chính là Củng Lợi và Trơng Nghệ

Mu với đời sống riêng t và sự nghiệp của họ nhng khi xâu chuỗi lại mới thấytác giả đang bàn về điện ảnh Trung Quốc nói riêng và sân khấu điện ảnh nóichung Tác giả đã xác định trúng và giải thích rất đúng một số vấn đề nổi cộm

trong giới điện ảnh, đặc biệt là chuyện đời t của các ngôi sao: Chuyện riêng“

t của các ngôi Sao vĩnh viễn vẫn là điểm nóng của một xã hội nhàn nhã Nếu ngôi sao không có chuyện riêng t để bàn luận, xã hội sẽ có ít nhiều chuyện phiền phức xảy ra Ngôi sao nào càng đỏ thì càng đợc quan tâm chú ý, chuyện riêng càng lửa thì ngôi sao càng đỏ” [13, 436 ] Tác giả khẳng định:

Đây là hai ph

hiểu biết của riêng mình: Trong lịch sử điện ảnh th“ ờng xuất hiện hiện tợng này: Sự thành công của một bộ phim hoàn toàn dựa vào những biểu hiện diễn xuất của diễn viên - đơng nhiên chuyện một bộ phim thành công là nhờ vào diễn viên không phải là không có - mà là dựa vào chủ đề của phim nhằm tuyên dơng một vấn đề nào đó có ý nghĩa xã hội, một khía cạnh nào đó về bản chất con ngời khiến ngời xem đồng tình, từ đó ngộ ra điều gì về nhân sinh”

[13, 449]

Bài viết kết thúc bằng lời động viên chân thành của nhà văn đối với diễnviên Củng Lợi khi hiểu đợc tất cả những áp lực mà minh tinh gặp phải hàng

ngày Em gái, em cứ dũng cảm lao về phía tr“ ớc” [13, 462]

Đầu trâu mặt ngựa cũng là một tác phẩm bàn về điện ảnh qua hình ảnh

diễn viên Khơng Văn

Phần 1: Tác giả khẳng định sự thành công trong các vai diễn của KhơngVăn nhng các vai diễn của anh ta vẫn cha thật viên mãn bởi thiếu sự hài hòa.Những mục tiếp theo nói tới thành công của Khơng Văn tùy từng vai diễn từ

Phổ Nghi trong Hoàng hậu cuối cùng đến gã điên họ Tần trong Thị trấn Phù Dung, từ Từ Chiếm Ngao trong Cao lơng đỏ đến một số phận khác và kết thúc khi Khơng Văn thử vai một thanh niên có nhiều tính ác trong Bản mệnh niên.

Điều tác giả đề cập tới không đơn thuần chỉ nói về diễn viên mà khi liênkết từng mục nhỏ ta sẽ thấy ngay điều ẩn tàng trong bề nổi đó là Mạc Ngôn

đang nói về thực trạng Điện ảnh Trung Quốc với một cảm giác Ưu th“ ơng không thể ngăn cản dâng lên trong lòng Sau mời mấy năm lật đổ Tứ nhân“

bang , rất nhiều nghệ thuật gia nh” một mũi tên đã dũng cảm xông thẳng vào những kịch viện, những rạp chiếu phim, nhng chỉ có thể trông thấy những hàng ghế trống không đợc chiếu bởi những ngọn đèn mờ mờ, tỏ tỏ” [13, 432] Ông đã

chỉ ra rằng thực trạng này xuất phát từ nhiều nguyên nhân mà nguyên chính

là từ diễn viên, biên kịch, đạo diễn: Trong những bộ phim đồ sộ của Trung“

Quốc trong những năm gần đây diễn viên chúng ta đã quá lãng phí để chạy theo dung mạo, và trang sức vẻ ngoài mà quên đi biểu hiện t tởng của nhân vật, cũng quên mất dùng tình cảm và khí chất của mình để làm chủ vai diễn của mình” [13, 419] Hay là do diễn xuất “quá nhiều những vai diễn nh ngẫu tợng, diễn viên lúc nào cũng khoác cho mình bộ mặt của vĩ nhân nhng tứ chi thì cứng đơ, thừa thãi” [13, 419] Điều này đã mang đến hậu quả “coi thờng c-

ời cợt ngời xem, cũng chính là sự thiếu tôn trọng đối với những vĩ nhân ” [13,419]

Để giải quyết thực trạng này thì diễn viên phải “dùng tinh thần để diễn”

đòi hỏi sự đổi mới ở cả ba nguồn Điện ảnh Trung Quốc đang kêu gào phải“

có sự mới lạ không chỉ ở đạo diễn và diễn viên mà còn ở cả biên kịch cũng phải có những ý tởng mới, thậm chí tiếng kêu gào còn dành cho những Kịch tác gia còn bức thiết hơn so với các thành phần còn lạ” [13, 432] Tất cả những biện pháp nói trên đều đi tới một mục đích cuối cùng Con ng“ ời nhận thức đợc chính mình, từ đó phát huy u điểm, sửa chữa khuyết điểm để trở nên hoàn thiện hơn” [13, 434]

Qua việc xâu chuỗi các đề mục cho ta thấy tác giả đã bàn luận hết sức sâusắc tất cả mọi mặt điều này không chỉ đúng với điện ảnh Trung Quốc mà còn

đúng với điện ảnh của tất cả các nớc vì Điện ảnh là một loại hình nghệ thuật“

không bao giờ đợc tự bằng lòng” [13, 449].

1.2.3 Liên kết các luận điểm lớn trong nội dung

Bên cạnh hình thức biểu hiện trực tiếp nh trên, kết cấu xâu chuỗi còn

đ-ợc thể hiện qua việc liên kết các luận điểm lớn trong nội dung Để thấy đđ-ợc

điều này ta phải tiếp xúc với tác phẩm mới nhận ra đợc: Ghi chép tản mạn ở

n-ớc Nga, Tạp cảm về chó, Chó, chim và ngựa, Ngỡng vọng trời sao, Chuyện cũ quê hơng, Siêu việt cố hơng, Gia tộc cao lơng đỏ bị vong lục, Nhật Bản thần

bí và con đờng văn học của tôi, Nghệ thuật tuyển chọn, Muôn vàn tên hay tên

đẹp sao lại là Mạc Ngôn; Quê hơng - ớc mơ - truyền thống và hiện thực Do

dung lợng, mức độ đề tài chúng tôi không thể khảo sát đầy đủ, cụ thể tất cảnhững bài kể trên mà chỉ đi vào một số bài tiêu biểu thể hiện theo lối kết cấunày

Ghi chép tản mạn ở nớc Nga với hai luận điểm nhỏ: Thảo nguyên và Thành phố biên giới viết về cuộc hành trình của tác giả khi đến với nớc Nga

trong hai mùa hè liên tiếp Song chuyến đi này chỉ là bề mặt hình thức còn nộidung thông điệp mà tác giả muốn gửi tới lời cảnh báo về tình trạng hoang mạchoá thảo nguyên ở Trung Quốc hiện nay Đến với nớc Nga tác giả mới thấy sựkhác biệt hoàn toàn giữa thảo nguyên của hai nớc Trung Quốc vốn là một đấtnớc có diện tích rộng lớn hàng đầu thế giới, nổi tiếng với thảo nguyên xanhmàu mỡ, ngút ngàn tầm mắt Nhng hiện nay thảo nguyên của Trung Quốc chỉ

còn trong tởng tợng còn thực tế thì: Những thảo nguyên quê tôi lúc nào cũng“

hiện ra trớc mắt tôi với một màu vàng úa, đây đó lại có những ngọn đồi trọc chẳng khác những chiếc đầu hói nhấp nhô Không có gió lùa qua kẽ lá, không

có những làn sóng cỏ xôn xao, nhng bò dê lại rất nhiều, hết đàn nọ nối tiếp

đàn kia” [13, 10] Tất cả những sinh vật trên thảo nguyên đều thiếu sức sống, cằn cỗi: không có những bông hoa khoe sắc, sông thì cạn khô đến trơ đáy,“

hoạ hoằn mới có những khúc sông còn nớc nhng là một thứ nớc đục ngầu những bùn”, chẳng có những đàn chim chao liệng mà chim thì ít đến nỗi chỉ“

có thể đếm đợc trên đầu ngón tay … và buông những tiếng kêu buồn da diết ”

[13, 10] Trong khi thảo nguyên của nớc Nga ngập tràn sức sống, tơi mát:

Thảm cỏ xanh ngắt, hoa dại đua chen rực rỡ khoe sắc Trên vùng thảo

“

nguyên ngút ngàn tầm mắt, không có bóng một gia súc nào và tất nhiên cũng chẳng có bóng dáng một con ngời” [13, 11] Do vậy mà các loài động vật ở

đây vô cùng phong phú: Thỏ hoang và chuột thi thoảng chạy băng ngang“

qua đờng, con nào cũng to tớng và mập mạp, ung dung và dạn dĩ, chẳng tỏ vẻ gì sợ hãi Trên đầu chúng tôi, không biết cơ man nào là chim đang chao liệng trong ánh nắng rực rỡ, có con bay vòng, có con bay thẳng, có con hạ cánh xuống, có con bay vút lên …” [13, 12] Một thảo nguyên mà ai cũng phải thừa nhận “nhìn toàn cảnh là một thảo nguyên tơi trẻ, khoẻ mạnh và đầy sức sống” [13, 11] Lí do của những đồng cỏ nhanh chóng bị hoang mạc hoá bởi chăn“

thả quá nhiều gia súc nên quá tải, nó đã biến thành một kiểu thảo nguyên già nua, mệt mỏi” [13, 11]

Để giải quyết thực trạng này chỉ cần giảm bớt lợng gia súc thì thảonguyên sẽ đợc hồi sinh Vấn đề ở chỗ không thể giảm bớt lợng gia súc vì trênthực tế gia súc là nguồn thức ăn, hàng hoá cần thiết cho ngời thành phố Ngờithành phố không thể giảm bớt nhu cầu thịt dê, cừu, khăn lông cừu và áo lôngcừu… Họ đã thổi vào Ngoài ra, gia súc là nguồn sống chính của ngời dân du mục Nếu khôngdựa vào việc chăn thả dê, cừu thì mục dân lấy gì để sống? Rõ ràng Mạc Ngôn

đã đặt ra vấn đề theo kiểu “có vấn đề” Mạc Ngôn đã bàn đến vấn đề sa mạchoá thảo nguyên và bảo vệ môi trờng Bài toán này vô cùng nan giải, một mặtcần phải bảo vệ thảo nguyên, mặt khác ngời dân ở nơi đó cần phải sinh tồn.Mọi ngời ra sức kêu gọi bảo vệ môi sinh nhng lại có rất nhiều ngời dân ở cácvùng xa xôi hẻo lánh không đợc chăm lo đến đời sống Tác giả đa ra ví dụ:

Nhiều ng

Nh-ng giả sử có một con gấu mèo bị ốm, lập tức sẽ có rất nhiều bác sĩ chăm sóc cho nó, sau khi chữa đợc còn đợc đăng báo, đa lên ti vi” [12, 38] Việc xấu đi

của sinh thái trách nhiệm không thuộc riêng về ngời mục dân mà trách nhiệmcủa mọi ngời Từ việc truy tìm căn nguyên của hiện tợng sa mạc hoá thảonguyên, tác giả đã hớng đến một vấn đề mới: sự quan tâm đến con ngời, nhất

là ngời dân du mục Muốn cải tạo và cân bằng môi sinh, nhà nớc phải quantâm và có chính sách hỗ trợ ngời dân nhằm đảm bảo đợc đời sống đầy đủ Nếunhà nớc làm đợc điều đó thì trong tơng lai không xa thảo nguyên của TrungQuốc sẽ hồi sinh, tràn đấy sức sống

Bên cạnh thực trạng sa mạc hoá thảo nguyên thì việc săn bắn, giết hại

động vật quý hiếm tràn lan, vô ý thức cũng đang trở nên nhức nhối Đây là vấn

đề bao trùm trong Chó, chim và ngựa: Mấy năm gần đây, ý thức bảo vệ môi“

trờng sống của ngời Trung Quốc ngày càng đợc nâng cao, nhà nớc cũng đã ban hành những quy định về luật bảo vệ môi trờng nhng chuyện săn bắn động vật quý hiếm vẫn cứ thờng xuyên tiếp diễn Săn bắn vịt trời chỉ là chuyện nhỏ,

có ngời còn săn cả gấu để lấy bao tử, lấy mật còn thịt thì đem làm nhân bánh bao” [13, 88] Trớc thực trạng trên luật pháp cũng không ngăn cấm nổi những

hành vi tàn ác Con ngời chỉ quan tâm tới lợi ích của mình chứ không mảymay suy nghĩ đến những nguy cơ, thảm hoạ đến môi trờng Nhìn nhận về vấn

đề này, tác giả đã có nhận xét vô cùng xác đáng: Nếu bá tánh không có mỡ“

trong bụng, chẳng có pháp luật nào có thể ngăn cấm đợc những cái miệng quỷ, lúc nào cũng cảm thấy đói ăn ăn no mới nghĩ đến chuyện sống có văn minh, bụng căng đầy mới nghĩ đến chuyện học văn hoá” [13, 88] Một cái

nhìn thẳng vào thực tế cho thấy áp lực của đời sống vật chất, của miếng cơmmanh áo đôi khi khiến con ngời trở nên liều lĩnh, bất chấp tất cả Trên thực tế vẫn

có những kẻ săn bắn, giết hại động vật bừa bài chỉ để thoả mãn ý thức riêng của

bản thân: Ngày anh ta giết chết không biết bao nhiêu là chim nhh“ ng rất ít khi

ăn, vứt lăn lóc khắp nơi cho kiến ăn” [13, 89] Viết về thực trạng sinh thái bị huỷ

hoại, Mạc Ngôn đã di theo hớng nêu vấn đề rồi phân tích theo quan điểm cánhân mà không hề áp đặt, không mang tính chất giáo huấn mà để mọi ngời nhìnvào đó tự nhận thức và hành động Để nhận thấy điều này, độc giả không còncách nào khác là tiếp xúc, thâm nhập tác phẩm, suy ngẫm mới thấy hết đựơc ý vịsâu sắc, thâm thuý trong từng vấn đề tởng chừng không liên quan đến nhau

1.3 Tác dụng của kết cấu xâu chuỗi

Kết cấu xâu chuỗi là hình thức kết cấu đợc sử dụng phổ biến trong tạpvăn Mạc Ngôn Nói một cách công bằng và khách quan thì lối kết cấu nàykhông mới lạ và độc đáo để sử dụng nó thành công mang lại hiệu quả và nhất

là tạo ra bản sắc riêng cho ngời viết là một điều khó khăn Nhng vợt lên trêntất cả, Mạc Ngôn đã vận dụng lối kết cấu này khá linh hoạt, khai thác tối umặt mạnh của kết cấu xâu chuỗi, tạo nên đợc sự liên kết logic, chặt chẽ giữacác sự việc giúp ngời đọc dễ hình dung, tiếp nhận và hiểu biết đợc tác phẩm

Do đó, hiệu quả thẩm mĩ mà kết cấu xâu chuỗi đem lại cho tạp văn Mạc Ngôn

là rất lớn

1.3.1 Tạo nên sự liên kết chặt chẽ, thống nhất khi khai thác cùng một đề tài

Đọc tạp văn Mạc Ngôn chúng ta dễ dàng nhận thấy có một số đề tài

đ-ợc ông khai thác rất nhiều nhng cha bao giờ ngời đọc cảm thấy nhàm chán màluôn hứng thú với những điều ông viết Sở dĩ có đợc điều này vì Mạc Ngôn đãlựa chọn kiểu kết cấu xâu chuỗi làm hình thức tổ chức, biểu đạt nội dung rất

hiệu quả không những tránh đợc sự đứt đoạn, vụn vặt mà còn tạo nên sự thốngnhất cho tác phẩm

Ba bài tạp cảm về chuyện ăn dài 33 trang gồm ba bài nhỏ: Nỗi nhục về chuyện ăn, Dáng anh hùng ăn nh hùm sói, Vẫn không quên chuyện ăn cùng

viết về chuỵên ăn nhng không hề trùng lặp bởi tác giả đã nhận thấy rằng:

Chuyện ăn thì ai cũng đã rõ, chẳng có chuyện gì để nói nh

nhiều điều đáng nói” [13, 131].

Nỗi nhục về chuyện ăn tác giả kể lại quãng thời gian mà tác giả từ quê

lên Bắc Kinh và những câu chuyện đau đớn, tủi nhục về chuyện ăn đã xảy ra.Lần thứ nhất, tác giả ăn món miến lạnh trong một quán ăn tồi tàn đã vứt một

miếng thịt cho con chó trong quán với chủ ý “biểu thị tình hữu hảo” thì bị bà chủ quán mắng xối xả Anh làm cái gì thế, ăn no rồi rửng mỡ à? con vịt ngu“

ngốc kém bẩn thỉu kia” [13, 32] Nguyên nhân tác giả bị bà chủ quán lăng

nhục vì con chó đó là một loại chó quý nhập từ Pháp về rất đáng giá nên đ ợchởng chế độ chăm sóc đặc biệt với loại thức ăn chứa nhiều Vitamin, nhiều

Protein, trong khi đó tác giả lại cho nó ăn thịt “cẩu thả” nh vậy chắc chắn sẽ

làm đờng ruột nó rối loạn Nhng tác giả lại thấy con chó ấy không bằng một

con chó ở quê nên đã lên tiếng nói lại thì họ doạ giết: Giải phóng! ông đem“

thằng oắt này vào trong xin tí tiết giúp tôi” khiến tác giả “chẳng còn tâm trí

đâu mà ăn miến lạnh nữa, tôi vội vàng đứng dậy áp lng vào tờng, cái đầu khom lng chân nọ đạp chân kia vọt ra khỏi quán” [13, 133] và khi quay về kí“

túc xá, càng nghĩ càng cảm thấy nhục và uất ức, hai hàng nớc mắt trông chẳng khác nứơc đái chó trào ra khỏi hốc mắt tôi Oán ai? Oán mình mà thôi,

ai bảo mày đi ăn miến lạnh” [13, 134].

Lần thứ hai khi đợc một ngời bạn mời ăn, tác giả đã tự hứa với mình

phải nhớ “ăn của ngời một miếng cơm, cả đời sẽ không bao giờ quên” [12,

134] Nhng sau đó, tác giả lại quên mất và lỡ nói một lời xúc phạm đến anh

bạn kia và bị anh bạn đay nghiến: Cậu hãy đem chút l“ ơng tâm còn lại của mình vứt cho chó ăn đi” [13, 134] Sau việc đó đã khiến cho tác giả hối hận: Tôi cảm thấy toàn thân lạnh toát, hối hận quá đỗi

cũng một ngời bạn mời ăn và tác giả ăn rất hung tợn để rồi phải tự xỉ vả mình:

Sao mày lại hạ đẳng đến nh

hết cả vậy ?” [13, 135] Do bệnh “thèm ăn” cố hữu mà khi ăn vịt quay Bắc

Kinh tác giả bị bạn bè chế giễu vì tiếc của nên dù đã no mà vẫn cố gắng ăncho hết Tất cả đều là nỗi nhục do đói, do thiếu thốn mà ngời dân nghèo đã

từng phải trải qua và tác giả không hề h cấu lên Miếng ăn “là miếng nhục” tác giả đã thấm thía điều này trong chuỗi ngày sống trong cay đắng tủi hờn.

Dáng ăn hùng hổ là những hồi tởng của tác giả về cái đói khát cùng

cực, triền miên, thiếu miếng ăn cha từng thấy và đó là nguyên nhân gây ra

bệnh thèm ăn cố hữu: Mùa Xuân năm 1960 là thời kì ảm đạm nhất trong lịch“

sử tồn tại của đời tôi, những cái gì có thể ăn đợc đều không còn, rễ cỏ, vỏ cây,

cỏ ở hiên nhà cũng đã hết Trong làng ngày nào cũng có ngời chết, tất cả đều

là chết đói” [13, 140] Đói đến mức phải ăn đất, ăn than và ăn tất cả những gì

có thể ăn đợc: “Tất cả những cây có thể ăn ở trong thôn ngoài thôn nhanh chóng bị lột sạch vỏ, trần truồng, run rẩy trong những cơn đói rét mùa đông trông thật thê thảm” [13, 140] Chính cái đói đã khiến tôi trở nên nổi tiếng vì“

tật thèm ăn, chỉ cần trong nhà có gì có thể ăn đợc là tôi dùng trăm phơng nghìn kế để đa vào miệng cho kì đợc, có khi không thể khống chế đợc mình,

ăn no rồi nhng vẫn cố nhét vào cho kì hết Do vậy mà thờng bị chửi” [13, 144] Cái đói đã gây nên bệnh “thèm ăn” nên tác giả thờng ăn uống một cách vội vàng và bị ngời khác chê cời, sỉ nhục: Tôi vẫn bị những ng“ ời nhã nhặn công kích là tôi ăn quá nhiều, quá nhanh, chẳng khác nào một con sói đói” [13, 145] Và để đến kết thúc tác giả chốt lại: Hồi t“ ởng chuyện ăn của mình cách đây ba mơi năm trớc tôi cảm thấy mình chẳng khác nào một con lợn, một con chó chỉ biết cắm đầu, cắm cổ mà nhai, mà nuốt, cốt sao lấp đầy cái thùng không đáy trong bụng mình Vì chuyện ăn mà tôi đã đánh mất không biết bao nhiêu là trí tuệ, bao nhiêu là cơ hội, đến bây giờ mặc dù chuyện ăn

về cơ bản là không thành vấn đề nữa nhng trí óc của tôi thì vẫn cứ thế không còn minh mẫn lên đựơc nữa” [13, 146]

Bài tạp cảm cuối cùng Vẫn không quên đợc chuyện ăn tác giả thuật kể

một cách tờng tận về cái đói Cái đói dờng nh trở thành nỗi ám ảnh kinhhoàng đè nặng , ám vào cuộc sống của ngời Trung Quốc lúc bấy giờ Với tácgiả, bốn mùa xuân, hạ, thu, đông đều có hình ảnh đói khát với bóng dáng dật

dờ của ngời đi tìm miếng ăn Mùa xuân ăn châu chấu Mùa hè đi bắt cá Mùathu đi bắt cua đồng và ăn hạt cỏ Mùa đông tàn úa ăn rong rêu và cỏ cây Cái

đói làm biến đổi hình dạng con ngời đến tàn tạ: Bao tử con ng“ ời mỏng nh một tờ giấy, không có chút mỡ nào bên trong Ngời lớn bị phù thũng, trẻ con lớp một nh chúng tôi thì bụng to nh cái trống nhng da bụng lại trong suốt, những khúc ruột non ruột già bên trong có thể thấy đợc hết” [13, 142] Cái đói

càng trở nên đáng sợ hơn khi làm tha hóa nhân tính, khiến con ngời hành động

nh loài ngời cầm thú: Nghe đồn rằng lão Mã Tứ đã cắt thịt đùi của ng“ ời vợ

đã chết nớng mà ăn” [13, 140] Đói ăn chết đã đành nhng khi ăn no cũng có những cái chết thê thảm, chết vì bội thực nh ông Tôn: “ông đã ăn hai cân bánh đậu liền, nghẹn, uống nớc vào, bánh đậu nở ra, bao tử không chịu nổi, chết ngay sau đó” [13, 141] Trớc cái đói tất cả những cái thanh cao, trang nhã

đều nhờng chỗ cho sự phàm tục, vị kỷ Cái đói cũng đã làm cho vóc dáng con

ngời biến đổi, song lại đợc miêu tả khác với cái đói trong Dáng ăn hùng hổ Nếu cái đói trong Dáng ăn hùng hổ khiến cái bụng to nh cái trống, da bụng

trong suốt… Họ đã thổi vào thì ở đây lại là “cái bụng tròn vo và chiếc đầu to lạ lùng trên đôi chân khẳng khiu nh que củi” [13, 152] Sở dĩ có cái vóc dáng lạ đời ấy bởi trẻ con đã th “ ởng thức đủ mùi vị của các loại côn trùng” [13, 152] Cái đói làm

con ngời ta cạn tình, tâm hồn chai sạn, ranh giới giữa con ngời - con vật trởnên mong manh Trong tác phẩm, nhân vật ông Tôn chết vì bội thực nhng vợ

con ông không hề thơng tiếc mà còn buông lời nguyền rủa ông chết không“

đáng tiếc” [13, 158] Tác giả chứng kiến tất cả và đau đớn nhận ra rằng: Tình“

yêu thơng lúc nhân quần đang đói phải chiết khấu đi phần lớn” [13, 158]

Bằng những trang viết chân thực, sâu sắc, Mạc Ngôn đã thể hiện một thờikì đen tối tàn khốc trong lịch sử Trung Quốc Đồng thời ông cũng khẳng địnhsức sống bền bỉ, khả năng chống chọi mãnh liệt của con ngời để tồn tại Ông là

ngời trởng thành trong đói khát và từng thừa nhận: Đói khát và cô đơn là tài“

sản của tôi” Nh vậy ba bài tạp cảm với ba tiêu đề khác nhau đã cho thấy nội

dung phản ánh là không trùng lặp và Mạc Ngôn đã làm đợc điều đó Cùng viết vềmiếng ăn trong cái đói nhng ở mỗi bài lại đợc nhìn nhận ở nhiều khía cạnh khácnhau với những cung bậc cảm xúc khác nhau khiến ngời đọc không hề cảm thấynhàm chán Kết cấu xâu chuỗi đợc sử dụng khiến cho ngời đọc cảm nhận đợc cái

đói triền miên dai dẳng, kinh hoàng tột độ

1.3.2 Khả năng chia tách vấn đề của kết cấu xâu chuỗi

Tạp văn vốn là thể loại có dung lợng ngắn nên việc phân tích vấn đềmột cách tờng tận là điều không đơn giản Sử dụng kết cấu xâu chuỗi làm hìnhthức biểu hiện, Mạc Ngôn đã phát huy tối đa hiệu quả của lối kết cấu này

trong việc bàn luận, phân tích vấn đề một cách sâu sắc, nhiều chiều Mời hai bài tạp cảm đa đến cho ngời đọc những suy nghĩ, cách nhìn nhận mới về một

số vấn đề thuộc phạm trù văn hoá nh: Tiêu sái, tiếng chửi, ngời đẹp hết sức

độc đáo, thú vị

Tiêu sái

“ ” đợc Mạc Ngôn đề cập tới trong sáu bài liên tiếp: Tiêu sái nh một dịch cúm, Kẻ ăn xin tiêu sái rớc thần cùng khổ, Hai chân đạp kết hoa thành phố, áo rộng vung tay tự phong lu, Dáng anh hùng ăn nh hùm sói, Đêm

ma đồng sàng với tiểu hồ ly Mỗi bài nhỏ là lời luận bàn của tác giả về “tiêu

sái” trên các phơng diện ăn, ngủ, mặc, các loại tiêu sái do bẩm sinh hoặc dohoàn cảnh tạo ra, cách thức biểu hiện tiêu sái trong văn chơng, trong đời sống,trong quá khứ, hiện tại Trớc tiên tác giả đa ra những cách hiểu về “tiêu sái”:

Theo Từ Hải, tiêu sái đ

“ “ ” ợc hiểu là cởi mở, khoáng đạt, hào hoa, không gò

bó gì” [13, 175] Sau đó Mạc Ngôn mới đa ra quan điểm riêng của mình về tiêu sái: Tôi nghĩ hào hoa, khoáng đạt kì thực cũng chỉ là một trạng thái tâm lí, một“

thái độ ứng xử với cuộc sống, một phơng thức giảm thiểu áp lực, ở một ý nghĩa nào đó có thể nói là một kiểu tinh thần AQ” [13, 175] ông tiếp tục khẳng định: Không phải nhất thiết phải có tiền mới hào hoa khoáng đạt hoặc chỉ có tiền

“

là đã có sự hào hoa, khoáng đạt, một số ngời không có đồng xu dính túi vẫn là bậc thầy của sự hào hoa” [13, 176] Nh vậy, theo Mạc Ngôn không phải cứ

giàu sang vung tiền của bừa bãi là tiêu sái Tiếp đó, tác giả lại đặt ra vấn đề

thế nào mới đợc gọi là tiêu sái một cách chân chính? Theo ông: Tiêu sái“

chân chính là phải có cái nhìn bao quát thế thái nhân tình, phải biết là trời

đất rất nhỏ mà vũ trụ thì bao la; cần nhận ra đời ngời là tạm bợ ngắn ngủi chẳng khác nào giọt sơng buổi sớm đậu trên cỏ, mắt phải nhìn, tai phải nghe, phải tự thân kinh lịch qua tất thảy” [13, 176] Đây quả là lời giải đáp sâu sắc,

đầy triết lí về tiêu sái chân chính Bằng hiểu biết của mình, Mạc Ngôn đã chỉ

ra các kiểu tiêu sái và các biểu hiện của tiêu sái Theo ông, có hai kiểu tiêusái: Tiêu sái do hoàn cảnh và tiêu sái do bẩm sinh Lý Bạch đợc Mạc Ngôn đa

ra làm minh chứng cho kiểu tiêu sái do hoàn cảnh Tác giả cho rằng ban đầu

Lý Bạch chẳng có chút tiêu sái nào hết vì ông thích làm quan mà ham mê“

quan chức thì không thể tiêu sái đợc nữa Lý Bạch đã từng cau mày khom lng phụng sự quyền quý … vỗ đùi, vỗ đít Quý Phi của Hoàng đế để hòng kiếm đợc một chức quan” [13, 180] Sau đó do bất mãn với triều đình nên tìm đến rợu giải sầu thời gian say nhiều hơn thời gian tỉnh, từ đó mà nhập thần vào trạng thái“

tiêu sái” [13, 181] Nguyễn Tịch - Đại văn nhân đời Tấn là một con ngời có khí chất phi phàm: Một lần say là ba tháng không tỉnh, mẫu thân chết mà mặt“

không biến sắc, cứ thế mà ăn thịt, rợu uống đến khi những ngời cúng viếng về hết thì khóc lớn một tiếng, máu ộc ra cả đấu” [13, 182] Nguyễn Tịch không

thèm theo đuổi h vinh, coi khinh danh lợi Mạc Ngôn cho rằng tiêu sái củaNguyễn Tịch cũng là do tình huống bức bách tạo ra Hay Hoa Tử - một ngờidân nghèo trong đêm giao thừa đã mở cửa đón thần cùng khổ về ăn tết trongkhi mọi ngời mở cửa rớc thần tài vào nhà Với hành động ấy, Hoa Tử đã bớcvào cảnh giới “tiêu sái” Loại tiêu sái thứ hai là tiêu sái bẩm sinh Ông đã lấy

những nhân vật “tiêu sái” đợc lu truyền trong dân gian để khẳng định là cóloại tiêu sái này Vơng Đại Hoá - xuất thân trong một gia đình nông dân thuần

tuý nhng lại có “một tâm thế yên tĩnh và một trí tuệ siêu việt” Kiếm Tam tiên sinh, có khí độ khoáng đạt của bậc tiên phong đạo cốt“ ” Ngoài ra, Mạc Ngôncòn xem xét “tiêu sái” trên các lĩch vực nh ăn, mặc, ngủ và nêu ra các ý kiến chủquan rất thú vị Ông cho rằng “tiêu sái” có liên quan trực tiếp tới cách ăn mặc:

Tôi phát hiện một điều, phàm những ai thích phóng khoáng tự nhiên th

không bao giờ mặc quần áo bó sát ngời mà đều mặc quần áo rộng rãi đơn sơ”

[13, 190] Bởi thế theo ông trong lịch sử phong kiến Trung Quốc thì thời Xuân

Thu - Chiến quốc, quần áo của ngời Sở là hào hoa khoáng đạt nhất: “áo rộng, thắt lng mỏng, ống tay áo lại phồng lên nh một chiếc buồm no gió Mặc những

bộ quần áo này đàn ông nh muốn phiêu du lên cõi tiên” [13, 190] ở lĩnh vực

ăn Mạc Ngôn cho rằng có hai kiểu ăn hào hoa khoáng đạt, đó là ăn kiểu văn

và ăn kiểu võ Tiêu biểu cho cách ăn kiểu võ là Phàn Khoái - một tham tớngcủa Lu Bang tại bữa tiệc Hồng Môn và cách ăn thô lỗ tục tằn biểu hiện chế độanh hùng của các nhân vật trong Thủy Hử nh Võ Tòng, Lỗ Trí Thâm, Lý Quỳ.Còn về ăn kiểu văn một cách tiêu sái, Lâm Đại Ngọc trong “Hồng lâu mộng”

đợc xem là tiêu biểu: Mỗi bữa chỉ ăn một chiếc càng cua lại thêm một cọng“

giá đậu đã no [13, 195] ở khía cạnh ngủ “tiêu sái” Mạc Ngôn cho rằng: Ngủ đạt đến độ tiêu sái tức là ngủ thật say, ngủ thật ngon, ngủ thật sâu cho

“

dù có bom rền sấm giật vẫn không tỉnh ” [13, 197] Để ngủ say con ngời phảigiữ cho đầu óc đơn giản và thanh thản, đừng làm những việc trái với lơng tâm,phải đổ sức lực mồ hôi, đôi khi cũng phải có chút tinh thần AQ để dỗ mìnhvào giấc ngủ Ngủ đạt đến tiêu sái chính là hạnh phúc tột cùng của mỗi ngời.Trong cuộc sống hiện đại chất chứa những lo toan, bon chen, danh lợi thiếtnghĩ để có một giấc ngủ thanh thản thì những gợi dẫn của Mạc ngôn sẽ khôngphải là thừa Nhìn nhận về “tiêu sái”, Mạc ngôn đã xem xét biểu hiện của nótrong văn chơng, trong đời sống, trong quá khứ, trong hiện tại, bộc lộ cáchnghĩ, và có cách đánh giá rất riêng, có thể không hoàn toàn đúng nhng chính

điều đó đã tạo ra bản sắc riêng của Mạc ngôn, không trộn lẫn vào ai khác.Hiệu quả của vấn đề “tiêu sái” đợc nhìn nhận rất sắc sảo, toàn diện thể hiệnmột kiến thức văn hoá, lịch sử, phong phú và những kiến giải vô cùng độc

đáo Một khía cạnh tiếp theo trong văn hoá đợc Mạc Ngôn bàn tới là tiếng

chửi Mạc Ngôn đặt ra câu hỏi: Con ng“ ời vì sao phải chửi ngời khác? chửi ngời không phải là chuyện hay ho gì nhng trong cả một đờì ngời, vô luận là thánh hay hào kiệt, có ai cha từng chửi ngời, cha từng nói một câu bẩn

không?” [13, 201] Theo ông, ngời ta thích chửi ngời khác vì trong lòng đang

giận dữ, oán hận đang tích tụ Chửi ngời khác là một cách phát tiết, một cách

tự vệ, một phơng thức làm giảm bớt áp lực tâm lí Mỗi một thời đại có quy

chuẩn riêng về tiếng chửi, cũng có cách thức chửi khác nhau Khổng phu tử“

chửi bằng cách dùng ph

“ ’ bằng cách dùng ph ơng thức tỉ cũng có thể là hứng của thơ ca,“ ” “ ”

tuyệt đối không liên quan tới sinh thực khí hoặc những hoạt động tính dục” [13, 202] Đến thời Tam Quốc, chửi là một cách thể hiện khí độ của ng“ ời quân tử” [13, 202] Mạc Ngôn đã dẫn ra hai trận chửi nổi tiếng Nễ Chính Bình

chửi Tào Tháo và Gia Cát Lợng chửi Vơng Lãng nhng tuyệt đối không có câunào liên quan tới sinh thực khí hoạt động tính dục Mạc Ngôn cho rằng cáchchửi gần gũi nhất với thời hiện đại có thể thấy đợc từ thời “Kim Bình Mai”

ông đã phong cho Phan Kim Liên là “trạng chửi” Đến thời hiện đại, nhữngcâu chửi đều xoay quanh sinh thực khí và hoạt động tính dục Tác giả dã

chứng kiến những ngời đàn bà ở nông thôn chửi nhau: Thiên tài ở chỗ họ“

đứng đó và chửi nhau liên tục cả tiếng đồng hồ mà không hề có câu nào trùng lặp ” Mạc Ngôn nhận xét một cách mỉa mai: “Té ra trong Hán ngữ có rất nhiều từ dùng để tu sức cho sinh thực khí của con ngời” [13, 204] Ngay ở

những thành phố lớn - nơi đựơc xem là “kinh đô văn hoá”, con ngời văn minh,lịch sự thì việc chửi ngời theo phơng thức hiện đại cũng trở thành phổ biến, ít

ngời Bắc Kinh mở miệng ra là “con c , đ mẹ” “ ”… Họ đã thổi vào Khi chửi nhau, mấy từ ấy

cứ lặp đi lặp lại thật bẩn thỉu, mất vệ sinh vô cùng và tất nhiên là không cómột chút văn hóa nào [13, 204] Vậy đây có phải sự xuống cấp của văn hoá,

đạo đức khi xã hội đang tiến lên văn minh, hiện đại ? Về điều này Mạc Ngôn đã

cho rằng: Thiết nghĩ đến lúc nào đó ng“ ời ta không còn đem chuyện tính giao với trởng bối ra làm vũ khí làm nhục ngời khác nữa, lúc đó xã hội chúng ta đã có một bớc tiến rất dài” [13, 205].

Chân - thiện - mỹ là xu hớng chung mà mọi xã hội đều mong muốn đạttới Cái đẹp là một phạm trù rộng lớn mà ở mỗi thời đại, mỗi dân tộc, mỗi ng-

ời đều có những tiêu chuẩn thẩm mỹ riêng Mạc Ngôn đã dẫn ra ví dụ miêu tả

về mỹ nhân trong Kinh Thi và cho rằng: Đây là cách miêu tả mỹ nhân cực kì“

kinh điển, mỗi hình tợng đều so sánh tuyệt vời” [13, 224] Sau khi khảo sát

cách miêu tả mỹ nhân trong văn học cổ, Mạc Ngôn đã rút ra những tiêu chí để

đánh giá một mỹ nhân dựa trên cảm quan thẩm mỹ chung của cộng đồng Đóphải là những ngời có hình thể, đờng nét hài hoà, cân xứng Đối với MạcNgôn, hình tợng thẩm mỹ khiến ông khó quên không phải là Điêu Thuyền hay

Tây Thi mà chính là những hồ ly tinh dới ngòi bút của Bồ Tùng Linh: Những“

cô hồ ly này, ngời thích cời, ngời thích làm huyên náo … Nh ng cô nào cũng có cá tính, đều siêu phàm thoát tục, không giả tạo, không ngụy tác, không chấp nhận sự ớc thúc của lễ giáo, không nề hà nhân gian sóng gió ” [13, 226] Từ đó

ông cho rằng những mỹ nhân chân chính trên thế giới này không có bao

nhiêu Đó phải là những con ngời “không biết vào bếp, không biết thêu thùa may vá” [13, 226] Vẻ đẹp của cô diễn viên múa ba lê Dơng Lệ Bình đợc tác giả cho là vẻ đẹp của mỹ nhân chân chính khi cô ta múa trên sân khấu, toàn“

thân cô ta toả ra một làn yêu khí, tiên khí nhng hoàn toàn không có nhân khí”

[13, 226] Đây là một quan điểm thẩm mỹ riêng và khác lạ của Mạc Ngôn.Quan điểm này có thể có ngời đồng ý, có ngời phản bác nhng đều phải thừanhận rằng những ý kiến của Mạc Ngôn là rất riêng, rất độc đáo

Rõ ràng kết cấu xâu chuỗi là một phơng tiện hữu hiệu, một kiểu kiếntrúc để liên kết 12 bài tạp cảm với nhau trong đó t tởng, quan điểm của tác giả

là sợi chỉ đỏ xuyên suốt tạo nên một chỉnh thể hài hoà, trọn vẹn Mặt khác nhờkết xâu chuỗi mà dung lợng đồ sộ vốn bị hạn chế lại trở thành u thế, thành nét

độc đáo của tạp văn Mạc Ngôn

Chơng 2 Kết cấu nh một chuyện kể trong tạp văn mạc ngôn

Mỗi tác phẩm văn học có thể có nhiều khả năng kết cấu thích hợp vớimột quá trình khái quát nghệ thuật của ngời nghệ sĩ Lựa chọn kiểu kết cấunào nhà văn bao giờ cũng nhằm nâng cao sức biểu hiện của đề tài và chủ đềtăng cờng sức tác động nghệ thuật, phục vụ tối đa cho nhiệm vụ nghệ thuật và

t tởng tác phẩm ý thức đợc điều này Mạc Ngôn trong tạp văn của mình đã sửdụng lối kết cấu nh một chuyện kể nhằm đạt đến hiệu quả cao nhấtTrớc hết phải khẳng định tạp văn là một thể loại của loại văn xuôi tự sự trầnthuật có những đặc điểm riêng biệt trong mức độ và tính chất h cấu, trong vaitrò của ngời trần thuật cùng mối liên hệ giữa nó với đặc điểm của kết cấu vàcốt truyện Vì vậy, tạp văn Mạc Ngôn không chỉ có kết cấu xâu chuỗi mà còn

có kết cấu nh một chuyện kể

2.1 Biểu hiện của lối kết cấu nh một chuyện kể trong tạp văn Mạc Ngôn

Thông thờng, một chuyện kể bao giờ cũng phải đủ hai yếu tố hợp thành

là có nhân vật trần thuật (ngời kể chuyện) và cốt truyện Mạc Ngôn sử dụnglối kết cấu nh một chuyện kể viết tạp văn cũng phải đảm bảo đủ hai yếu tố nóitrên

2.1.1 Nhân vật trần thuật

Nhân vật trần thuật đợc chia làm hai loại: Ngời kể chuyện hàm ẩn ngôithứ ba kể câu chuyện với điểm nhìn bên ngoài và ngời kể chuyện xng “tôi” -ngôi thứ nhất kể lại câu chuyện với điểm nhìn bên trong

Loại 1: Ngời kể chuyện hàm ẩn thờng dấu mặt, đứng ở một vị trí đâu đótrong không gian và thời gian, bao quát hết thảy mọi diễn biến của câu chuyện

đã xảy ra trọn vẹn và thuật lại với độc giả

Loại 2: Ngời kể chuyện không còn là một ngời nào đó xa lạ, đứng ở

đâu trên cao, ngoài xa phóng tầm mắt quan sát mọi chuyện mà là một nhânvật xng “tôi”, đảm nhiệm hai vai trò: “tôi” vừa là một nhân vật trực tiếp hoàmình vào câu chuyện, tham gia vào các sự kiện, biến cố của câu chuyện, vừagiữ vai trò dẫn dắt, kể lại câu chuyện Ngời kể chuyện có điều kiện bộc lộ tìnhcảm, cảm xúc, suy nghĩ của mình, làm tăng thêm chất trữ tình và tạo nên sắcthái tự truyện, gây đợc cảm giác tin cậy hơn cho câu chuyện đợc kể

Khảo sát hai cuốn Ngời tỉnh nói chuyện mộng du và Mạc Ngôn và những lời tự bạch chúng tôi thấy các bài tạp văn trong đó hoàn toàn đợc viết bởi ngời

trần thuật ngôi thứ nhất xng “tôi” Kết quả này cho thấy việc kể chuyện ngôithứ nhất xng “tôi” ở mức độ đậm đặc nh một thủ pháp, kỹ xảo để tác giả đợcnói tự do về mọi chuyện của mình mà không đụng chạm, phơng hại đến ai.Tạp văn Mạc Ngôn đợc kể bởi một cái “tôi” linh hoạt, năng động, giữ vai tròtrần thuật trực tiếp, vừa dẫn dắt vấn đề vừa tự tin phơi trải suy nghĩ, hành

động, cảm xúc và những triết lý, chiêm nghiệm của bản thân Mạc Ngôn đã sửdụng cái “tôi” nh một phơng tiện nghệ thuật trong quá trình sáng tác tạp văn.Nhân vật tôi mang tính đa năng vừa đảm nhận vai trò dẫn dắt mạch truyện vàcông khai bày tỏ nội tâm, vừa là ngời trực tiếp tham gia vào câu chuyện

2.1.1.1 Ngời trần thuật với vai trò tham gia vào câu chuyện

Trong tạp văn Mạc Ngôn, nhân vật “tôi” xuất hiện ở nhiều tác phẩm với

t cách ngời chứng kiến, tham gia vào sự việc và truyền đạt những điều tai nghemắt thấy cho độc giả cùng biết Cái “tôi” trong tạp văn Mạc Ngôn luôn trong

t thế trải nghiệm, chủ động thiết lập một kênh dẫn truyền để nắm bắt cuộcsống và kết nối với độc giả, hoàn thành tốt vai trò của ngời trần thuật trực tiếp.Cái “tôi” luôn năng động tham gia vào cuộc sống và kể lại cuộc hành trìnhcủa mình một cách chi tiết, tỷ mỷ

Khảo sát tạp văn Mạc Ngôn, chúng tôi thấy có 15/ 47 bài có nhân vật

“tôi” tham gia vào câu chuyện chiếm 31,9% ,tiêu biểu nh: Ghi chép tản mạn ở nớc Nga, Vó ngựa, Tờng hát, Mộng dài văn chơng, Ba cuốn sách xuất bản ở

Mỹ của tôi, Đói khát và cô đơn là tài sáng tác của tôi, Đọc bằng tai…

Nhân vật “tôi” tham gia vào rất nhiều sự việc, khi đi tham quan, khi tham

dự tọa đàm, có khi tham gia vào những câu chuyện vui, cũng có khi hòa mìnhvào cuộc sống lao động hoặc đi tìm hiểu những điều mới lạ trong cuộc sống… Họ đã thổi vào Trong vai trò là ngời khách du lịch, “tôi” đã đi tham quan nớc Nga hai

lần Lần thứ nhất vào tháng 7 năm 1993: Tôi đang ghé thăm một thành phố“

biên giới ở Mãn Châu Lý và trong cái tên Vơng Gia Bảo, tôi nối gót một đoàn

du khách vợt qua biên giới đặt chân lên nớc Nga trong vòng hai mơi t tiếng

đồng hồ” [13, 9] Khi đến đây, “tôi” đã đợc tận mắt ngắm nhìn những cánh

đồng cỏ xanh mát, đi sâu khám phá vẻ đẹp trong lòng thảo nguyên khi hoàng

hôn xuống và khi bóng tối bao trùm Lần thứ hai là vào mùa hè năm sau: Tôi“

lại đến Mãn Châu Lý, vẫn hóa trang thành Vơng Gia Bảo theo chân một đoàn

du lịch tiến vào biên giới nớc Nga” (Ghi chép tản mạn ở nớc Nga) ở chuyến

đi này “tôi” thấy có phần thất vọng hơn khi đi đến đâu cũng thấy những câu

chuyện buồn lòng khiến “tôi” phải suy nghĩ, băn khoăn Không chỉ đến nớc Nga mà nhân vật “tôi” còn đi đến cả nớc Đức: M“ ời năm trớc tôi đã từng

theo chân một đoàn đại biểu nhà văn đến thăm Cộng hòa Liên bang

Đức (Chó, chim và ngựa) ” ấn tợng đọng lại trong nhân vật “tôi” khi đến vớinớc Đức là hình ảnh của những thành phố hoa lệ sầm uất, trên đờng phố luônxuất hiện những đôi nam nữ dắt chó đi dạo thong dong trên các đờng phố Với t cách là một nhà văn nổi tiếng, “tôi” đã đợc mời tham dự các hội

nghị lớn: Mấy năm tr“ ớc tôi đã từng đến Đại học Bắc Kinh để tham dự một hội nghị khoa học quốc tế về Faulkner” [13, 319] (Bàn về Faulkner) “Tôi” cũng từng tham gia vào các cuộc tọa đàm: Mùa thu năm 1988, khi đang ở“

Đài Loan tôi đã từng tham gia một cuộc tọa đàm” (Ba cuốn sách xuất bản ở

Mỹ của tôi) hay tham gia vào các cuộc hội thảo: Mấy năm trớc tôi nhận lời mời của một ngời bạn tham gia một cuộc hội thảo nghiên cứu về Cao l“ ơng

đỏ ở Trịnh Châu, Hà Nam” (Vai trò và thách thức mới của ngời xuất bản tiếng Hoa) ở những hội nghị nh thế này “tôi” thờng góp tiếng nói của mình

vào việc luận giải các vấn đề có liên quan đến văn học nghệ thuật rất sâu sắc

Trong Tờng hát nhân vật “tôi” đã đợc đến một khu chợ khá đặc biệt: Tôi“

vẫn nhớ mãi lần đầu tiên theo ông nội tham dự chợ tuyết Chỉ có thể dùng“ ”

mắt ngắm nhìn, dùng tay ra hiệu, vận dụng toàn bộ tâm t để lý giải ngời khác

và để ngời khác lý giải mình, tuyệt đối không đợc mở miệng ” [13, 125] ở khuchợ này thứ gì cũng có nhng lạ kỳ ở chỗ mọi ngời trao đổi mua bán không baogiờ mở miệng mà chỉ biểu lộ mong muốn của mình bằng ánh mắt và cử chỉ

Đây quả là nét văn hóa độc đáo chỉ có riêng ở vùng Đông Bắc Cao Mật

Nhân vật “tôi” cũng từng hòa mình vào cuộc sống hàng ngày khi cùng

mọi ngời tham gia lao động: Năm 1973, tôi theo đoàn dân công của làng đi“

đào sông Giảo Lai ở huyện Sơng ấp (Mộng dài văn ch” ơng), hay cũng có khi cùng ngồi vui chuyện ngời thân bên chén rợu nồng: Tôi và bố uống r“ ợu và ngắm bầu trời trong cơn ma mỗi ngày một to” [13, 398] và nhớ về một thời

quá khứ đói rét, đau thơng khi “tôi” đã cùng những đứa trẻ khác trong làngphải ăn than vì quá đói… Họ đã thổi vào

Có thể thấy nhân vật trần thuật trong tạp văn Mạc Ngôn rất dễ nhận biết

và luôn làm tốt vai trò của mình trong việc tái hiện lại nội dung câu chuyện để

độc giả cùng theo dõi

2.1.1.2 Nhân vật trần thuật dẫn dắt mạch chuyện

Để câu chuyện đợc kể lại thực sự hấp dẫn và lôi cuốn, đòi hỏi “tôi”phải có khả năng dẫn dắt mạch chuyện một cách khéo léo, linh hoạt mà vẫn tựnhiên

Nhân vật “tôi” thờng gây ấn tợng đậm nét với ngời đọc ngay ở cách mở

đầu Khi thì bắt đầu câu chuyện bằng một điểm nhìn cụ thể về thời gian,không gian, khi thì nêu lên một vấn đề và khai triển giải quyết vấn đề rất thấu

đáo đã tạo nên lối kể chuyện biến hóa, gợi đợc sự tò mò và kích thích tínhhiếu kỳ của bạn đọc

Khảo sát tạp văn Mạc Ngôn chúng tôi thấy cách mở đầu bằng cách nêuvấn đề có số lợng lớn nhất với 30/79 bài chiếm 37,9% Những vấn đề đợc đềcập tới rất đa dạng nh: Văn hóa, văn học, nghệ thuật… Họ đã thổi vào và hầu hết vấn đề đều

đợc “tôi” dẫn dắt trực tiếp

Có rất nhiều khía cạnh của văn hóa đợc bàn tới nh chuyện ăn: Chuyện“

ăn thì ai cũng đã rõ, chẳng có chuyện gì để nói nhng cũng rất nhiều điều đáng nói” [13, 131] Hay bàn về ngời đẹp: Ng“ ời thế nào thì đợc gọi là mỹ nhân?”

[13, 223] Sau khi nêu vấn đề, nhân vật “tôi” bắt đầu nói về các tiêu chí đánh

giá ngời đẹp ở mỗi thời đại là khác nhau Hoặc về lời ăn tếng nói: Con ng“ ời vì sao phải chửi ngời khác? Vấn đề này thoạt nhìn thì không thành vấn đề, nh-

ng để trả lời một cách chính xác thì thật không dễ dàng gì” [13, 201] Nêu câu

hỏi xong, “tôi” đa ra cách lí giải của riêng mình rồi trình bày cho độc giả nghetiếng chửi ở từng thời kì, từ thời Khổng Tử sống cho đến thời hiện đại là rất

khác nhau [13, 201] Mạc Ngôn còn bàn về văn học: “Có nhiều quan niệm về tiểu thuyết” [13, 347] Bàn về âm nhạc: Âm nhạc xét trên mặt chữ đại khái có“

thể lý giải là khoái lạc âm thanh hoặc âm thanh đem lại khoái lạc cho con ời” [13, 233]… Họ đã thổi vào

Mở đầu bằng cách xác định cụ thể thời gian có 25/79 bài chiếm 31,6%

rất phù hợp với việc thuật kể mang tính tự truyện: Tháng 7 năm 1993 tôi đang ghé thăm một thành phố biên giới ở Mãn Châu Lý Mùa hè năm sau tôi lại đến Mãn Châu Lý (Ghi chép tản mạn ở nớc Nga), Mời năm trớc tôi … (Chó, chim

và ngựa), Trớc khi nhập ngũ… (Tắm nớc nóng), Những năm đầu thập niên 60… (Giấc mơ đại học của tôi), Một buổi sáng mùa xuân năm 1988… (Nhân vật cố hơng); Mời tám năm trớc… (Chế ớc cố hơng); Hai mơi năm trớc (Bóng ma đen), Mấy hôm trớc… (Chú Phôn - Knơ, chú có khỏe không)… Họ đã thổi vào

Kiểu mở đầu nêu không gian địa điểm tuy ít nhất với 4 bài chiếm một tỉ

lệ nhỏ 5,1% song cũng góp phần tạo nên sự đa dạng trong lối mở đầu câu

chuyện nh: Phía Nam Đông Bắc Cao Mật … (T ờng hát); Trong bộ phim nổi tiếng Đèn lồng treo ở trên cao… Họ đã thổi vào (Khoái lạc rửa chân), Tôi sinh ra tại thôn Bình An… (Chuyện cũ quê hơng), Đây là lần đầu tiên tôi bớc chân lên đất nớc Nhật Bản (Nhật Bản thần bí và con đờng văn học của tôi).

Với cách dẫn dắt mạch chuyện sáng tạo, linh hoạt cái “tôi” đã đảm bảocho tác phẩm không mất đi mạch nguồn cảm hứng thống nhất, đánh dấu sựthành công trên phơng diện nghệ thuật trần thuật trong tạp văn Mạc Ngôn.

2.1.2 Cốt truyện trong tạp văn Mạc Ngôn

Tạp văn Mạc Ngôn có tính chất tổng hợp về đối tợng miêu tả, không chỉ

là những số phận mà là những bức tranh về phong tục, về đời sống chính trị,xã hội Bức tranh hiện thực rộng rãi đó đợc thể hiện thông qua hình thức cốttruyện

Cốt truyện của tạp văn Mạc Ngôn không hoàn chỉnh nh cốt truyện trongtruyện ngắn hay tiểu thuyết, vì thế không có đầy đủ các thành phần của yếu tốcốt truyện nh thắt nút, phát triển, đỉnh điểm, mở nút mà mang tính chất ghichép tự do nhiều hơn

Khảo sát tạp văn Mạc Ngôn, chúng tôi thấy có 10 tác phẩm có cốt

truyện chiếm 21,2% tổng số tác phẩm Tiêu biểu nh: Ghi chép tản mạn ở nớc Nga, Chó, chim và ngựa, Nhật Bản thần bí và con đờng văn học của tôi, Giấc mơ đại học của tôi…

Trong Ghi chép tản mạn ở nớc Nga, nhân vật “tôi” là một thành viên trong đoàn du lịch đi tham quan nớc Nga trong vòng hai ngày: Tôi đang ghé“

thăm một thành phố biên giới ở Mãn Châu Lý và trong cái tên Vơng Gia Bảo, tôi nối gót một đoàn du khách vợt qua biên giới đặt chân lên nớc Nga trong vòng 24 tiếng đồng hồ” 13, 9 Sau khi giới thiệu thời gian, địa điểm, nhân vật

“tôi” bật mí cho độc giả biết mục đích của chuyến đi: Mục đích của tôi theo“

chân đoàn du khách Nga cốt là để ngắm thảo nguyên” 13, 9 Thảo nguyên

của nớc Nga có gì cuốn hút, có gì đặc biệt mà lôi kéo đợc sự quan tâm củanhân vật “tôi” đến vậy? Dờng nh đoán định đợc sự tò mò của bạn đọc, nhânvật “tôi” đã trở lại thảo nguyên của nớc Nga bằng con mắt quan sát tinh tế và

những cảm nhận rất độc đáo Hai bên đ“ ờng, thảm cỏ xanh ngắt, hoa dại đua chen rực rỡ khoe sắc ” [13, 11] Cỏ xanh ngắt và nhìn toàn cảnh là một“

thảo nguyên tơi trẻ khoẻ mạnh và đầy sức sống phóng tầm mắt ra xa là những dãy núi nhấp nhô cùng một màu với thảo nguyên, chứng tỏ rằng những bãi cỏ bằng phẳng cũng đang phủ dày trên những sờn núi thoai thoải Dãy núi nhấp nhô khiến tôi liên tởng đến một thiếu nữ mơ màng đang nằm ngửa, những ngọn núi trông nh những khuôn ngực đẫy đà” 13, 12 Mặc dù không đợc tận

mắt chứng kiến thảo nguyên của nớc Nga nhng qua lời miêu tả của nhân vật

“tôi” chúng ta có thể mờng tợng, hình dung ra một thảo nguyên tơi mát, thơmộng, căng đầy sức sống trải dài trên không gian khoáng đạt ngút ngàn tầm

mắt Trong suốt cuộc hành trình, đoàn khách du lịch đi tới đâu, làm những gì,

nhân vật “tôi” đều kể lại một cách tờng tận: Đến gần tr“ a thì xe dừng lại Chúng tôi khom ngời bớc xuống xe, đàn ông đàn bà chia ra hai bên đờng và bắt đầu tới thêm một chút dinh dỡng cho thảo nguyên nớc Nga Xong rồi thì v-

ơn vai, cúi ngời khom lng và tranh thủ hít thở cái không khí hoang sơ ngát mùi hoa cỏ, tinh thần th thái vô cùng Ai cũng nhìn gần nhìn xa, ai cũng cúi đầu xem hoa cỏ và ngẩng đầu nhìn trời cao” 13, 13

Cuộc hành trình sẽ tiếp tục nếu không có sự cố hỏng xe chiếc xe“

không nổ đợc nữa” 13, 13 Trong khi chờ bác tài sửa xe, mọi ngời cất lời

than phiền vì phải chờ đợi còn nhân vật “tôi” xem đó là cơ hội để khám phá

thảo nguyên thế là tôi yên tâm sải b“ ớc đi sâu vào trong lòng thảo nguyên”

[13, 15] Một mình giao hoà với thảo nguyên rộng lớn, nhân vật “tôi” thíchthú khám phá, đọc vị những cảm giác thật lạ mà dờng nh bây giờ mới có đợc

những lá cỏ non mềm cọ vào quần tôi kêu lên lạo xạo, tay tôi thi thoảng lại

“

vung ra ngắt những đoá hoa dại to bằng nắm tay màu đỏ sẫm Một cảm giác mềm mềm, lành lạnh từ những cánh hoa từ những cánh hoa truyền vào khiến cho đầu óc tôi dấy lên một cảm giác không lành mạnh” [13, 15] Thả hồn vào

thiên nhiên, tâm hồn th thái nhân vật “tôi’ bằng cách dùng ph’ bằng cách dùng ph mới có thể quan sát và thấy đợc sựbiến chuyển rất nhẹ, rất nhanh của thảo nguyên ứng với mỗi khoảng thời gian

trong ngày, thảo nguyên nh có một diện mạo mới, không giống nhau “buổi chiều tà trên thảo nguyên nh một chiếc nồi hấp vĩ đại, may mắn lắm mới có những làn gió nhẹ từ nơi xa xăm thổi về khiến những cảm giác bức bối đợc giải toả Gió thổi lớt qua, những làn sóng cỏ cuồn cuộn đuổi theo nhau lúc nhô lên lúc thụp xuống ” [13, 16] Khi chiều xuống hoàng hôn đã buông“

xuống, mặt trời đỏ rực đã chìm sau dãy núi nh ngời thiếu nữ nằm ngửa xa xa, cảnh sắc trên thảo nguyên trông nh những bức tranh sơn dầu của trờng phái

ấn tợng, sắc màu đậm đến độ không thể phân định đợc” [13, 16] Khi ánh mặt trời vừa tắt thì thảo nguyên đợc bao trùm bởi ánh trăng trong mát: Mặt trời“

vừa lặn thì ánh trăng đã buông xuống trên thảo nguyên, ban đầu có chút đùng

đục nhng một lát sau đã trong veo Trăng vàng rực rỡ lấp loáng nh thuỷ ngân rót xuống mặt đất, thảm cỏ im lìm, không gian yên ắng trong một thoáng rồi tiếng côn trùng bắt đầu vang lên xung quanh chúng tôi” [13, 17] Khi cả đoàn

ngời phải dừng lại, tạm hoãn cuộc hành trình thì nhân vật “tôi” lại tiếp tụcdấn bớc, theo đuổi cuộc hành trình của riêng mình để khám phá vẻ đẹp của

thảo nguyên, để thoả lòng mong ớc tôi kéo tay anh bạn đi sâu vào trong lòng“

thảo nguyên, chúng tôi rẽ cỏ mà đi và có cảm tởng nh chúng tôi đang rẽ ánh

trăng mà đi, chính xác hơn là tôi đang bơi trong dòng sông trăng Tôi mở lòng bàn tay ra mà nắm lại, có cảm giác là mình đã nắm đầy ánh trăng trong lòng bàn tay cồm cộm, thậm chí là cảm nhận đợc tiếng vỡ của ánh trăng” [13, 18].

Những cảm giác này rõ ràng chỉ có đợc ở một tâm hồn nhạy cảm của một ngờiyêu thiên nhiên và luôn khát khao giao hoà, sống cùng thiên nhiên Điểm cuốicùng nhân vật tôi dừng chân là trên một triền đồi thoai thoải để bao quát vạn

vật: Tôi đ“ a mắt nhìn bốn phía và phát hiện từ một nơi rất xa có những vầng sáng nhạt nhoà hắt lên trời … Tôi ngửa mặt nhìn trời, đây là lần đầu tiên tôi biết bầu trời đêm rực rỡ đến nhờng ấy Trong bản hoà âm đủ mọi giọng điệu

và đủ cung bậc tạo nên một sự yên tĩnh lạ kỳ của thảo nguyên, tôi cố gắng lắng nghe tiếng nói của các vì sao trên cao tít kia” [13, 19] Tuy rất ham mê

khám phá thảo nguyên nhng nhân vật “tôi” đành tiếc nuối trở về với đoàn saumột đêm đợc đắm mình trong bầu không khí thanh sạch, tinh khiết của thảonguyên Cuộc hành trình kết thúc vào sáng ngày hôm sau Cả đoàn ngời trở vềtrên chiếc xe du lịch xuất phát từ thành phố Mãn Châu Lý Nh vậy qua lờithuật kể sống động của nhân vật “tôi”, ngời đọc có cảm giác nh chính mình đ-

ợc tham gia vào chuyến du lịch thú vị ấy Điều cuốn hút bạn đọc cha hẳn làdiễn biến cuộc tham quan của cả đoàn ngời mà là những khám phá riêng của

nhân vật “tôi” trong một đêm sống trên “thảo nguyên hoang sơ ngát mùi hoa cỏ”

Một năm sau nhân vật “tôi” lại có dịp trở lại nớc Nga nhng không phảithăm thú thảo nguyên nữa mà đi tới thăm quan một số nơi trên thành phố

Hồng Thạch: Mùa hè năm sau tôi lại đến Mãn Châu Lý và hoá thành V“ ơng Gia Bảo theo chân một đoàn du lịch tiến vào biên giới nớc Nga Cũng vẫn là tour du lịch hai ngày, mục tiêu vẫn là hớng về phía Hồng Thạch, thành phố Nga gần Trung Quốc nhất” [13, 23] Trong chuyến đi này có điều khác với chuyến đi trớc, tài xế là một cô gái vô cùng đặc biệt lái xe là một cô gái có“

đôi tay trông thật điêu luyện, dáng đi nhún nhảy chẳng khác khiêu vũ, nói năng nh hát” [13, 23] Chính nhờ cô gái này mà cả đoàn đều thấy vui vẻ, cả xe luôn chật ních tiếng cời Nhân vật “tôi” bắt đầu kể lại cuộc hành trình: Bảy“

giờ sáng chúng tôi lên xe xuất phát, một giờ chiều là đến thành phố Hồng Thạch” [13, 23] Điểm đến đầu tiên của đoàn du lịch là một khách sạn: Xe“

dừng trớc một khách sạn nhỏ Cô hớng dẫn đoàn đi vào trong làm thủ tục, còn chúng tôi ngồi tắm mát trên những viên đá trớc khách sạn chờ đợi” [13, 24].

Trong khi chờ đợi, nhân vật “tôi” luôn chú ý đến cô gái lái xe một cách đặc

biệt, khi cô hút thuốc rất điệu nghệ, cô ta rít một hơi thuốc dài nuốt khói thật“

sâu và thật lâu mới để cho hai luồng khói trắng tuôn ra từ hai lỗ mũi’ bằng cách dùng ph’ bằng cách dùng ph [13,

24] ổn định đợc chỗ ở, cả đoàn đi bộ gần hai cây số để tìm quán ăn Sau mộthồi vất vả tìm kiếm cũng thấy một quán ăn ven đờng, ở mỗi điểm đến, nhânvật “tôi’ bằng cách dùng ph’ bằng cách dùng ph vừa lại tả vừa lại kể lại cho độc giả nghe những điều lạ, điều đặc biệt

mà nhân vật “tôi” đã chứng kiến Điều lạ mà nhân vật “tôi’ bằng cách dùng ph’ bằng cách dùng ph kể lại có ngaytrong quán ăn Một quán ăn rộng nhng vắng tanh, ngời phục vụ lời nhác đónkhách bằng một ánh mắt thiếu thiện cảm và đặc biệt gã đàn ông này cho rằng

đoàn du lịch quá đông nên không muốn phục vụ, không những thế thực đơn

lại quá đạm bạc chẳng có món gì ngon, chỉ có canh rau đỏ, lạp x“ ởng và bánh mì” [13, 26] Tệ hại hơn khi mọi ngời chấp nhận thực đơn đạm bạc đó thì đồ

ăn không có sẵn mà phải chờ đợi hàng giờ vì ngời phục vụ quên mất chuyện

ăn uống của mọi ngời Khi đồ ăn đợc mang lên càng làm mọi ngời thất vọng,

ngao ngán: Canh rau đỏ đã đ“ ợc mang lên, mỗi ngời mỗi bát, màu sắc không

đỏ không đen, nhiệt độ không nóng không lạnh, mùi vị không nhạt không mặn … lạp x ởng rất tanh, bánh mì thì nhơn nhớt, bụng thì muốn ăn nhng miệng thì nhét không vô’ bằng cách dùng ph’ bằng cách dùng ph [13, 27] Tất cả những điều xảy ra khiến ấn tợng của

mọi ngời về nớc Nga phai nhạt dần Ăn xong bữa cơm đầy đoạ mọi ngời đợc

tự do đi tham quan theo sở thích Nhân vật “tôi” và một ngời bạn đi dạo trênquảng trờng trung tâm thành phố ấn tợng của nhân vật “tôi” về nơi này là

một thành phố nhỏ mà có quảng trờng rộng lớn Một nửa quảng tr“ ờng đợc lát bởi những viên gạch xi măng hình bát giác, còn lại là những thảm cỏ dại xanh rì và hoang sơ’ bằng cách dùng ph’ bằng cách dùng ph [13 ,29] Địa điểm cuối cùng trong ngày mà nhân vật “tôi”

dừng chân là hội trờng trung tâm thành phố đợc bao phủ một màu xám - lốikiến trúc mà nhân vật “tôi” cho là phổ biến nhất ở Nga Điểm đến đầu tiên

trong ngày tham quan thứ hai là trụ sở uỷ ban thành phố sáng hôm sau chúng“

tôi theo đoàn đi tham quan trụ sở uỷ ban thành phố” [13, 32] Tởng chừng khi

đến đây, toàn đoàn sẽ đợc ngắm nhìn những dãy nhà nguy nga, đồ sộ vớinhững con ngời của công việc Nhng tất cả điều đó chỉ có trong tởng tợng

khi chúng tôi đến nơi, nhân viên trong trụ sở vẫn ch

đồ sộ nhng hình nh các bức tờng đều xiên xiên vẹo vẹo, thi thoảng lại có những viên gạch lồi lõm trên tờng … Cổng chính đi vào toà nhà càng thô thiển

và nặng nề, cánh cổng không hề đợc sơn, những phụ kiện bằng sắt đã hoen rỉ”

[13, 32] Chứng kiến cảnh tợng hoang tàn ấy trong lòng nhân vật “tôi” dấy lên

những băn khoăn phi thuyền vũ trụ sao lại đ“ ợc sản xuất ở Nga, và nếu có sản xuất đợc thì làm sao chúng có thể bay đợc nhỉ?” [13, 32] Những thành

tựu mà nớc Nga đã đạt đợc với hiện thực bây giờ thật quá khập khiễng khiến

nhân vật “tôi” không thể lí giải nổi Kết thúc chuyến tham quan, mọi ngời đợc

đa đến các cửa hàng để mua đồ Nhng đến đây mọi ngời lại càng thất vọng vì

chẳng có gì đáng xem và đáng mua

toàn hàng Trung Quốc Thật sửng sốt kinh ngạc hơn khi một ngời dân langthang ngoài đờng lại có một khối lợng lớn hoá chất Uranium 235 dùng để chếtạo bom nguyên tử gạ bán cho đoàn khách tham quan Những điều nhân vật

“tôi” chứng kiến và kể lại đã chứng tỏ sự trì trệ khủng hoảng và hỗn loạn của

đất nớc Nga - một đất nớc giàu tiềm năng song tụt hậu cha đợc khai thác đúngmức để đạt tới hiệu quả cao nhất Điều đọng lại trong nhân vật “tôi” khi kết

thúc cuộc hành trình là một cảm xúc khó gọi tên tâm hồn tôi trở nên bình“

lặng, không hoàn toàn hài lòng nhng cũng không hẳn là thất vọng Tất cả không hoàn toàn giống nh trong trí tởng tợng của tôi nhng tất cả đều nằm trong trí tởng tợng của tôi” [13, 34]

Nhân vật “tôi” đã đi rất nhiều nơi, không chỉ đến nớc Nga mà còn đặtchân đến thăm cả cộng hoà liên bang Đức Điều này đợc nhân vật “tôi” kể

trong bài Chó, chim và ngựa: M“ ời năm trớc, tôi đã từng theo chân một đoàn

đại biểu nhà văn đến thăm cộng hòa liên bang Đức” [13, 77] Mỗi đất nớc để

lại cho nhân vật “tôi” những ấn tợng khác nhau Những thành phố hoa lệ cónhững thanh niên nam nữ áo quần lộng lẫy dắt chó đi thong dong trên đờngphố đợc xem là ấn tợng khó phai nhất khi nhân vật “tôi” đến với nớc Đức.Trong suốt lộ trình của mình, ở mọi lúc mọi nơi nhân vật “tôi” đều bắt gặp

cảnh tợng này: Tại thành phố Munich, chúng tôi trông thấy một con vật“

giống nh chó, nhng hình nh cũng không phải là chó, đang ngật ngởng theo sát phía sau lng một cô gái rất đẹp có mái tóc vàng rực” [13, 78] Khi đến một quán ăn những cảnh tợng cũng không khác là bao: Một đôi nam nữ trung“

niên ăn mặc rất hợp thời trang đang dùng một chiếc đĩa bằng bạc đựng sữa để cho một con chó nặng chỉ khoảng một ký uống sữa” [13, 79] Hay có lần bên

một giáo đờng, nhân vật “tôi” đã chứng kiến cảnh một ông già đang nằm dới

đờng xin ăn cho năm con chó xinh đẹp Trong khi mấy con chó đợc chăm sóc,chải chuốt mợt mà thì ngời chủ nhân của chúng mặt vàng, bụng lép kẹp vì đói,

có thể thấy chó với ngời Đức đợc xem nh một sủng vật Nó đợc chăm sóc đặccách hơn cả một ngời nghèo khổ lang thang

Tạp văn Mạc Ngôn tuy chỉ là những trang ghi chép tản mạn, tự do nhngngời đọc vẫn có thể nắm bắt đợc đợc nội dung sự kiện rồi kể lại cho ngời khácnghe vì Mạc Ngôn đã dùng lối kết cấu nh một chuyện kể để tổ chức tác phẩmcủa mình rất thành công